Кіріспе

Польша өнер және ғылым академиясы немесе Польша білім академиясы (Polska Akademia Umiejętności, PAU) – Краков қаласында орналасқан және 1872 жылы құрылған, қазіргі Польшадағы ғылым академиясы сипатындағы екі институттың бірі (екіншісі Варшава қаласында орналасқан Польша ғылым академиясы). Польша өнер және ғылым академиясы Париждегі Польша кітапханасының бірлескен иесі.

ПАБ құрылымы

Қазіргі таңда Академия алты ерекше бөлімге (кластарға) ұйымдастырылған, олар көптеген арналған және пәнаралық комиссиялар мен комитеттерден құралған.

Филология

Бұл бөлімде филология (поляк, классикалық, ағылшын, герман, роман, славян) салаларын, соның ішінде лингвистика және әдебиеттану (әдебиет тарихы мен теориясы), сондай-ақ өнер тарихшыларын біріктіретін ғалымдар жинақталған. Бөлімнің ең маңызды нәтижесі – оның жарияланымдары, қазіргі уақытта үш сериядан тұрады: «Филологиядағы еңбектер», «Ежелгі әдебиеттен аудармалар кітапханасы» (соның ішінде Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін жарық көрген сегіз том) және «Ежелгі поляк деректемелері». «Филологиядағы еңбектер» деген бірінші серияға бірнеше жарияланым кіреді, мысалы, Станислав Урбаньчиктың Польшадағы тіл білімінің тарихына арналған зерттемесі, итальяндық славист Риккардо Пиккионың мақалалар жинағы (поляк тіліне аударылған), сондай-ақ мына еңбектер: неміс тілінің ұлттық нұсқалары туралы, Лисийдің өмірі мен шығармашылығы туралы, Магдалена Ситарцтың еврей және поляк мақал-мәтелдері туралы және поляк-еврей тіліндегі өзара әсер туралы. Классикалық аудармалар сериясында қазір тағы бес том бар: екеуі (Статийдің «Тебайды» және Луканның «Bellum Civile» шығармалары), біреуі (Лисийдің сөздері) Ромуальд Турасевич аударған және түзеген нұсқасы, біреуі (Аполлоний Дисколдың «Синтаксис туралы эссесі») Михал Беднарский аударған және түзеген нұсқасы, және біреуі (Андокидтің сөздері) Иренеуш Пташек аударған және түзеген нұсқасы. Польшаның ең ерте тарихына қатысты деректер сериясында Казимеж Рымут және оның авторлары Мариан Плезияның сындық басылымында «16 ғасырдағы поляк хаттары» атты жинақты жариялады. I сынып мүшелерінің жазған кейбір жарияланымдары II сыныптың жарияланымдар сериясында пайда болды, мысалы, Винсент Кадлубектің «Хроникаларының» латын тіліндегі мәтіні Мариан Плезияның сындық басылымында.

Өнер тарихы жөніндегі комиссия

Ұсынылған мақалалардың көпшілігі Комиссияның ғылыми жылнамасы «Folia Historiae Artium», жаңа сериясында жарияланды. Жаңа серия 1995 жылдан бастап жеті томдық болып шықты. IV том поляк ғылымы үшін, әсіресе ол мүше болған ПАУ үшін ең қымбатты тұлға Каролина Ланкоронскаяның туғанына 100 жыл толуына арналды. Комиссия «Cracovia Artificum» басылымдар сериясын қолөнер тарихындағы, соның ішінде көркемдік қолөнердегі дереккөздерді жариялауды жалғастыруда; бүгінгі күнге дейін Болеслав Прибышевский редакциялаған үш том жарық көрді.

Қазіргі филология жөніндегі комиссия

Бұл комиссия 1998 жылдың күзінде құрылды, бірақ оның негізін қалаушы және алғашқы төрағасы Пржемислав Мрочковскийдің ауруына байланысты, 2000 жылдың басында ғана Ольга Добиянка Витчакова басшылығымен жұмысын бастады. Комиссияның мәжілістері заманауи филология ғылымының мамандарын біріктіреді, зерттеу әдістемесін үйлестіру және тәжірибе алмасуды жеңілдету мақсатында. Комиссияның заманауи филология бойынша еңбектерінің үшінші томы жарық көрді, онда бүгінгі күнге дейін өткізілген ғылыми жиындардың ең үздік баяндамалары жинақталған.

Славян мәдениеті жөніндегі комиссия ПАУ

2000 жылы ПАУ-дың І класына (филология) бекітілген комиссия құрылды. Бұл, белгілі бір деңгейде, пәнаралық зерттеу болып табылады, және ПАУ ІІ класының (Тарих және философия) қызығушылық тақырыбының кейбір аспектілерін қамтиды. Сәйкесінше, комиссия мүшелері славян филологиясы ғалымдары ғана емес, сонымен қатар археологтар, тарихшылар және этнографтардан да құралған. Комиссия өз жұмыстарының үш томын жариялаған.

Орталық Еуропа жөніндегі комиссия

Бұл комиссия 1991 жылы Генрик Батовскидің бастамасымен Орталық және Шығыс Еуропа халықтарының археологиясы, тарихы, филологиясы және мәдениетіне қызығушылық танытқан ғалымдарды біріктіру үшін құрылды. 1993 жылы Шығыс Еуропа жөніндегі комиссия бөлініп шықты. Осыдан кейін Орталық Еуропа жөніндегі комиссия Балтық және Адриатика теңіздері арасындағы, Эльба, Неман және Буг өзендерінің арасындағы аймақтарды, сондай-ақ орталық Дунайдың екі жағындағы жерлерді қамтыды. Қазіргі уақытта комиссияның ғылыми-зерттеу жұмысының негізгі бағыты ұлттық жаңару; мемлекет құру тарихы (соның ішінде бұрынғы Чехословакия және Югославия, сондай-ақ Венгрия); түрлі этникалық, мәдени және діни топтардың өмір сүретін аймақтардың саяси тарихы және олардың бір-бірімен қарым-қатынастары болып табылады. Комиссияның жарияланымдары өте көп. Оның жұмысының нәтижелері Prace Komisji Środkowoeuropejskiej [Орталық Еуропа комиссиясының еңбектері] сериясында жарияланды. Бүгінгі күнге дейін он екі том басылып шықты.

