Иорданиядағы діни көп түрлілік және дәстүрлер

Кіріспе

Діни көпшілік

Иорданияның Хашимит Корольдігі – мұсылман басымдығы бар ел, халықтың 96 пайызы сүннит исламын ұстанады, ал қалған аз бөлігі шиит тармақтарын ұстанады. Иорданияның солтүстігінде шамамен 20 000-32 000 дрюз тұрады, бірақ дрюздердің көпшілігі енді өздерін мұсылман деп санамайды. Көптеген иорданиялық мұсылмандар суфизмді практикалайды. 1952 жылғы Конституция дін бостандығын кепілдейді, бірақ король мен оның мұрагерлері мұсылман болуы және мұсылман ата-аналардан тууы керек екенін айқындайды. Діни азшылықтарға әртүрлі дінге жататын христиандар (1%) және одан да аз мөлшерде басқа діндердің жақтастары кіреді. Иордания діни және консервативті ел.

Исламның 1980 жылдарға дейінгі қоғамдық өмірдегі рөлі

Иорданияның халқы ислам дініне терең байланысты және оған адал болғанмен, діни амалдар әртүрлі топтар арасында өзгеше болды. Бұл теңсіздік міндетті түрде ауылдық және қалалық аймақтардың аражігіне немесе білім деңгейінің айырмашылығына байланысты емес. Кейбір иорданиялықтардың діни тәжірибелері Исламның негізгі қағидаларына қайшы келетін сенімдер мен ғұрыптармен сипатталды. Билік өкілдері мұндай көріністердің бір бөлігін исламнан бұрынғы дәуірдегі аймаққа тән наным-сенімдер мен дәстүрлерге жатқызды. Күнделікті өмірде, ауыл тұрғындары да, қала тұрғындары да өте фаталистік көзқарасқа ие емес еді. Олар барлық жағдайдың жауабын тікелей Құдайға жатқызбай, оқиғаларды мағынамен толтыратын діни контекстке енгізді. «Шариғат Алла» деген тіркес жиі ниет білдірумен бірге айтылды, ал «бисмилла» (Алланың атымен) сөзі маңызды іс-әрекеттерді орындау кезінде қолданылды. Мұндай сөздер адамның өміріне немесе оқиғаларға бақылауын жоюды білдірген жоқ. Иорданиялық мұсылмандар, жалпы алғанда, өздері басқара алатын мәселелерде Құдайдың адал еңбек етуді күтетініне сенді. Мұсылмандар күнделікті өмірде Құдайдың қасында екенін сезінудің басқа да жолдары бар. Исламның Құдай жалғыз екендігі және Оған теңдес ешкім жоқ екендігі туралы нақты үйретімін еске ала отырып, кейбір адамдар белгілі бір тұлғалардың (әулиелердің) «барқаға» ие екенін қабылдады – бұл ерекше рухани күш және Құдайға жақындық. Олардың арашалық етуі кез келген қиыншылыққа көмектеседі деп сендірілді, ал мұндай тұлғаларға арналған зияраттар кейбір жерлерде кездеседі. Адамдар жиі өз қамқоршыларының зияратына барып, аурудан немесе бала табу мүмкін еместігінен құтылуды тілейді. Дүниеде көптеген рухани жандар бар деп сендірілді. «Жын» деп аталатын жаман рухтар – адам және басқа да түрлерге айнала алатын отты, зиялы жаратылыстар – түрлі зұлымдықтар тудыруға қабілетті. Қорғану үшін ауыл тұрғындары киімдеріне Құран аяттары жазылған қағазшаларды (тәлісман) салып жүрді және жиі Құдайдың атын айтатын. Құранның бір данасы үйді жыннан сақтайды деп есептелді. «Жаман көзден» де осылай қорғануға болады. Кез келген сауатты мұсылман тәлісман жасай білсе де, кейбір адамдар оларды дайындауда ерекше шеберлік танытты. Мысалы, 1980 жылдары Иорданияның солтүстігіндегі бір ауылда екі қарт шейх (ағайынды) белгілі бір салалардағы қабілеттерімен танымал болды: біреуі балалардың ауруларын емдеуде шебер болса, екіншісі бедеулікті емдеудегі шеберлігімен іздестірілді. Исламға деген құрметтеріне қарамастан, мұсылмандар әрқашан бес парызды қатаң түрде орындамайтын. Көптеген адамдар діни міндеттерін орындап жүрміз деген ойда болғанымен, Рамазан айында ораза ұстамайтындар да болды. Алайда олар ораза ұстамағанын жұрттан жасырды. Сонымен қатар, көпшілік адамдар діни мекемелерді қолдау үшін қажетті мөлшерде зекет бермеді, сондай-ақ Меккеге қажылық жасау да кең таралған жоқ. 1980 жылдары ислам құндылықтары мен нанымдарын нығайтуға байланысты аймақтық алаңдаушылықтың артуына байланысты, жамағат намаздарына қатысу және жалпы дұға ету жиіледі. Дәстүр бойынша, жыныстардың әлеуметтік бөлінуі әйелдердің қоғамның ресми діни өміріне қатысуына кедергі келтірді. 1980 жылдары әйелдердің діни тәжірибелерінде бірнеше өзгерістер болды. Жас әйелдер, әсіресе университет студенттері, мешіттерде жиі намаз оқып, исламның қоғамдық кеңістігінде өздеріне орын жасады. 1980 жылдардың соңында кейбір әйелдер дәстүрлі емес амалдар мен сенімдерге жүгінгенмен, әйелдер, әдетте, ерлерге қарағанда дінге көбірек бейім болды. Олар еркектерге қарағанда ораза ұстап, үйде жиі дұға ететін. Білім беру, әсіресе әйелдерді біліммен қамту, діннің халықтық элементтерін азайтып, исламның дәстүрлі аспектілерін нығайтты.

