Максимилиан Штайнер: Вена операеттасының дамуына қосқан үлесі

Кіріспе

Австриялық актер, театр режиссері және менеджер. Австриялық-американдық композитор (1888–1971)

Максимилиан Штайнер (27 тамыз 1830 – 29 мамыр 1880) – австриялық актер, театр режиссері және менеджер. Ол ең алдымен 1869 жылдан 1880 жылға дейін Венаның «Театр ан дер Вена» театрына басшылық еткенімен танымал. Осы кезеңде театр халықтық пьесалардың (диалект драмасының) маңыздылығын азайтты және Вена оператасының стилін дамыту мен насихаттауда маңызды рөл атқарды.

Өмір және мансап

Штайнер Венгрияның Будапешт қаласына жақын Офен қаласында дүниеге келді, ол кезде ол Аустро-Венгрия империясының бір бөлігі болған. 1850-ші жылдардың басында ол Темешвардағы (қазір Румыния) театрдың сахналық тобында жұмыс істеуді бастады. 1854 жылы театр директоры Фридрих Штрампфер оны неміс тіліндегі театрда актер ретінде жұмысқа алды. 1862 жылға дейін ол сол театрда және аймақтағы басқа театрларда актерлік және режиссерлік тәжірибе жинады, содан кейін Штрампферді Венаға ертіп, Вена театрында хатшы (атқарушы қызмет) болды. Штрампфер оған мансабын дамытуға кең мүмкіндік берді, ал 1869 жылдың тамызында Штрампфер қызметтен кеткеннен кейін Штайнер менеджер болды. 1875 жылға дейін Штайнер актриса және әнші Мари Гайзингермен бірге менеджерлік қызмет атқарды; олар консервативті баспасөздің қарсылығына қарамастан, «ғасыр соңына дейін сақталған репертуар стилін қалыптастырды». Гайзингер Берлинге кеткеннен кейін Штайнер 1880 жылы қайтыс болғанға дейін ұлдары Франц пен Габордың көмегімен театрды жеке басқарды. Штайнердің кәсіби біліктілігі 1873 жылғы қор нарығының құлдырауынан кейін театрдың ашық қалуына көмектесті, бірақ ол 1877 жылы қаржылық қиындықтарға байланысты бірнеше айға бақылауды жоғалтты; сол жылы ол достары мен демеушілердің көмегімен қайтадан бақылауға ие болды. Гайзингермен бірге опереттаға көбірек мән берсе де, Штайнер театрдың маусымдарын әртүрлілікке баса назар аудара отырып құрды: көрермендерге ұнаған халықтық пьесалар, музыкалық бурлесктер және оперетталар қойылды. Ол біртіндеп сөздік драмаларды тоқтатып, ХХ ғасырға дейін жалғасқан Вена опереттасының өркендеуіне үлкен үлес қосты. Оффенбахтың танымал және жаңа сахналық туындыларын қойды, сонымен қатар драматург Людвиг Анзенгрубер, халықтық пьесалардың соңғы көрнекті авторы және 1869 жылы театрдың капельмейстері болған композитор Карл Миллёкер сияқты жас таланттарды ашты. Иоганн Штраустың бірінші әйелі Штайнерге композитордың музыкалық эскиздерін әкелгенде, ол Штраусты оперетта жазуға ынталандыру жауапкершілігін өз мойнына алды. Штраус, Жаку Оффенбахтың Венадағы табыстарына қызығып, оперетта жазуға кіріскен еді, бірақ жоспарланған бас рөлге Жозефин Галлмайердің қолжетімді емес екендігі анықталғаннан кейін жоба сәтсіз аяқталды. Содан кейін Штайнер Штраусспен «Индиго және қырық ұры» атты туындысында жұмыс істеді, оның премьерасы 1871 жылдың 10 ақпанында өтті, ал Штайнер либреттосын жазды. Штраустың екінші опереттасы «Жарқанат» (1874) неміс тіліндегі театрлардың репертуарына енді және бүгінгі күнге дейін опереттаның канонында сақталған. Бастапқы қойылымда Гайзингер Розалиндені ойнады. 1875 және 1876 жылдары екінші және үшінші қойылымдар өтті. Соңғысы, екі жыл бойы театр труппасында болған және көптеген табысты оперетталық қойылымдарда басты рөл атқарған Александр Жирардиді доктор Фальке рөлінде таныстырғаны үшін ерекшеленеді. Штайнер драматургтер гильдиясын құрды, жыл сайын қайырымдылық көрсету шараларын ұйымдастырды және қайтыс болған кезде Венаның ең танымал тұлғаларының бірі болды. Әйелі Роза (Коллинский) екеуінің ұлдары болды: Франц Штайнер 1880 жылы театрдағы оның қызметін жалғастырып, 1884 жылға дейін сонда қалды; және Габор Штайнер, сонымен қатар театр менеджері және музыка залының операторы болды. Габордың ұлы Макс Штайнер Лондон театрларында, кейін Нью-Йоркте жұмыс істеді, ал 1929 жылдан кейін Голливудтың кино композиторы болды.