Шығыс Еуропа жөніндегі комиссия

Бұл комиссия 1993 жылы екі жыл бұрын құрылған ПАУ Орталық Еуропа жөніндегі комиссиясы бөлінгеннен кейін құрылды. Осы комиссияның қызығушылықтары Шығыс Еуропаның барлық елдеріне таралады, бірақ қазіргі уақытта оның қауымдасқан мүшелерінің ғылыми мамандануына байланысты бұл ең алдымен Ресей, Беларусь және Украинаны қамтиды. Комиссия өз зерттеу жұмысына осы аймақтың мәдениетіне қатысты мәселелердің ең кең спектрін қамтуға тырысады: археологиядан бастап, тарих, әдебиет, дін, өнер және тілдер арқылы саяси және әлеуметтанулық проблемаларға дейін. Оқу симпозиумдары мен конференциялар ұйымдастырылды, соның ішінде "Польшадағы Лемколар және Лемкотану" тақырыбындағы конференция (1995 жылдың маусымы) және бес панельдік талқылаулар өтті. Комиссияның жарияланымдарына Шығыс Еуропа жөніндегі комиссияның еңбектері кіреді, оның төрт томы жарық көрген. Жеке монографиялар да жарық көрді, мысалы:
Анджей А. Зиеба редакциялаған «Метрополита Анджей Сзептицкий. Studia i materiały [Митрополит Анджей Сзептицкий: Зерттеулер мен материалдар]» (Краков, 1994);
Рышард Лузни, «Słowo o Bogu i człowieku. Myśl religijna Słowian Wschodnich doby staroruskiej [Құдай мен адам туралы сөз: көне русь дәуіріндегі шығыс славяндарының діни ойлары]» (Краков, 1995);
Анджей А. Зиеба редакциялаған «Łemkowie i łemkoznawstwo w Polsce [Польшадағы Лемколар және Лемкотану]» (Краков, 1997).

Еврейлер тарихы мен мәдениеті жөніндегі комиссия

Бұл комиссияның қызметі Польша мен Еуропадағы еврей тарихы мен мәдениетіне арналған. Ол еврей тану саласындағы қызығушылықты бөлісетін түрлі мамандықтардағы ғалымдарды біріктіреді. Комиссия тұрақты түрде дәрістер мен талқылаулар өткізіп қана қоймай, ғылыми симпозиумдар ұйымдастырады. "Қазіргі польша зерттеулеріндегі еврейлер мен иудаизм" атты симпозиум ерекше маңызға ие болды және симпозиум материалдарының құрастырылған басылымымен аяқталды. "Еврейлер тарихы мен мәдениеті жөніндегі комиссияның еңбектері" сериясы зерттеулер мен монографиялар жинақтарын, сондай-ақ симпозиум материалдарын жариялайды. Қазіргі уақытта комиссия еврей қауымдастықтарына, еврей зираттарына және еврей өнеріне назар аударуда. Комиссияның бюллетені екі жылда бір рет жарық көреді.

Заң жөніндегі комиссия

1995 жылы қайта жандандырылған бұл комиссия 1952 жылға дейін Академияның белсенді бөлігі болған комиссияның жалғасы болып табылады. Ол қазіргі заманғы сот жүйесіне (жалпы мағынасында) қатысты құқықтық мәселелермен, саяси реформалармен, Польша заңнамасын еуропалық стандарттарға бейімдеумен және Польшадағы құқық ғылымдарының тарихымен айналысады. Халықаралық ынтымақтастық та дамытылуда. Комиссия Анджей Мачинскийдің көмегімен Стефан Грыбовский редакциялаған "Kwartalnik Prawa Prywatnego" [Жеке құқық тоқсаны] журналын шығаруға жауапты. Бұл журнал алты жылдан бері тұрақты түрде жарық көріп, жеке құқық саласындағы мамандар арасында танылды. Комиссия сонымен қатар 1997 жылдан бері шығатын "Қылмыстық құқық және пенальдік ғылымдар журналы" атты мерзімді басылымды құрды. Комиссияда тұрақты түрде ғылыми жиналыстар өтеді, онда талқылауға жеткілікті уақыт беріледі.

Соғыс тарихы және әскери ғылым жөніндегі комиссия

Комиссия 2005 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс тарихы жөніндегі комиссия ретінде құрылды. 2006 жылдың басында атауы қазіргі түріне өзгертілді: ПАУ Соғыс және әскери тарих жөніндегі комиссиясы. Ай сайынғы ғылыми сессияларын өткізуден басқа, Комиссия жарияланымдарды қолдайды. Қазірге дейін Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі поляк барлау қызметіне қатысты конференция материалдары жарияланды. Жақын арада генерал Антони Шиллингтің естеліктері басылып шығады; 1904-1905 жылдардағы орыс-жапон соғысы туралы полковник Мазаракидің хабарламалары және Комиссияның еңбектерінің жинағы дайындалып жатыр.

Экономикалық ғылымдар жөніндегі комиссия

Комиссия 2004 жылдың 12 мамырында құрылды. Комиссияның бірінші мақсаты – қазіргі таңда тар салаларға бөлініп, шашыраңқы жайласқан барлық академиялық экономикалық қауымдастық үшін ғылыми талқылау алаңын құру. Осы мақсатқа жетудің бір жолы – экономикалық ғылымдардағы басты зерттеу бағыттарын талдау (теория және практика бойынша), сондай-ақ осы сала өкілдерінің ғылыми жетістіктерін көрсету. Комиссияның тағы бір мақсаты, бұрынғы жобамен байланысты, – ғылыми жетістіктерге сүйене отырып, әлем, Еуроодақ және біздің ел экономикасының қазіргі мәселелерін талқылау.

Математика, физика және химия

Секция физика саласындағы ерекше жетістіктері үшін Мариан Миесович сыйлығын табыстайды. Бұл сыйлық физикамен айналысатын Краков қаласының ғылыми институттарымен қаржыландырылады; алғашқы жүлдегер 1997 жылы Владислав Вольтер болды.

