Кіріспе
Британдық нейропсихолог Николас Кейнс Хамфри (27 наурыз 1943 жылы туған) – Кембридждегі ағылшын нейропсихологы, приматтардың интеллектісі мен санасының эволюциясы жөніндегі еңбектерімен танымал. Ол Руандада Диан Фоссимен бірге тау гориллаларын зерттеді; маймылдардың миына зақым келгеннен кейін "көрудің нашарлауын" (blindsight) алғаш рет анықтады; ол "интеллектінің әлеуметтік функциясы" теориясын ұсынды. Хамфри – "Гранта" әдеби журналын басқарған жалғыз ғалым. Ол 1970-ші жылдардың соңында ядролық қаруға қарсы қозғалыста маңызды рөл атқарды және 1981 жылы "Түн ортасына дейін төрт минут" атты BBC Броновский естелік лекциясын оқыды. Оның 10 кітабының ішінде "Санны қайтару", "Ішкі көз", "Ақыл тарихы", "Сеніммен секіру", "Ақылдың денеге айналуы", "Қызыл түс көру" және "Рух шаңы" бар. Ол бірнеше награда алды, соның ішінде Мартин Лютер Кинг естелік сыйлығы, Пуфендорф медалі және Британдық психологиялық қоғамның кітап сыйлығы. Ол Оксфордта психология лекторы, Кембридждегі Жануарлар мінез-құлқы бойынша бөлімнің директорының орынбасары, Кембридждегі аға ғылыми қызметкер, Нью-Йорктегі Әлеуметтік зерттеулердің жаңа мектебінің психология профессоры және Лондон экономика мектебінің профессоры болды.
Nicholas Keynes Humphrey (born 27 March 1943) is an English neuropsychologist based in Cambridge, known for his work on evolution of primate intelligence and consciousness. He studied mountain gorillas with Dian Fossey in Rwanda; he was the first to demonstrate the existence of "blindsight" after brain damage in monkeys; he proposed the theory of the "social function of intellect". He is the only scientist to have edited the literary journal Granta. Humphrey played a significant role in the anti nuclear movement in the late 1970s and delivered the BBC Bronowski memorial lecture titled "Four Minutes to Midnight" in 1981. His 10 books include Consciousness Regained, The Inner Eye, A History of the Mind, Leaps of Faith, The Mind Made Flesh, Seeing Red, and Soul Dust. He has received several honours, including the Martin Luther King Memorial Prize, the Pufendorf Medal and the British Psychological Society's book award. He has been lecturer in psychology at Oxford, assistant director of the Subdepartment of Animal Behaviour at Cambridge, senior research fellow at Cambridge, professor of psychology at the New School for Social Research, New York, and school professor at the London School of Economics.
Отбасы
Хамфри иммунолог Джон Х. Хамфри мен оның әйелі Джанет Хамфридің (қыз есімі Хилл) ұлы, ал Джанет – Нобель сыйлығының лауреаты, физиолог Арчибальд Хилл мен әлеуметтік реформатор Маргарет Хиллдің қызы. Оның қарындасының күйеуі экономист Джон Мейнард Кейнс болған. Хамфри 1967 жылы Кэролайн Уоддингтонға үйленді (1977 жылы ажырасты). 1994 жылы Айла Кохнаға үйленді, олардан екі бала дүниеге келді.
Ерте мансап
Николас Хамфри Вестминстер мектебінде (1956–1961) және Кембридждегі Тринити колледжінде (1961–1967) білім алған. Кембриджде Лоуренс Вайскранцтың жетекшілігімен докторлық диссертациясын қорғады, зерттеуі приматтардың көру нейропсихологиясына арналған. Ол маймылдардың жоғарғы төмпешінен (superior colliculus) алғашқы бір жасушалық тіркемелер жасады және жолақты қабықтың (striate cortex) толық зақымдануынан кейін күдіктелмеген көру қабілетінің бар екенін анықтады. Бұл қабілет кейіннен адамдарда расталды және қазір "соқыр көру" (blindsight) деп аталады. Оксфордқа көшкеннен кейін ол эволюциялық эстетикаға назар аударды. Маймылдардың көру қалауларын (әсіресе түс қалауларын) зерттеді және "Көркемдіктің иллюзиясы" атты эссе жазды, ол радиохабар ретінде 1980 жылы Glaxo Science Writers Prize сыйлығына ие болды.