Steiner was born in Ofen, near Budapest in Hungary, then a part of the Austro Hungarian empire. In the early 1850s, he began work in the stage crew of the theatre in Temeswar (now in Romania). In 1854, he was engaged by the theater director Friedrich Strampfer as an actor in the German language theater. He continued to act in that theater and others in the region till 1862, gaining both acting and directing experience, when he followed Strampfer to Vienna, where Steiner became secretary (an executive role) in the Theater an der Wien. Strampfer gave him considerable leeway to develop his own career, and in August 1869 Steiner became manager after Strampfer stepped down. Till 1875 Steiner was co manager with the actress and singer Marie Geistinger; together, they "set a tone for the repertoire that lasted until the end of the century," despite criticism from the conservative press. When Geistinger left for Berlin, Steiner led the theater on his own, with help from his sons Franz and Gabor, till his death in 1880. Steiner's business acuity helped the Theater stay open after the stock market crash in 1873, but he did lose control for several months in 1877 due to another set of financial difficulties; he gained control again later in the same year with the help of friends and other backers. Although he and Geistinger came to emphasize operetta more and more, Steiner still built the theater's seasons by emphasizing variety: the typical fare included folk plays, burlesques with music, and operetta. He gradually phased out spoken word dramas, contributing fundamentally to the Viennese operetta boom that continued till well into the twentieth century. He produced both well proven and new stage works by Offenbach but also discovered young talent such as the playwright Ludwig Anzengruber, the last prominent author of folk plays, and the composer Carl Millöcker, who became the Theater's Kapellmeister in 1869. When the first wife of Johann Strauss, jr., brought some of the composer's musical sketches to Steiner, he took on himself responsibility for encouraging Strauss to write operetta. As it happened, Strauss, piqued by the Viennese successes of Jacques Offenbach, had already started working on an operetta, a project that fell through when it was discovered that his intended lead, Josefine Gallmeyer, was unavailable. Steiner then collaborated with Strauss on Indigo and the Forty Thieves, which premiered on 10 February 1871 and for which Steiner wrote the libretto. Strauss's second operetta, Die Fledermaus (1874) became a fixture of German language theaters and has remained in the canon of operetta to this day. The initial production starred Geistinger as Rosalinde. Second and third productions followed in 1875 and 1876. The latter is notable for introducing, as Dr. Falke, Alexander Girardi, who stayed with the Theater's company for twenty two years and was a central figure in many successful operetta productions. Steiner organized a playwright's guild, staged yearly benefit shows, and at the time of his death was one of the most popular figures in Vienna. With his wife, Rosa (Kollinsky), he had two sons: Franz Steiner, who took over his functions in the theater in 1880 and remained until 1884; and Gabor Steiner, who also became a theater manager and operator of a music hall. Gabor's son was Max Steiner, who worked in London theaters, then in New York, and after 1929 was a Hollywood film composer.