Астрофизика жөніндегі комиссия

Оның комиссиясы радио толқындарының оптикалық электромагниттік сәулеленуі, инфрақызыл, рентген және гамма сәулелері, зарядталған бөлшектерді анықтау және нейтрино астрономиясы салаларындағы байқау астрономиясымен айналысады. Комиссияның қызығушылығы физиканың салыстырмалылық теориясы, атомдық және молекулалық оптика, ядролық физика, элементар бөлшектер физикасы және фазалық ауысулар теориясы сияқты салаларды да қамтиды. Комиссия қызметінің мақсаттарының бірі – конференцияларды ұйымдастыру. 1996 жылғы маусымда өткен алғашқы конференция күн астрофизикасы, нейтронды жұлдыздар және гамма-шарқуларға арналған. ПАУ қаржысымен ағылшын тілінде жарық көрген конференция материалдары «Solar Astrophysics, Structure of Neutron Stars, Gamma Flashes» деп аталады. Комиссия Польша нарығын қазіргі заманғы оқулықтар мен монографиялармен қамтамасыз етуге бағытталған баспа жобаларын жүзеге асырады. Күн мен жұлдыздардың құрылысына арналған заманауи оқулықты поляк тіліне аудару жұмысы басталды. Комиссия астрофизикамен байланысты білім беру бастамаларын белсенді түрде қолдайды. Мұндай бастамалардың бірі – 1997 жылы құрылған Ягеллон университетінің астрофизика мамандығы бойынша магистратура деңгейіндегі аймақтық зерттеулер бағдарламасы.

Техникалық ғылымдар комиссиясы

Бұл комиссия 2003 жылы құрылған және жеті бөлімді қамтиды: азаматтық инженерия; құрылыс, техника және машиналарды қолдану; керамикалық материалдардың инженериясы және технологиясы; информатика, автоматика және робототехника; металлургия және материалдар инженериясы; тау-кен және энергетика; биокибернетика және биомедициналық инженерия.

Табиғи ғылымдар

ПАУ-дың Табиғи ғылымдар бөлімі биология, ауыл шаруашылығы және геология ғылымдарының өкілдерін біріктіреді. Бөлімнің мәжілістерінде оқылған лекциялар, әдетте ПАУ математика, физика және химия бөлімдерімен, сондай-ақ медицина бөлімімен бірлесіп өткізіледі, биология және жер ғылымдарының қазіргі кездегі салааралық мәселелеріне арналған. Польша мүшелерінен бөлек, лекция оқығандардың арасында Академияның шетелдік мүшелері де болды, мысалы Анджей Бартке (Карбондейл, Иллинойс, АҚШ) және Оттон Х. Валлизер (Геттинген). Бөлім симпозиумдар ұйымдастыруға да қатысты, мысалы, 1996 жылғы Ұлттық жасуша биологиясы конференциясы және 1997 жылғы Мембраналық тасымалдау биофизикасы жөніндегі халықаралық мектеп. Ерекше атауға лайық – Анджей Фальньевскийдің "Моллюскалар эволюциясының жолдары мен тармақтары" (2001) атты зерттемесі, ол бөлімнің "Еңбектер" сериясында жарық көрді.

Ауыл шаруашылығы, орман және ветеринария ғылымдары жөніндегі комиссия

Комиссияның қызметі ғылыми симпозиумдарды ұйымдастыруға бағытталған, олардың материалдары жеке тақырыптық томдар түрінде немесе "Еңбектер" сериясында жарияланады. Қазіргі уақытта Комиссия Еуропалық Одақта біріккен Еуропадағы поляк ауыл шаруашылығы, орман және мал шаруашылығы мәселелерімен айналысуда.

Төртінші дәуірдің палеогеографиясы жөніндегі комиссия

Бұл комиссия 1979 жылы Польша Ғылым академиясының Краков бөлімшесінде құрылды, бірақ 1993 жылдан бері ол ПАУ-дың құрамына кірді. Оның тамыры 1928 жылы ПАУ құрған Палеологиялық зерттеулер комитетіне және 1933 жылдан бері жарық көріп келе жатқан оның ресми басылымы – "Палеология" журналына дейін жетеді. Комиссия төртінші кезеңді зерттеумен айналысатын геологтар, геоморфологтар, палеонтологтар, археологтар және басқа да мамандықтарды біріктіреді. Комиссияның еңбектері "Folia Quaternaria" журналында жарияланады. Бүгінгі күнге дейін ПАУ басылымдарының қолдауымен 64-74 томдары жарық көрді; олар неотектоника, Краков аймағының лесс үстірттеріндегі палеолиттік қоныстар, палеомалакология және дендрохронология тақырыптарына арналған мақалалар жинағынан тұрады. Комиссияның мәжілістерінде плейстоцен және голоцен шөгінділерінің стратиграфиясы (малакологиялық және палинологиялық талдаулар негізінде), қозғалыстардың жасы, көлдік саздың қалыптасу жағдайлары және үңгірдегі тамшы тастардың пайда болуы туралы баяндамалар тыңдалды. Комиссияның қызметі шеңберінде Казимеж Ковальски Плейстоцен Еуропасының кеміргіштері тақырыбында зерттеу жобасын жүргізді (Ғылыми зерттеулер комитетінен жеке грант). Бұл зерттеу жобасының нәтижелері "Folia Quaternaria" журналының 72-томында жарияланды және Краков қаласының сыйлығымен марапатталды.

Эмбриология және морфология жөніндегі комиссия

1996 жылы құрылған бұл комиссия өсімдіктер мен жануарлардың эмбрионалды дамуы мен морфологиясы саласындағы зерттеулерді үйлестіруге арналған. Оның өзіне қойған міндеті – жыл сайынғы ұлттық ғылыми конференциялар мен тұрақты мәжілістер ұйымдастыру. Комиссия қазіргі таңда елдің барлық жетекші ғылыми орталықтарынан өкілдерді қамтитын ғалымдардан тұрады. Бүгінгі күнге дейін ол бірнеше ұлттық ғылыми конференциялар мен мәжілістерді ұйымдастырды немесе бірлесіп өткізді. Зерттеулердің нәтижелері үш мерзімдік басылымда жарияланды: Acta Biologica Cracoviensia, Folia Histochemica et Cytobiologica және Folia Morphologica.