Эволюциялық психология және сана философиясы бойынша еңбектері
Ол 1970 жылы Кембриджге, жануарлар мінез-құлқының кіші бөліміне оралды, онда Диан Фоссимен танысты, ол оны Руандадағы гориллаларды зерттеу лагерінде үш ай өткізуге шақырды. Гориллалармен болған тәжірибесі және одан кейін Ричард Ликидің Түркана көліндегі зерттеу алаңына жасаған сапары, Хамфриді когнитивтік дағдылар – интеллект және сана – әлеуметтік өмірге бейімделу ретінде қалай пайда болғандығы туралы ойлануға итермеледі. 1976 жылы ол «Интеллекттің әлеуметтік функциясы» атты эссе жазды, ол эволюциялық психологияның негізгі еңбектерінің бірі және макиавеллиандық интеллект теориясының бастауы ретінде кеңінен танылды. Бұл еңбек оның «Естілік қайта оянды: Ақыл-ойдың дамуына арналған тараулар» (1983) атты тұңғыш кітабының негізін құрады. 1984 жылы Хамфри Кембридждегі академиялық қызметін тастап, Channel 4 телеарнасы үшін «Ішкі көз» телесериалын, адам ақылының дамуы туралы түсірді. Бұл сериал 1986 жылы сол аттас кітап жарық көрген кезде аяқталды. 1987 жылы Дэниел Деннет Хамфриді Тафтс университетіндегі Когнитивтік зерттеулер орталығында бірге жұмыс істеуге шақырды. Олар эмпирикалық негізделген сана теориясын жасаумен айналысты және көптүрлі тұлғалық синдромын зерттеді. Хамфридің келесі кітабы «Ақыл тарихы» (1992) сананың ойлау емес, сезіну ретінде қалай дамығандығы туралы теорияны ұсынды. Бұл кітап 1993 жылы Британдық психологиялық қоғамының жылдық «Жыл кітабы» сыйлығын жеңіп алды. Оның сана туралы жазған еңбектері «Ақыл-ой етке айналды: Эволюция мен психология шекарасынан эсселер» (2002), «Қызыл түс көру: Сананы зерттеу» (2006) және соңғы жұмысы «Рух шаңы: Сананың сиқыры» (2011) кітаптарында жалғасты.
Басқа жұмыстар
Хэмфри 1970-ші жылдардың соңында ядролық қаруға қарсы қозғалыста белсенділік танытты. Бұл 1981 жылы оны BBC арнасында Бронёвски лекциясын оқуға шақыруға әкелді. Ол қарулану жарысының қауіптері туралы лекциясын "Түн ортасына төрт минут" деп атады. Роберт Лифтонмен бірге ол соғыс және бейбітшілік туралы жазбалар жинағын – "Қараңғы заманда" (In a Dark Time) редакторы болды, ол 1984 жылы жарық көрді және Мартин Лютер Кинг естелік сыйлығымен марапатталды. 1992 жылы Хэмфри Кембридж университетінің Дарвин колледжінде парапсихология саласындағы Перрот Уорвик стипендиясымен қаржыландырылатын аға ғылыми қызметкер ретінде тағайындалды. Ол экстрасенсорлық қабылдау және психокинез сияқты парапсихологиялық құбылыстарды сын тұрғысынан зерттеді, нәтижесінде "Жанды іздеу: Адам табиғаты және мистикалық сенім" (Soul Searching: Human Nature and Supernatural Belief) атты кітабы 1995 жылы жарық көрді (Америкада бұл кітап "Сенімнің секірісі" (Leaps of Faith) деген атпен жарияланды). Хэмфри көптеген теле- және радиодағы деректі фильмдерде, сондай-ақ "Ішкі көз" (The Inner Eye) жобасында жұмыс істеді. Тақырыптар паранормальды сенім психологиясынан бастап орта ғасырлық жануарлар соттарының психотарихисына дейін қамтыды. 2005 жылы ол Түркияның оңтүстігіндегі төрт аяқпен жүретін Улас отбасына сапар шекті және Джон Скойлс пен Роджер Кейнспен бірлесіп олар туралы есеп жариялады. Бұл сапар негізінде түсірілген "Төрт аяқпен жүретін отбасы" (The Family That Walks on All Fours) атты деректі фильм 2006 жылдың наурыз айында BBC2 арнасында, ал 2006 жылдың қараша айында NOVA арнасында көрсетілді. Соңғы он жылда Хэмфри плацебо эффектін зерттеді және Джон Скойлспен бірге мидың денедегі емдеу ресурстарын жоғарыдан басқаратын "денсаулықты басқару жүйесі" деп аталатын жаңа теория ұсынды. Жақында ол BMW Guggenheim зертханасының кеңесшісі болды және 2016 жылы UCL-де жылдық Медавар лекциясын оқыды. Хэмфри атеист және Ричард Докинске дінді вирустармен салыстырды. National Life Stories 2016 жылы Британ кітапханасының "Ғылым және дін" (Science and Religion) жинағы үшін Николас Хэмфримен ауызша тарих сұхбатын (C1672/12) жүргізді.
