Кіріспе

18 ғасырдағы еуропалық раввин және халахик авторитеті

Ежекель бен Йехуда Халеви Ландау (8 қазан 1713 – 29 сәуір 1793) – халаха (иудей заңы) саласындағы ықпалды авторитет. Ол ең белгілісі «Noda Biyhudah» (נודע ביהודה) еңбегімен танымал, сондай-ақ осы атпен де белгілі.

Өмірбаян

Ландау Польшаның Опатов қаласында туған. Оның әулеті Рашиге дейін жетеді. Ол Людьмир және Бродиде ешиваға қатысты. Бродиде 1734 жылы дьянан (рабби судьясы) болып тағайындалды. 1745 жылы Ландау Ямполдың раввині болды. Ямполде ол Якоб Эмден мен Джонатан Эйбшехц арасындағы "Эмден-Эйбшехц дауы" деп аталатын пікірталаста делдалдық етуге тырысты, бұл дау "көп жылдар бойы еврей қауымының өмірін бұзып келген". Эмден Эйбшехцті жасырын саббатианшылықта айыптады, негізінен Эйбшехц жазған амулеттерге сүйенді, олар Эмденнің пікірінше саббатиандық қабаладан тұрды. Ландау компромисс ұсынды: Эйбшехц жазған барлық амулеттер жасырылып, Эйбшехц болашақта амулет жазудан бас тартатын болса. Сонымен қатар, Эйбшехцке қарсы барлық айыптаулар тоқтатылып, жаңа poleмикалар жарияланбауы керек еді. Ландаудың Эмден-Эйбшехц дауындағы рөлі "тактикалық" деп сипатталды, бұл оны 1755 жылы раввин болып тағайындалған Прага қауымының назарына жеткізді. Ол сондай-ақ, онда ешива құрды; "Хаяй Адам" кітабының авторы Авраам Данциг оның ең белгілі шәкірттерінің бірі. Ландауды қауым ғана емес, басқалар да жоғары бағалады, және ол үкіметтік шеңберлерде де беделді болды. Сондықтан, раввиндік міндеттерінен өзге, ол антисемиттік шаралар қабылданғанда үкіметпен бірнеше мәрте араласты. Ол діни білімге қарсы болмаса да, "Берлиннен келген мәдениетке", әсіресе Мозес Мендельсонның "Тораның бес кітабын" аудармасына қарсы болды. Оның ұлы Самуэль Ландау (1752 – 31 қазан 1834, Прага) Праганың бас даяны болды. Ландау православие раввинизмінің жақтаушысы болды, және XVIII ғасырдың соңында Австрия императоры еврей діни семинарияларын құруды жоспарлағанда, Ландау оған қарсылық білдірген раввиндердің бірі болды. Ол бұл мәселеде Барух Жеительмен (Финехас Ханания Аргоси ди Сильва) пікір келістірмеді, ол "Ха Ореб" деген атпен Ландаудың оған жазған хатын және өзінің жауабын жариялады (Вена, 1795). Ландау өзінің жауаптарын "Шибат Ẓийон" (Прага, 1827) деген атпен жариялады. Ол әкесінің "Ахабат Ẓийон" және "Дорэш ле Ẓийон" (сонда, 1827) еңбектерін өңдеді, біріншісіне өзінің төрт уағыздауын, ал екіншісіне бірнеше халахикалық дүрбелеңдерін қосты. [Еврей энциклопедиясы]

Шығармалары

Оның Noda Biyhudah (נודע ביהודה, "Яһудада танымал", 76-шы псаломның 2-ші аяты және оның әкесінің аты) деп аталатын негізгі еңбегі, оның заманындағы еврей құқығының маңызды көздерінің бірі болып табылады. Оның танымал шешімдерінің бірі – белгілі басқа адамдарға анық және жақын қауіп тудырмау үшін труптық қарауды (мәйіттің ішін ашуды) шектеу. Бұл жинақ раввиндер мен ғалымдар тарапынан оның логикалық дұрыстығы, басқа ахронимдердің үкімдеріне тәуелсіздігі және ришонимдердің еңбектеріне берік адалуы үшін жоғары бағаланған.