Геоақпарат жөніндегі комиссия

Бұл комиссия 1998 жылы құрылған. Геоақпарат анықтамасына сәйкес, оның қызығушылығының негізгі бағыты – жер бетіндегі уақыт және кеңістік туралы деректерді жинау, сақтау, талдау және тиісті ақпараттық технологияларды қолдана отырып ұсыну әдістемесі болып табылады. Бұл Жердің өзі және Жер бетінде және астында кездесетін нысандар, құбылыстар мен процестер туралы ақпаратты қамтиды. Зерттеу тақырыптары физикалық ортаның және оның қасиеттерінің, табиғи және жасанды ресурстардың, сондай-ақ осы ресурстарда болып жатқан өзгерістердің зерттелуін қамтуы мүмкін. Пәнаралық сипатына байланысты комиссия құрамына геологтар, геофизиктер, геодезистер, фотограмметрия мамандары және қашықтан зондтау сарапшылары, кен өнеркәсібімен байланысты ғылымдардың өкілдері, ақпарат мамандары және географтар кіреді. Комиссияның басты міндеті – геоақпарат саласында жұмыс істейтін түрлі мамандықтардың өкілдері арасында тәжірибе алмасуды жеңілдету, осы ғылым саласының дамуын ынталандыру және оның нәтижелерін тарату болып табылады. Комиссияның негізгі қызмет түрлеріне ай сайынғы ғылыми жиналыстар өткізу, сондай-ақ ұлттық және халықаралық ғылыми конференцияларды ұйымдастыру немесе бірлесіп ұйымдастыру кіреді. Нәтижелер Geoinformatica Polonica журналында жарияланады.

Медицина

Бұл бөлімнің мүшелеріне медицинамен тікелей байланысты ғылыми жұмысы бар дәрігерлер, фармацевттер және биологтар кіреді. Секцияның отырыстары математика және табиғаттану секцияларымен бірлесіп, тұрақты түрде өткізіледі, және секция мүшелері мен Краковқа келген шетелдік ғалымдар ұсынған медицинаның жалпы мәселелері туралы баяндамалар қарастырылады. 1995 жылы Польша Ғылым және өнер академиясының қолдауымен медицина саласында екі ғылыми симпозиум өтті. Олардың бірі Ягеллон университетінің Медициналық зерттеу орталығы және Польша физиологиялық қоғамымен бірлесіп ұйымдастырылды. Бұл симпозиум адреналиннің ашылуының жүз жылдығына арналды, ол поляк және ағылшын зерттеушілерімен бірдей уақытта жасалған. Екінші симпозиум Helicobacter pylori инфекциясының асқазанның шырышты қабығының қабынуындағы рөлі мәселесіне арналды. Бұл салада біздің Академияның мүшелері Станислав Контурек пен Ежи Стачураның зерттеулері маңызды рөл атқарды, олар сонымен қатар Польша Ғылым академиясының мүшелері болып табылады. Медициналық бөлімде ПАУ Медициналық этика комиссиясы бар. Секция мүшелері сонымен қатар ПАУ-ның өркениетке қауіптер комиссиясының жұмысына қатысады. Секцияның бастамасымен және оның атынан 1999 жылдан бері медицина және фармакология саласындағы ерекше жетістіктерін мойындау үшін Тадеуш Брович сыйлығы табыс етілуде. Бұрын бұл сыйлықты Pliva фармацевтикалық компаниясы қаржыландырды. 2001 жылы екінші демеуші болған Ягеллон университетінің Collegium Medicum ағылшын тіліндегі Медицина мектебі жалғыз демеуші болды. Тадеуш Брович сыйлығы жеңімпаздарға ПАУ Бас ассамблеясының маусым айындағы отырысында ресми түрде табыс етіледі.

Өнерлік шығармашылық

Бұл бөлім 1994 жылы құрылды, ПАУ жарғысына түзетулер енгізіліп, оның құрылуына мүмкіндік берілді. Жаңа бөлімнің мақсаты – академия мүшелерінің қатарына өнер саласынан шыққан тұлғаларды, мәдениеттің дамуына маңызды үлес қосқан көрнекті өнерпаздарды қабылдау болды. Бөлімдегі көркемдік салалар: әдебиет, музыка, сәулет, кескіндеме, мүсіншілік, театр және кино. Бөлімнің қызметі екі лекциямен басталды: біріншісі – Ежи Новосельскидің «Уақыт өте келе сананың қалыптасуы: шындық па, әлде иллюзия ма?», екіншісі – Ян Йозеф Щепанскийдің «Әдебиеттегі мораль туралы ұғым». Соңғы жылдары бөлім отырыстарында Анджей Вайда, Витольд Цеккевич, Ежи Яроки, Станислав Лем, Станислав Родзинский және Бронислав Хроми де сөз сөйледі.

Өркениетке төнген қауіптер жөніндегі комиссия

Бұл комиссия пәнаралық сипатқа ие және тарих және философия секцияларынан бастап шығармашылық өнер секциясына дейінгі ПАУ-дың әртүрлі сыныптарының мүшелерінен құралған. Адамзаттың гармониялық дамуына қауіп төндіретін мәселелер ғана емес, нақты ғылымдар мен инженерия, биология және медицина өкілдері үшін де, сонымен қатар тарихшылар, философтар, заңгерлер, тіпті әдебиеттанушылар мен мәдениеттің басқа салаларындағы шығармашылық тұлғалар үшін де қызығушылық пен зерттеу нысаны болуы керек. Қоғамдық санада қауіптер ғылыми зерттеулердің нәтижелерін тиімсіз пайдаланумен және табиғи ортаға зиян келтіретін технологиялар мен өндірістік процестерді дамытумен байланысты. Дегенмен, климаттың өзгеруі, халық санының өсуі және жаңа аурулардың пайда болуы да адамзаттың болашағына қауіп төндіреді. Басқа қауіптер фундаментализмді, өтірік пен жеккөрушілікті тудыратын идеологиялардан туындайды, олар терроризм мен соғыстың басты себептері болып табылады. Осы ретте, адамзаттың қазіргі ғасырдың соңына қарай өзін-өзі жоя алу мүмкіндігіне ие болғанын естен шығармауымыз керек. Ғылыми зерттеулердің нәтижелеріне этикалық бағалаулар қолданылмайды. Ғылыми құндылықтың өлшемі – шындық. Зұлымдық біздің ішімізде жатыр, және осы себепті зерттеулердің нәтижелері адамзатқа зиян келтіру үшін пайдаланылады. Псевдоғылымдардың көбеюі және рационализмге қарсылық бізді соқпаққа түсіреді, ал көптеген адамдар үшін ғылыми прогреске деген сенімінен айырылады. Халықты ғылым мен білімді одан әрі дамыту арқылы ғана осы қауіптердің салдарын болдырмауға болатынына көндіру қажет. Ғылыми шындық және жақынға деген махаббат – адамзаттың өмір сүруіне және үйлесімді дамуына мүмкіндік беретін негізгі қағидалар. Комиссия туындаған қауіптерді талқылайды және қоғамға олардың себептері мен салдарын болдырмау жолдары туралы нақты ақпарат ұсынады. Ғылыми жиналыстар бұрыннан пайда болған, қазірде көрініп тұрған немесе күтілетін қауіптерге қатысты таңдалған мәселелерді ұсыну және талқылау үшін, сондай-ақ осы қауіптерді болдырмау үшін ғылыми зерттеулер мен шаралардың бағыттарын анықтау үшін пайдаланылады. Мақалалардың толық шолулары ПАУ-дың «Zagrożenia cywilizacyjne» («Цивилизацияға қауіптер») журналында жарияланады, ол болашақта тоқсан сайын шығады. Бұдан өзге, Комиссия қоғамның кең шеңбері үшін ашық лекциялар ұйымдастыруды жоспарлап отыр, сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдары арқылы – баспасөз, радио және теледидар арқылы қоғамдық пікірге ықпал етуге тырысады.