Despite a strong identification with and loyalty to Islam, religious practices varied among segments of Jordan's population. This unevenness in practice did not necessarily correlate with a rural urban division or differing levels of education. The religious observance of some Jordanians was marked by beliefs and practices that were sometimes antithetical to the teachings of Islam. Authorities attributed at least some of these elements to pre Islamic beliefs and customs common to the area. In daily life, neither rural dwellers nor urbanites were overly fatalistic. They did not directly hold God responsible for all occurrences; rather, they placed events in a religious context that imbued them with meaning. The expression in shari'a Allah often accompanied statements of intention, and the term bismillah (in the name of Allah) accompanied the performance of most important actions. Such pronouncements did not indicate a ceding of control over one's life or events. Jordanian Muslims generally believed that in matters that they could control, God expected them to work diligently. Muslims have other ways of invoking God's presence in daily life. Despite Islam's unequivocal teaching that God is one and that no being resembles him in sanctity, some people accepted the notion that certain persons (saints) have baraka, a special quality of personal holiness and affinity to God. The intercession of these beings was believed to help in all manner of trouble, and shrines to such people could be found in some localities. Devotees often visited the shrine of their patron, especially seeking relief from illness or inability to have children. Numerous spiritual creatures were believed to inhabit the world. Evil spirits known as jinn — fiery, intelligent beings that are capable of appearing in human and other forms — could cause all sorts of malicious mischief. For protection, villagers carried in their clothing bits of paper inscribed with Qur'anic verses (amulets), and they frequently pronounced the name of God. A copy of the Qur'an was said to keep a house safe from jinn. The "evil eye" also could be foiled by the same means. Although any literate Muslim was able to prepare amulets, some persons gained reputations as being particularly skilled in prescribing and preparing them. To underscore the difficulty in drawing a fine distinction between orthodox and popular Islam, one only needs note that some religious shaykhs were sought for their ability to prepare successful amulets. For example, in the 1980s in a village in northern Jordan, two elderly shaykhs (who also were brothers) were famous for their abilities in specific areas: one was skilled in warding off illness among children; the other was sought for his skills in curing infertility. Their reverence for Islam notwithstanding, Muslims did not always practice strict adherence to the five pillars. Although most people tried to give the impression that they fulfilled their religious duties, many people did not fast during Ramadan. They generally avoided breaking the fast in public, however. In addition, most people did not contribute the required proportion of alms to support religious institutions, nor was a pilgrimage to Mecca common. Attendance at public prayers and prayer in general increased during the 1980s as part of a regional concern with strengthening Islamic values and beliefs. Traditionally, social segregation of the sexes prevented women from participating in much of the formal religious life of the community. The 1980s brought several changes in women's religious practices. Younger women, particularly university students, were seen more often praying in the mosques and could be said to have carved a place for themselves in the public domain of Islam. Although some women in the late 1980s resorted to unorthodox practices and beliefs, women generally were considered more religiously observant than men. They fasted more than men and prayed more regularly in the home. Education, particularly of women, diminished the folk religious component of belief and practice and probably enhanced observance of the more orthodox aspects of Islam.