Видео сілтемелері
"Пуфендорф лекциялары, 2011 жыл".
Журнал мақалалары
"Бұлшықет қабығын алып тастағаннан кейін маймылдардың көру қабілеті", Nature, 215, 515–597, 1967. "Контраст иллюзиясы", Nature, 232, 91–93, 1971. "Қызығушылық және ләззат: маймылдың көру қабілетін анықтайтын екі фактор", Perception, 1, 395–416, 1972. "Сұлулық иллюзиясы", Perception, 2, 429–439, 1973. "Түстердің көрінетін ауырлығы", Nature, 250, 164–165, 1974. (Е. Пинкертонмен бірге.) "Маймылдардың қорқынышты суреттерге реакциясы", Nature, 251, 500–502, 1974. "Жолақты қабықшасы жоқ маймылдың көру қабілеті: жағдайды зерттеу", Perception, 3, 241–255, 1974. "Маймылдардың қабылдау әлеміндегі түрлер мен жеке тұлғалар", Perception, 3, 105–114, 1974. "Жағымсыз жарық пен жағымсыз дыбыстың өзара әсері", Nature, 253, 346–347, 1975. (Г. Р. Киблмен бірге.) "Маймылдар қалай жаңа көру тәсілін меңгереді", Perception, 5, 51–56, 1976. "Адамның психикалық өмірінің ашылуы", Science, 196, 755–756, 1977. "Қызыл жарықта маймылдардың субъективті сағаттары көк жарықтағыдан жылдам жүреді ме?", Perception, 6, 7–14. "Қызыл жарық пен қатты шудың маймылдардың сезімдік ортаны сынамалау жылдамдығына әсері", Perception 7:343–348, 1978. "Өзіміз үшін сөйлеу: көп тұлғалы бұзылыстың бағасы", Raritan, 9, 68–98. "Альтруизмнің түрлері – және олардың ортақ негізі", Social Research 64:199–209, 1997. "Мұңғыма өнері, аутизм және адам ақыл-ойының эволюциясы", Cambridge Archaeological Journal, 8, 165–191, 1998. "Неге әжелерге үлкен ми қажет болуы мүмкін", Psycoloquy 10(024), 1999. "Ақыл-дене мәселесін қалай шешу керек", Journal of Consciousness Studies 7(4):5–20, 2000. "Жауап ретінде (Ақыл-дене мәселесін қалай шешу керек деген пікірлерге жауап)", Journal of Consciousness Studies 7(4):98–112, 2000. "Бір өзім: сананың бірлігі туралы медитация", Social Research 67(4):32–39, 2000. "Арманды ойнау ретінде қарастыру", Behavioral and Brain Science, 23, 953, 2000. "Шаманизм және танымдық эволюция (Майкл Винкельманға пікір)", Cambridge Archaeological Journal, 12, 91–93, 2002. "Адамның қолмен жүрушілері: ешқашан тұрып көрмеген бес бауырлас", CPNSS талқылау қағазы, DP 77/05, 2005. "Өз-өзінің қоғамы", Philosophical Transactions of the Royal Society, 362, 745–754, 2007. "Сананы өлшеу", Progress of Theoretical Physics Supplement, 2008.