Ғылым тарихы жөніндегі комиссия

Бұл комиссия 1998 жылы Табиғи ғылымдар бөлімінің бастамасымен құрылды. Оның міндеті – жоғары мамандандырылған ғылым салаларының мәнін толық түсінуге қажетті арнайы білімі жоқ тарихшылар емес, сол саланың өкілдері жүргізген нақты ғылыми пәндердің тарихы бойынша зерттеулерді ынталандыру. Бұл идея сәтті қабылданыс тапты, себебі ПАУ-да ғылымды ұйымдастыру тарихына және өткендегі көрнекті ғалымдар мен ғалымдардың өмірбаяндарына қызығушылық зор болған. Комиссия өте белсенді жұмыс істеп келеді. Ол ай сайын баяндамалар мен талқылаулармен, сондай-ақ ғылыми симпозиумдар ұйымдастырады. Комиссияның жұмысының нәтижелері "Ғылым тарихы жөніндегі комиссияның еңбектері" сериясында (комиссия отырыстарында ұсынылған баяндамалар) және монографиялар түрінде жарияланады. Комиссия "Польша өнер және ғылым академиясы тарихына арналған зерттеулер мен материалдар" атты ПАУ-ға арналған серияны да бастады.

Оқулықтарды бағалау жөніндегі комиссия

Мемлекеттік мектептерде қолданылатын оқулықтардың сапасы мен интеллектуалдық деңгейіне қатысты алаңдаушылық туғандықтан, ПАУ-дың Атқарушы кеңесі 2000 жылдың соңында орта білім беру бағдарламасында оқытылатын түрлі пәндер бойынша мамандардан тұратын комиссия құру туралы шешім қабылдады. Бұл комиссияның міндеті – мемлекеттік мектептерде пайдалануға бекітілген оқулықтарды толыққанды тәуелсіз саралау болып табылды. Мұндай комиссияның жұмысы қоғамға зор пайда әкелуі тиіс. Осындай тәуелсіз органның құрылуы авторлар мен баспагерлерді мемлекеттік мектептерге енгізілетін оқулықтардың интеллектуалдық деңгейіне жауапкершілікпен қарауға ынталандыруға көмектесуі керек. Күтілгендей, болжамдар расталды. Комиссияның ағымдағы қызметі және оның бес томдық жинағы көптеген адамдардың қызығушылығын оятып, зор резонанс тудырды. Комиссияның ұсынысы бойынша, ПАУ-дың маусым айында өткен Бас ассамблеясында ең үздік оқулықтардың авторлары мен баспагерлері құрметті дипломдармен марапатталды (қазірге дейін бес рет).

Еуропалық мәселелер жөніндегі комиссия

2003 жылы құрылған бұл комиссия, атауынан көрініп тұрғандай, Еуропалық мәселелерге, әсіресе Польша мен Краковтың Еуропадағы орны мен рөліне қатысты жұмыстармен айналысады. Бірнеше жұмыс (көбінесе ашық сессиялар) ұйымдастырылды және олардың барлығы Польшаның Еуропалық Одаққа қатысуының әртүрлі аспектілеріне бағытталған. Төмендегі мысалдар (комиссия отырыстарында оқылған лекциялар немесе талқылауға кіріспелер) ең маңызды мәселелердің қысқаша, бірақ нақты сипаттамасы болып табылады: Эдмунд Виттбродттың «Еуропалық Одақтың Конституциялық шарты», Кшиштоф Ковальскидің «Еуропа өзінің символдарын іздеу. Еуропалық тудың тарихы мен мағынасы», Ждислав Мах пен Пьотр Стомпканың «Еуропалық болу – нені білдіреді?», Войцех Сломчински мен Кароль Жичковскидің «Ницца үшін өлуге тұра ма?» тақырыптарындағы жұмыстары. Комиссия білім беру және ғылым салаларында жұмыс істеді және осы бағыттағы жоспарларын жалғастыруда (атап айтқанда, Польшадағы Еуропалық мәселелерді зерттейтін факультеттер, қазіргі Еуропадағы университеттердің рөлі, Польша мен Еуропадағы ғылыми және білім беру саясаты, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру, Еуропалық деңгейде ғылыми қызметті ұйымдастырудың әртүрлі аспектілері, Еуропалық ғылыми қауымдастықтардың жобалары және т.б.). Ғылым тарихы жөніндегі комиссиямен бірлесіп, Еуропалық мәселелер жөніндегі комиссия Польша Өнер және ғылым академиясының атынан 2006 жылдың қыркүйек айында Краковта өткен Еуропалық ғылым тарихы қоғамының конференциясын ұйымдастырды.

Краков қаласының дамуы жөніндегі комиссия

Комиссия құрамына 20 негіздейтін мүше (PAU және PAN мүшелері), гуманитарлық, математикалық және табиғаттану ғылымдарының, көркем өнер салаларының көрнекті өкілдері, сондай-ақ Комиссияның пәнаралық мақсаттарын қолдайтын және қала және ауыл шаруашылығы жоспарлау, археология, өнер тарихы, социология, құқық, ландшафттық архитектура, ботаника, география, азаматтық инженерия, су ресурстарын басқару, көлік және коммуникация сияқты салаларды ұсынатын 21 қосымша мүше кіреді. Комиссия, қолға алынған міндеттерге байланысты, тиісті ғылым салаларындағы мамандармен ынтымақтасып, қажет болған жағдайда оларды мүшелікке қабылдауға ниетті.