1980 жылдардан бастап исламдық қайта өрлеу

1980 жылдары халықтың маңызды бөлігі арасында исламдық ғұрыптар мен сенімдерге мықты және айқын ұмтылыс байқалды. Ислам дінін күнделікті өмірге толыққанды енгізуге деген қызығушылық түрлі жолдармен өрнек тапты. Қала және ауылдық жерлерде исламдық киім киген әйелдер мен бас киімдер жиі көзге түсе бастады, сақал қойған ерлер де көбірек ұшырасатын болды. Жұма намазына қатысушылар саны мен Рамазан айын тойлаушылардың саны артты. 1980 жылдары, әсіресе университет студенттері, исламдық жаңарудың көріністеріне белсенді қатысты. Исламдық киім киген әйелдер елдегі университеттерде кең таралған құбылысқа айналды. Мысалы, Ярмук университетіндегі мешітте үлкен әйелдер бөлімі болды. Бұл бөлім көбінесе толы болатын, және әйелдер исламды зерттеу үшін топтар құрады. Көбінесе исламдық киімді қабылдаған әйелдер мен қыздар өз ынталарымен осылай киінгендей көрінеді, алайда ер адамдардың әйелдеріне, қыздарына және қарындастарына қоғамда шаштарын жабуын талап етуі де жиі кездесетін жағдай еді. Исламдық киімді қабылдау жыныстық бөлінуге немесе әйелдердің усақ-түйекке оқшаулануына қайта оралуды білдірмейді. Шындысынан, исламдық киім киген әйелдер көбінесе жұмыс істейтін және күнделікті ер адамдармен қарым-қатынаста болатын студенттер еді. Олар мұндай киімді киюдің бір себебі ретінде мәдени көзқарастардың қалып қоюын атады. Яғни, исламдық киім киген кезде, олар өздерін құрметпен қабылданатынын және оқушылар мен әріптестерінің назарында маңыздырақ болатынын сезінетін. Әйелдер сондай-ақ, әдепті киім кию арқасында қоғамда еркін қозғала алатын болды. Діни салттардың артуы әйелдердің жаңа киім таңдауына да ықпал етті. 1980 жылдары исламдық киім әлеуметтік мәртебе, әсіресе байлықты көрсетпейтін еді, бұл бұрынғыдай емес. Исламдық киімді барлық топтың әйелдері киіп жүрді, әсіресе төменгі және орта таптың өкілдері. Исламдық амалдарға ұмтылыстың күшеюіне бірнеше фактор себеп болды. 1970 және 1980 жылдары Таяу Шығыс аймағында экономикалық дағдарысқа және ұлттық саясаттың аймақтық проблемаларды шеше алмауына жауап ретінде исламизмнің өркендеуі байқалды. Осы орайда ислам әлеуметтік наразылықты білдірудің бір жолы болды. Иорданияда оппозициялық саясат ұзақ жылдар бойы тыйым салынған, ал 1950 жылдан бері «Мұсылман бауырластығы» жалғыз заңды саяси партия болып келді. Бұл факторлар Хусейн патшаның Иран шахына аятолла Хомейнимен және оппозициялық күштермен болған қақтығысында жария түрде қолдау көрсетуімен, 1979 жылғы Египет пен Израиль арасындағы бейбітшілік шартынан кейін Мысырмен қарым-қатынасты жалғастыруымен және Иран-Ирак соғысында Иракты қолдауымен күшейді. Иорданияда исламизм Иран мен Мысырдағыдай кеңінен таралмаса да, ол режимнің оны бақылауға алуы үшін жедел әрекет етуіне жеткілікті болды. 1970 жылдардың соңында және 1980 жылдар бойы үкімет бақылауындағы телеарналар патша мен оның інісі Хасанның жұма намазына қатысқанын үнемі көрсетіп тұрды. Бұқаралық ақпарат құралдары діни бағдарламалар мен хабарларға көбірек уақыт бөлді. Ислам қозғалысы режимге және оның саясатына қарсылық білдіру құралына айналуы мүмкін екенін сезіне отырып, Сириямен қарым-қатынасты жақсарту мақсатында 1980 жылдардың ортасында үкімет исламның орташа түрін насихаттай бастады, сондай-ақ фанатизм мен төзімсіздікті айыптады.