Талмудқа қайта оралу

Ландау еврей қауымына Талмудтан тыс көздердің артуына алаңдады. Ол көптеген каббалалық түсініктердің бұрыс, адасқан жолмен түсініліп жатқанына сенді, әсіресе Саббатайшылар қозғалысының каббалалық идеологиясының халыққа сіңіп кетуінен қаушады. Ландау жиі халыққа каббала үйретуге қарсы сөйледі, және оның шәкірті Элазар Флекелес та осы пікірді қолдап, каббаланың зерттелуін шектейтін заңдарды қабылдағаны үшін үкіметке мақтау айтты. Өзінің шешімдерінде (респонсасында) Талмудта көзі жоқ мәселелер туралы сұрақтарға Ландау көбінесе: "Талмудта талқыланбаған мәселені зерттеу менің жолым емес" деп жауап берді. Рабби Иегуда ха-Хасидтің Талмудта кездеспейтін нұсқауларды қамтитын әдептік өсиеттері, каббалалық әдебиет бойынша Тораға жазылатын әріптерді дұрыс жазу туралы сұрақтар және осыған ұқсас басқа да сұрақтарға ол осылай жауап берді.

"Зохар" туралы пікір

Сейфер Дерушеи Хацлахта Ландау Зохарды сенімді деп санау мүмкін емес екенін айтты, себебі ол Рашби қайтыс болғаннан кейін жүздеген жылдар өткен соң ғана еврей халқының қолына жеткен, демек, оның түпнұсқалығын растайтын үздірілмеген месора жоқ, сондай-ақ басқа да себептер де бар.

Хаскала қозғалысымен қақтығыстар

Ландау хаскала қозғалысын қатаң сынға алды. Ол көптеген қоғамдық уағыздарында діни бұзықтығы бар философияны оқуға қарсы күресті. Ол әсіресе Хартвиг Весслиді, соңғысының "Диврей Шалом В'эмес" атты еңбегі жарық көргеннен кейін сынады, онда дәстүрлі еврей білім беру жүйесін тастап, секулярлық білім беруге баса назар аудару туралы айтылған.

Хасидке қарсылық

Ландау жаңа пайда болған Хасидтер қозғалысының қатал қарсыласы болды. Бір жауабында ол былай деп жазады: "Біздің заманымызда адамдар Құдайдың Тауратын және тірі судың бастауын – Бавлий және Иерусалим Талмудтарын тастап, өзіне бұзық құдықтар қазып алды. Ал жүректердің мақтандығында әрқайсысы: «Мен көрушімін, маған ғана жұмақтың есіктері ашылды, мен үшін әлем тұрғызылған» дейді. Міне, осылар – заманның қырықтырушылары, осы жетім заман үшін Құдайдың жолдары әділ, ізгілер сонда жүреді, ал Хасидтер сонда құлап кетеді (Бұл Хошеа 14:14 аятының өзгеше түрі, онда пайғамбар күнәкарлар сонда құлап кетеді дейді)."

Сабатиандық қозғалысқа қарсылық

Сид З. Лейман мен Маоз Кахананың айтуынша, Ландау саббатшылық қозғалысына қарсы күресте өте белсенді болғанмен, оны жоюдың ең тиімді жолы – жасырын қалған саббатшыларды назарға алмаса да, ашық саббатшылыққа қарсы күресті күшейту деп санды. Сонымен қатар, Ландау қабаланың (оның оқылуы көбінесе адамдарды саббатшылық қозғалысына тартады) тартымдылығын әлсіретуге тырысты. Осылайша, Ландау саббатшылардың кез келгендей платформасын жойып, саббатшылық қозғалысының өз күшімен әлсіреуіне ұмтылды. Джонатан Эйбсхутц мәртебесі жөніндегі нақты пікірталасқа қоса, Яков Эмден Ландаудың тәсілімен келіспейтінін білдірді, оның орнына әлдеқайда агрессивті саббатшылыққа қарсы стратегияны қолдады.