Табиғи ғылымдар философиясы жөніндегі комиссия

PAU Табиғи ғылымдар философиясы жөніндегі комиссиясы – "нақты" философтардың қатысуымен және ерекше бақылауымен, табиғи ғылымдардағы ғалымдардың "философтар" ретінде қатысатын талқылау алаңы. Комиссия философия, математика, физика, астрономия, биология, химия, геология және медицина салаларының өкілдерінен тұрады. Оның мінезі пәнаралық сипатта болып, онтологиялық мәселелерге, сондай-ақ философияның басқа, арнайы ғылымдармен өзара әсеріне қатысты мәселелерге бағытталған.

Табиғи ғылымдар және медицина комиссиясы

Вроцлав қаласында орналасқан.

Қазіргі уақыттағы қызмет

Қазіргі уақытта ПАУ алты бөлімнен тұрады, олардың әрқайсысының өз атқарушы кеңесі бар, директор, директордың орынбасары және хатшы бар; кейбір жағдайларда хатшының орынбасары да болуы мүмкін. Әр бөлімнің ішінде комиссиялар мен комитеттер бар, комитеттер тұрақты немесе уақытша болып табылады, бірақ олардың басшылығын міндетті түрде ПАУ-дың тұрақты мүшесі (шамалы ерекшеліктерден басқа) жүргізуі керек, ал құрамына ПАУ мүшесі емес адамдар да кіре алады. Бөлімдер ай сайын ғылыми мәжілістер өткізеді, онда баяндамалар оқылып, талқыланады. ПАУ-дың қызметі "ПАУ жылнамасында" сипатталған және құжатталған. Әр бөлім өз "Еңбектерінің" немесе басқа да басылымдар сериясын шығарады, онда бөлімнің ғылыми саласына жататын жұмыстар немесе ғылыми немесе академиялық құндылығы бар басқа да мәтіндер, әсіресе тарихи дереккөздер жарияланады. Комиссиялар өздерінің мамандануына сәйкес "Еңбектер" немесе мерзімді басылымдар сериясын шығарады. 2009 жылдың маусым айына ПАУ-да 476 мүше болды, оның ішінде 146 тұрақты мүше, 148 корреспондент мүше және 182 шетелдік мүше, олардың әрқайсысы Польша ғылымы және білімімен белсенді байланыста.

ПАУ семинарлары

2002 жылдан бері Польша өнер және ғылым академиясының ай сайынғы семинарлары ұйымдастырылып, оған шамамен 200 қатысушы қатысады. Қазіргі таңда басты тақырып – "Отансүйгіштік кеше және бүгін". Лекция оқуға шақырылған спикерлер қатарында ғылым, мәдениет және қоғамдық өмірдің көрнекті өкілдері бар, мысалы, Владыслав Бартошевский, Бронислав Геремек, Мачей Владыслав Грабский, Ян Новак Езюраньский, Альфонс Носсол архиепископы, Йозеф Жичинский архиепископы, Генрик Музыньский архиепископы және тағы да басқалар.

Ғылым кафесі

2004 жылдан бері ПАУ «Дзиенник Польский» газетімен бірлесіп «Ғылым кафесі» деп аталатын іс-шаралар сериясын ұйымдастырып келеді. Бұл – халыққа ашық ғылыми кездесулер. Әр кездесуде жалпы оқырмандарға арналған ғылыми тақырыпта лекция оқылады, одан кейін пікір алмасу және кофе ішіп әңгімелесу өтеді.

"PAUZA Akademicka" апталығы

2008 жылдың қыркүйегінен бастап Краков қалалық әкімдігі қаржылаған PAUza Akademicka (Академиялық үзіліс) апталық онлайн-журналы қолжетімді. Ерекше жағдайларда қағаз түрінде де басылады. Апталық Польшадағы ғылыми өмірге қатысты мәселелерге арналған, соның ішінде Краковтағы ғылыми ортаға ерекше назар беріледі. Журнал редакторы – Анджей Кобос, PhD, және Мариан Нови.

Жас ғалымдар мен жас ғылыми қызметкерлерді қолдау

2009 жылдың қаңтар айынан бастап ПАУ-да "PAUeczka Akademicka" [Жастар академиясы] жұмыс істейді. ПАУ вице-президенті Анджей Шчеклик басқаратын бұл ұйым, ай сайын докторлық диссертация жазып жүрген студенттердің, ассистент-лекторлардың және Краковтағы академиялық ортадан әртүрлі ғылыми салаларды ұсынатын студенттердің кездесуін ұйымдастырады. Кездесулер академиялық ортаны адамгершілікке баулу және біріктіру мақсатындағы талқылауларға арналған. ПАУ Вроцлав университетінің теориялық физиканың қысқы мектебін (жоғары курс студенттеріне, докторлық диссертация жазып жүрген студенттерге және жас ғылыми қызметкерлерге), халықаралық шеберлік сағаттарын және Краков теориялық физика мектебін (Польшадан және басқа елдерден келген жас ғылыми қызметкерлерге) бірлесіп қаржылай қолдайды.

ПАУ және ПАН академиялық кітапханасы

ПАУ және ПАН академиялық кітапханасы 2000 жылдың 1 қаңтарынан бастап ПАУ құрамында болып келеді. Оның тарихы 19 ғасырға және Краковтағы Білімді Қоғамға дейін жетеді. 1952 жылға дейін ол 1872 жылдан бері Өнер және ғылым академиясының, ал 1920 жылдан бастап Польша өнер және ғылым академиясының кітапханасы ретінде қызмет етті. 1953 жылдан бастап ол Польша ғылым академиясының тәуелсіз бөлімшесі болды. 1999 жылдың 20 қазанында ПАН мен ПАУ арасында жасалған келісімге сәйкес, кітапхана ПАУ басқаратын мекемеге айналды. Кітапханада шамамен 660 000 томдық және тізімдік бірліктер бар, оның ішінде шамамен 144 250 томдық және тізімдік бірліктер арнайы жинақтарды құрайды, оларға шамамен 13 700 ескі кітап, шамамен 13 000 қолжазба және 96 000-нан астам графикалық және суреттік жұмыстар кіреді. Кітапхана 77 елдегі 1000-нан астам мекемемен басылымдармен алмасады, "Жылдық" жинағын (шамамен 50 баспа парағы көлемінде) шығарады, өз жинақтарының каталогтарын дайындап, жариялайды және ақпарат жинау және ұсынумен айналысады, мысалы, Краковтағы жоғары білім беру мекемелеріндегі оқыту мәселелері бойынша. Кітапхананың ПАУ мен ПАН тағайындайтын өз Кеңесі бар (құрамы тең пропорцияда).