The 1980s witnessed a stronger and more visible adherence to Islamic customs and beliefs among significant segments of the population. The increased interest in incorporating Islam more fully into daily life was expressed in a variety of ways. Women wearing conservative Islamic dress and the headscarf were seen with greater frequency in the streets of urban as well as rural areas; men with beards also were more often seen. Attendance at Friday prayers rose, as did the number of people observing Ramadan. Women in the 1980s, particularly university students, were actively involved in expressions of Islamic revival. Women wearing Islamic garb were a common sight at the country's universities. For example, the mosque at Yarmouk University had a large women's section. The section was usually full, and women there formed groups to study Islam. By and large, women and girls who adopted Islamic dress apparently did so of their own volition, although it was not unusual for men to insist that their sisters, wives, and daughters cover their hair in public. The adoption of the Islamic form of dress did not signify a return to segregation of the sexes or female seclusion. Indeed, women who adopted Islamic clothing often were working women and students who interacted daily with men. They cited a lag in cultural attitudes as part of the reason for donning such dress. In other words, when dressed in Islamic garb they felt that they received more respect from and were taken more seriously by their fellow students and colleagues. Women also could move more readily in public if they were modestly attired. The increased religious observance also accounted for women's new style of dress. In the 1980s, Islamic dress did not indicate social status, particularly wealth, as it had in the past; Islamic dress was being worn by women of all classes, especially the lower and middle classes. Several factors gave rise to increased adherence to Islamic practices. During the 1970s and 1980s, the Middle East region saw a rise of Islamism in response to the economic recession and to the failure of nationalist politics to solve regional problems. In this context, Islam was an idiom for expressing social discontent. In Jordan, opposition politics had long been forbidden, and since the 1950s the Muslim Brotherhood had been the only legal political party. These factors were exacerbated by King Hussein's public support for the shah of Iran in his confrontation with Ayatollah Khomeini and the forces of opposition, by continued relations with Egypt in the wake of the 1979 Treaty of Peace Between Egypt and Israel, and by the king's support for Iraq in the Iran–Iraq War. Although Islamic opposition politics never became as widespread in Jordan as in Iran and Egypt, they were pervasive enough for the regime to act swiftly to bring them under its supervision. By the close of the 1970s and throughout the 1980s, government controlled television regularly showed the king and his brother Hasan attending Friday prayers. The media granted more time to religious programs and broadcasts. Aware that the Islamic movement might become a vehicle for expressing opposition to the regime and its policies, and in a move to repair relations with Syria, in the mid 1980s the government began to promote a moderate form of Islam, denouncing fanatical and intolerant forms.