Франц Грильпарцер: Австрияның ұлттық ақыны және драматургі

Кіріспе

Австрия жазушысы (1791–1872)

Франц Серафик Гриллпарцер (15 қаңтар 1791 – 21 қаңтар 1872) – 19 ғасырдың жетекші австриялық драматургі саналған австриялық жазушы. Оның пьесалары Венадағы танымал Бургтеатр сахнасында жиі қойылады. Ол Людвиг ван Бетховеннің қоштасу рәсіміне арналған сөзді, сондай-ақ досы Франц Шуберт үшін эпитафия жазды. Романтизм дәуірінде шығармалар жазған Гриллпарцердің поэзиялық тілі, оның қалыптасу кезеңінде үстемдік құрған классицизм дәуіріне жақын. Эстетикалық сұлулық және моральдық қағидаларға адал болғандықтан, оның сюжеттері сол замандағы реализмнен алшақтап, рухани құндылықтарды көрсету үшін театрды пайдалануға ұмтылды. Либусса пьесасындағы өліп бара жатқан патшайым айтқандай, мұндай құндылықтар материализм дәуірінен кейін ғана туады. Оның туындыларының ерекше маңызы, әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, оны Австрияның ұлттық ақыны деп жариялауға себеп болды.

Өмірбаян

Франц Гриллпарцер Австрияның Вена қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, адвокат Е. Дж. Гриллпарцер, қатал педант және Иосиф II билігінің либералдық дәстүрлерін қатты қолдаушы болды. Е. Дж. Гриллпарцер – Наполеонның шапқынынан кейін мүлігі құрып, табысқа жете алмаған заңгер. Оның анасы Анна Франциска – жүйкелі, қиын мінезді әйел болған. Лопе де Вега мен Педро Кальдерон де ла Барканың поэзиялық ықпалы да байқалады. Грилпарцердің техникалық шедеврі – "Арман, өмір" пьесасы, пішіні жағынан испан драмасының ықпалында көбірек болған; бұл Гёте "мойындау" деп атаған нәрсеге де ұқсас. Рустан, амбициялы жас шаруаның, армандары кейіпкердің арманында көрінеді, ол пьесаның үш актінің жақын үш бөлігін құрайды. Ақырында Рустан қорқынышты арманынан оянып, Грилпарцердің барлық дүниелік амбициялар мен ұмтылыстар бекерлік екеніне сенімділігін түсінеді; жалғыз нағыз бақыт – өзінің тағдырына қанағат ету және ішкі тыныштық. Бұл Грилпарцердің трагедиямен аяқталмаған алғашқы пьесасы болды.

Бағалау

Гриллпарцер 1840 жылдары өзінің ең маңызды драмалық туындылары сахнаға қойылған Вена театрының көрнекті тұлғасы болды. Ол, Хеббельмен бірге, XIX ғасырдың ортасындағы ең ықпалды драматургтердің бірі саналады. Оның ең жақсы пьесаларының көпшілігі романтизм дәуірінде жазылса да, оның шығармаларын романтикалық деп жіктеуге болмайды. Оның тілі мен кейіпкерлері неоклассицизмнің ертерек сезімталдығын көрсетеді, бұл «Сапфо» және «Алтын қойдың терісі» сияқты пьесаларда айқын көрінеді, соңғысы Ясонның Медеяны Грекияға қайтару тақырыбын қамтиды. Осы пьесаларда ол классикалық тақырыптармен қатар, мәселелерді де көтеріп, талқылайды. Осы дәуірдің маңызды ерекшелігі – эстетикалық сұлулық пен ізгілік бір-бірімен байланысты деп есептелгендігі. «Король Оттокардың бақыты мен соңы» сияқты тарихи пьесаларында ол адамзат өзінің істерін дұрыс реттеп, бейбітшілік пен үйлесім дәуірін құруға қабілетті деген Орта ғасырлық оптимизмін білдіреді. Бұл осы кезеңдегі австриялық ой-сананың ортақ тақырыбы еді. Кейбір зерттеушілер бұл олардың көпұлтты Австрия мемлекетінің көрінісі деп санайды. XIII ғасырдың богемиялық королі Откар көршілерін бағындыруды қалайды, бұл жақында жеңілген Наполеонға жасалған ишара. Алайда, пьеса оңтайлы нотамен аяқталады. Гриллпарцер негізінен драматург болғанымен, оның лирикалық поэзиясы Ленаудың поэзиясынан кем емес, өйткені оның жекелей сезімдерінің күші зор. Ал оның соңғы жылдарының ащылығы замандастарының көпшілігін аямай сынға салған өткір эпиграммаларында көрінеді. Проза жазушы ретінде ол «Кеңдалақ музыкант» (1848) атты күшті повесін және испан драмасы туралы сындық зерттеулер жинағын қалдырды, осы еңбектер оның испандық көзқарасқа толыққанды ұқсап, оны қабылдауға жеткендігін көрсетеді. Гриллпарцердің терең ойлы, шаршаңқы мінезі, ерік-жігердің жетіспеуі, пессимистік бас тартуы және өзіне-өзі салған азаптың тудырған ащылығы, оны Наполеон соғыстары мен 1848 жылғы революция арасындағы Австрияның зияткерлік құлдықтағы кезеңінің көңіл-күйін жеткізуге ерекше бейімдеді.