ПАН және ПАУ ғылым мұрағаттары

ПАУ қызметі ПАН және ПАУ Ғылым мұрағаттарымен тығыз байланысты. ПАН жинағынан басқа (1953 жылдан бастап) мұрағат Краков білімді қоғамы мен басқа Краков қоғамдарының, ең алдымен, Өнер және ғылым академиясының (1872 жылдан бастап) және Польша өнер және ғылым академиясының (1920–1952 және 1989 жылдан бастап) құжаттарын да жинақтайды. Жинақта ПАУ мүшелері ғана емес, көптеген ғалымдардың көптеген мұралары сақталған. ПАН мен ПАУ арасындағы келісімге сәйкес, 2002 жылдың 1 сәуірінен бастап Польша ғылым академиясының архивінің бұрынғы Варшава бөлімшесі Краковтағы Польша өнер және ғылым академиясы деген атпен жұмыс істейді. Мұрағат Кракёвтегі ПАН бөлімшесінің құрылымына кіреді, бірақ екі академия тағайындайтын және қаржыландыратын өз кеңесіне ие. Мұрағат жинақталған материалдарды сақтау, өңдеу және зерттеулер үшін қолжетімді етумен қатар, түрлі көрмелер мен ғылыми конференцияларды жүйелі түрде ұйымдастырады. Сондай-ақ, олар ПАУ-дың "Ғылымға қызмет ету" атты сериясын жариялайды. Мұрағат ПАУ-дың Ғылым тарихы комиссиясымен тығыз байланыспен жұмыс істейді.

Париждегі поляк кітапханасы

Париждегі Польша кітапханасы ПАУ-дың маңызды бөліміне айналды. ПАУ 1893 жылдан бері бұрынғы иесінің құқықтарын жүзеге асырып, Париждегі Тарихи және әдеби қоғаммен келісімге келіп, төрелік арқылы мәселені шешті – осы қоғам қазіргі таңда кітапхананы басқарып отыр. Қоғамның бірлескен меншігі туралы келісімге қол жеткізгеннен кейін, ПАУ 2004 жылдан бері Ғылым және жоғары білім министрлігінің қаражаты есебінен кітапхананы бірлесіп қаржыландырып, оның қызметін де бірлесіп ұйымдастырып келеді.

Польша тіліндегі өмірбаяндық сөздік

ПАУ Польша ғылым академиясының Тарих институтымен "Polski Słownik Biograficzny" [Польшаның тарихи тұлғалар сөздігі] дайындау және жариялау ісінде ынтымақтасады. 1935 жылдан 1949 жылға дейін сөздікті ПАУ басып шығарды. Содан кейін, идеологиялық себептерге байланысты, басылым тоқтатылды. 1956 жылғы қазан айындағы саяси өзгерістен кейін екі жыл өткен соң, редакциялық бөлім ПАН құрылымында қайта іске қосылды. Осыдан бері сөздік үздіксіз жарияланып келеді. 1999 жылдан бастап ПАУ "Польшаның тарихи тұлғалар сөздігін" жасауға да қатысып, редакциялық құрамға жалпы ауданы 193 м² болатын бөлмелерін берді.

Ғылыми стипендиялар

ПАУ Ланкоронский қоры қаржыландыратын шетелдік ғылыми тағылымдамаларды басқарады. Бұл Рим, Вена және Лондон қалаларында, сондай-ақ кейде басқа қалаларда тұруға арналған көптеген стипендияларды қамтиды. Бұл стипендияларды жыл сайын ПАУ стипендиялық комиссиясы тағайындайды, оның құрамына бес польшалық университеттен өкілдер кіреді: Ягеллон университеті, Варшава университеті, Вроцлав университеті, Познаньдегі Адам Мицкевич университеті және Торуньдегі Николай Коперник университеті. 2005 жылы Париждегі тарихи және әдеби қоғамда Париждегі польша кітапханасындағы зерттеулерді қаржыландыру мақсатында Мария Здиярска Залеска атындағы стипендиялық қор құрылды. Стипендияларды ПАУ жанындағы комиссия тағайындайды.

Халықаралық ынтымақтастық

Польша өнер және ғылым академиясы құрылғаннан бері шетелдік институттармен ынтымақтастыққа және халықаралық аренадағы қызметке белсенді қатысып келеді. Әлде XIX ғасырда академия Польша тарихынан бастау алатын дереккөздерді зерттеу үшін мұрағаттық экспедицияларды ұйымдастырды (соның ішінде 1881 жылы ашылған Ватикан мұрағатына қатысты «Римдік экспедиция»), және халықаралық конгрестерге өкілдерін жіберді. 1898 жылы Өнер және ғылым академиясы Париждегі Польша кітапханасының иесі атанды және онда ғылыми станция ашты. Академияның Краковтағы кітапханасы бастапқыда-ақ жарияланымдармен кең ауқымда алмасып тұрды. 1921 жылы ПАУ Халықаралық академиялық одақтың (UAI) негізін қалаушы мүшесі болды. Қызметін қайта жаңғыртқаннан кейін, ПАУ-дың UAI-дағы мүшелігі 1993 жылы жаңаланды, және ПАУ осы ұйымның зерттеу және жариялау жобаларына қатыса бастады. «Corpus vasorum antiquorum» (CVA) поляк сериясының жарық көруі Варшавадағы Ұлттық мұражайдағы Кипр керамикасына арналған 10-томмен аяқталды. «Tabula Imperii Romani» (TIR) -дегі Краков парағы жасалып, жарияланды, ал «Atlas du Monde Grec et Romain» -ның 12-парағына қатысты материал дайындалды. «Corpus antiquitatum Americanensium» (CAA) сериясының үш томы жарық көрді; алғашқы екі том Краков археологиялық мұражайының коллекциясындағы керамика мен перуандық тоқымаларға арналған (Клугер коллекциясы, бұрын ПАУ-дың меншігінде), ал үшіншісі Перудегі поляк археологиялық миссиясының материалдарына арналған. «Sylloge Nummorum Graecorum» (SNG) поляк сериясының басылымы басталды; оның алғашқы төрт томы Лодзьдегі археологиялық мұражайдан грек монеталарының жинағына арналған. ПАУ мүшелері сондай-ақ «Corpus philosophorum medii aevi, Civitas litteraria Europaea, Moravia Magna» сияқты UAI жобаларын іске асыруға қатысады. ПАУ жаңа UAI жобаларына қосылу ниетін білдірді, мысалы «Monumenta palaeographica medii aevi» сериясын жүзеге асыру (1-томы дайын), «Mundus Scytho Sarmaticus et Graeco Romanus» (Украинамен бірлесіп). ПАУ мен UAI-дың тиімді ынтымақтастығының нәтижесінде 1999 жылы Краковта UAI-дың жылдық пленарлық отырысы өтті (UAI-да жиналған әлемнің 44 академиясының өкілдері қатысты), оның барысында ПАУ өкілі Януш Кшиштоф Козловский UAI-дың кеңсе тағайындалған лауазымды адамы болып сайланды; 2007 жылдан бастап ол ұйымның вице-президенті болды. Словакия Ғылым академиясымен ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды. Бұл, әсіресе археология саласында нәтижелі болды, мысалы, Шығыс және Оңтүстік-Батыс Словакиядағы археологиялық ескерткіштерді бірлесіп зерттеу, сондай-ақ Төменгі Бескид тауларының археологиясы мен табиғи ортасын зерттеу (II том). Сондай-ақ Бельгиядағы Фламанд Ғылым және Өнер академиясымен, Чехия Ғылым академиясымен, Словения Ғылым академиясымен, Венгрия Ғылым академиясымен, Румыния Ғылым академиясымен және Украина Ұлттық Ғылым академиясымен ынтымақтастық орнатылды және келісімшарттар жасалды. ПАУ мен Саксония Ғылым академиясымен, сондай-ақ Австрия Ғылым академиясымен және Берлиндегі Бранденбург Ғылым академиясымен ынтымақтастықтың кейбір шамалы формалары бар. ПАУ-дың II класы Вильнюстегі Тарих институтымен ынтымақтастық туралы келісімге қол қойды. ПАУ сонымен қатар Польша Сыртқы істер министрлігі Франция, Италия, Чехия, Македония және Египет сияқты бірнеше елдермен келіссөздер жүргізген шарттарға негізделген ғылыми ынтымақтастыққа қатысты. Римдегі (La Sapienza және LUMSA), Лекчедегі, Анжедегі, Сегедтегі, Люблиндегі (KUL) және Таллиндегі университеттермен бірге ПАУ Еуропалық Одақтың талаптарына сәйкес Centro Interuniversitario Internazionale per il Mediterraneo, l'Europa Centro Orientale e l'Eurasia деп аталатын ғылыми қоғамды құрайды. 1994 жылы Нью-Йорктегі ПАУ ғылыми станциясы құрылды, ол Америкадағы Польша өнер және ғылым институтының негізінде құрылды, ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және ПАУ қызметінің мәжбүрлі тоқтатылған кезеңінде, 1952 жылдан 1989 жылға дейін ПАУ дәстүрін жалғастырды. Қаржылық қолдаудың жетіспеуіне байланысты оның қысқа мерзімді қызметін жалғастыру мүмкін болмады. Қазіргі уақытта бұл мекемені қайта жаңғыртуға бағытталған жұмыстар жүргізілуде. 1943 жылы Нью-Йорктегі Польша институтының филиалы ретінде құрылған және 1976 жылдан бастап Канаданың тәуелсіз ұйымы ретінде жұмыс істейтін Канададағы Польша өнер және ғылым институтымен байланыс орнатылды. Ол сондай-ақ ПАУ ғылыми станциясының мәртебесін алды. Үш кітап бірлесіп жарық көрді, ал ПАУ станцияны өз лекторымен қолдайды. ПАУ Римдегі Польша тарихи институтының Ланкорконски қоры қаржыландыратын жобасына қатысты. Жақында Каролина Ланкорконсканың қайтыс болуынан кейін институт таратылды және оның мүлігі, атап айтқанда көптеген жарияланымдар мен ғылыми жобалар, мысалы, Польшадағы Апостолдық нунциатура актілерінің жарияланымдары ПАУ-ға берілді. Ескі дәстүрге оралып, ПАУ Украинада археологиялық зерттеулерді ұйымдастыруға да қатысады, соның ішінде Рыжановкадағы үлкен скиф обасын қазуды жалғастыруда. Бұл зерттеулер соңғы жылдардағы ең маңызды археологиялық жаңалықтардың бірін әкелді: скиф билеушісінің бай безендірілген жерлеуінің табылуы. Қазіргі жұмыстар Ян Махник басшылығымен жүргізілуде және Днестр өзені бойындағы елді мекендерді зерттеуге бағытталған. Бұл ғылыми зерттеу комитетінің (KBN) гранттарының арқасында мүмкін болды. Соғысқа дейінгі ниеттеріне оралып, ПАУ Грецияда жүргізіліп жатқан археологиялық зерттеулерге де үлес қосты. Бұл зерттеулер Еуропаның осы бөлігінде бірегей болып табылатын Клисурадағы (Шығыс Пелопоннес) №1 үңгірдегі қабаттардың тізбегін зерттеуге қатысты, онда соңғы мұз дәуірінен қалған тұру орындары мен палеонтологиялық табыстар кездеседі. Бұл зерттеулер Грециядағы мәдениеттің эволюциясын ғана емес, сонымен қатар соңғы 100 000 жылдағы климаттық және палеоэкологиялық өзгерістерді түсінуге де көмектеседі. Жұмыстар Янұш Козловский басшылығымен зерттеу гранттары бойынша жүргізілуде. Олар Греция Ғылым академиясымен және ПАУ-мен бірлесіп нәтижелерді жариялау түрінде жеміс берді. Польша мен Египет арасындағы мәдени ынтымақтастық шартына сәйкес, ПАУ Ягеллон университетінің Археология институтымен бірлесіп Ніл дельтасында археологиялық зерттеулерге қатысады.