Grillparzer was an important figure in the Viennese theater of the 1840s when his greatest dramatic works were produced. Together with Hebbel, he rates as the most influential dramatist of the mid nineteenth century. While most of his best plays originate in the age of Romanticism, his works could not be classified as Romantic. His language and characters reflect the earlier sensibilities of neo classicism, exhibited in plays like Sappho and Das goldene Vlies which treats the subject matter of Jason bringing Medea back to Greece. In these plays he deals with classical themes as well as subject matter. One important characteristic of the age is that aesthetic beauty and virtue are seen as inter related. In his historical plays like König Ottokars Glück und Ende, he expresses the Enlightenment optimism that humankind can put its affairs in order and realize an age of peace an harmony. This is a common theme in Austrian thought from this period. Some have suggested that this is a reflection of their multi ethnic Austrian state. Ottkar, the thirteenth century Bohemian king, wants to subjugate his neighbors, a thinly veiled reference to the recently defeated Napoleon. However, the play ends on an upbeat note. Although Grillparzer was essentially a dramatist, his lyric poetry is in the intensity of its personal note hardly inferior to Lenau's; and the bitterness of his later years found vent in biting and stinging epigrams that spared few of his greater contemporaries. As a prose writer, he has left one powerful short story, Der arme Spielmann (1848), and a volume of critical studies on the Spanish drama, which shows how completely he had succeeded in identifying himself with the Spanish point of view. Grillparzer's brooding, unbalanced temperament, his lack of will power, his pessimistic renunciation and the bitterness which his self imposed martyrdom produced in him, made him peculiarly adapted to express the mood of Austria in the epoch of intellectual thraldom that lay between the Napoleonic wars and the Revolution of 1848.

Мұра және мәдени сілтемелер

Ол Австрияда Grillparzer Torte деп аталатын тәтті тағаммен құрметтеледі. Австриядан тыс жерлерде қазіргі американдық оқырман Гриллпарцерді танымал Джон Ирвингтің «Гарптың айтуынша әлем» романындағы оған жасалған сынды сілтемелер арқылы көбінесе таниды. Роман «Пенсия Гриллпарцер» деген әңгіме ішіндегі оқиғаны қамтиды. Гриллпарцер Ирвингтің «Цирк баласы» романында да еске алынады, онда басты кейіпкер Венада оқыған. Ол В.Г. Себальдтың «Вертиго» романында да айтылады. Эдгар Рейцтің «Екінші Отан» атты неміс тіліндегі фильмдер сериясының оныншы фильмінде Рейнхард пен Эстер жарты айды аяқталмаған, екіұшты өмірмен салыстыратын Гриллпарцердің өлеңінен оқиды. Венаның ішкі қаласындағы бір көше 1873 жылы оның құрметіне аталды. Сонымен қатар, Гриллпарцер көшесі Грац, Линц, Зальцбург, Инсбрук, Берлин, Дрезден, Фрайбург / Бр., Гамбург, Маннхайм және Мюнхен сияқты бірнеше басқа қалаларда да бар. Венадағы біріктірулерден туындаған есімдердің қайталануы жойылды. Ол қайтыс болғаннан кейін Венадағы Халық сабағында ескерткіш орнатылды; сондай-ақ Баденде Леопольд Шрёдльдің қолымен. Оның суреті 1954 жылғы 100 шиллингтік банкнотада бейнеленген. Австрия монета тарту орталығы 1964 жылы 25 шиллингтік естелік монетаны (бюст суреті) және 1991 жылы 20 шиллингтік айналымдық монетаны (бюст суреті және Бургтеатр) шығарды. Австрия почтасы төрт рет (1931, 1947, 1972 және 1991) жазушының портреттері бар арнайы маркалар шығарды. Гриллпарцер сыйлығы және Гриллпарцер жүзігі оның құрметіне аталды. 30933 астероиді оның құрметіне Гриллпарцер деп аталды. Линц және Сент-Пөлтен қалаларындағы бастауыш мектептерге оның есімі берілген.