Кіріспе

Меконг өзенінің су ресурстарын басқаратын үкіметаралық ұйым – Меконг өзені комиссиясы (MRC) Камбоджа, Лаос, Таиланд және Вьетнам үкіметтерімен бірлесіп, ортақ су ресурстарын және Меконг өзенінің тұрақты дамуын басқару үшін тікелей жұмыс істейтін үкіметаралық ұйым. Оның миссиясы – елдердің өзара тиесілігі мен халқының әл-ауқатын арттыру үшін су және оған байланысты ресурстарды тұрақты басқару мен дамытуды ілгерілету және үйлестіру.

Меконг комитеті (1957-1978)

Меконг комитетінің құрылуы Индокитайдағы (деколонизация) мұрасымен және одан кейінгі геосаяси дамулармен байланысты. 1950 жылдардан бастап Меконг өзені бассейніндегі елдердің саяси, әлеуметтік және экономикалық жағдайы күрт өзгерді, сол кезде Меконг «Амазонкадан басқа, әлемдегі дерлік пайдаланылмаған жалғыз ірі өзен» болып саналды. Меконг кооперативтік режимін құруға жасалған тымырлылық, 1954 жылғы Женева конференциясынан кейін Камбоджа, Лаос және Вьетнамға Франциядан тәуелсіздік берілуімен қатар дамыды. 1957 жылы БҰҰ-ның Азия және Тынық мұхиты экономикалық комиссиясының (ECAFE) «Төменгі Меконг бассейніндегі су ресурстарын дамыту» атты есебінде 90 000 км² жерді суару және бес бөгеттен 13,7 гигаватт (ГВт) қуат алу ұсынылды. ECAFE ұсыныстарына негізделген «Төменгі Меконг бассейні бойынша координациялық комитет» (Меконг комитеті деп белгілі) 1957 жылдың қыркүйегінде Төменгі Меконг бассейнін зерттеуді үйлестіру комитетінің жарғысын қабылдау арқылы құрылды. ECAFE-нің су тасқынына қарсы күрес бюросы өз құзыретіндегі 18 халықаралық су жолының ішінде Меконгке басымдық берді және ол «БҰҰ-ның алғашқы өрбулерінің бірі» болды, өйткені ұйым БҰҰ-ның басшылығымен жұмыс істеді, ал оның атқарушы агенті (ЕА) Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасының (БҰҰДП) штаттық қызметкерлерінен таңдалды. АҚШ үкіметі – бассейндегі кедейлік коммунистік қозғалыстардың күшеюіне әкелуі мүмкін деп қорқып, комитеттің ең белсенді халықаралық қолдаушыларының бірі болды, ал АҚШ-тың қайта құру бюросы 1956 жылы бассейннің әлеуетін зерттеуді жүргізді. Комитет құрылуына АҚШ-тың ықпалы Армия инженерлік корпусының бұрынғы бастығы генерал Реймонд Уилердің даму зерттеулерінде, С. Харт Шаафтың 1959 жылдан 1969 жылға дейін Меконг комитетінің атқарушы агенті ретіндегі рөлінде және президент Линдон Джонсонның комитетті «біздің TVA-мыздан да күшті болуға мүмкіндігі бар» деп жариялауында көрінеді. Алайда, Маким комитетке «АҚШ-тың ресми немесе бейресми басымдықтары көп әсер етпеді» деп мәлімдейді, өйткені кейбір жағалаушы мемлекеттер АҚШ-тың техникалық қолдауына қатысты күмәнді көзқарас білдірді, әсіресе Камбоджаның кейбір көмек түрлерін қабылдамауы. Дегенмен, «халықаралық даму агенттіктері Меконг режимін әрқашан қаржылап келді», еуропалық (әсіресе скандинавиялық) елдер АҚШ-тың қалдырған бос орындарын толтырды, содан кейін (кем дәрежеде) Жапония. Меконг комитеті ірі бөгеттер мен басқа да жобаларды ынталандырушы болды, негізінен жобаларды жеңілдетумен айналысты. Мысалы, 1970 жылғы индикативтік бассейндік жоспарында 2000 жылға дейін 30 000 км² жерді суару (2 130 км²-ден жоғары) және сонымен қатар 87 қысқа мерзімді қосалқы даму жобасы мен негізгі ағымдағы 17 ұзақ мерзімді даму жобасы қарастырылды. Индикативтік бассейндік жоспар негізінен комитеттің «бөлшектеу» тәсіліне және ұйымның саяси қолдауының төмендеуіне қатысты сын-пікірлерге жауап ретінде жасалды; мысалы, комитет 1970 қаржы жылында әдеттегі ең үлкен үлесші Таиландтан ешқандай қаражат алмады. Барлық 17 жобаны аяқтау жоспарланбаған, керісінше, тізім халықаралық донорлар үшін «меню» ретінде қызмет етуі керек еді, олар жобалардың 9 немесе 10-ын таңдауы керек еді. Бірнеше қосалқы бөгеттер салынды, бірақ тек біреуі – Лаостағы Нам Нгум бөгеті (1971 жылы аяқталды) Таиландтан тыс салынды, оның электр қуаты Таиландқа сатылды. Нам Нгум комитет «жеткен жалғыз нағыз үкіметаралық жоба» болды. Бұл кезең 1958-1975 жылдар аралығында комитеттің құзыреті мен мандатын кеңейтуге жасалған күш-жігермен де ерекшеленді, бұл төрт жағалаушы мемлекеттің келісімін алмады. Алайда, бұл күш-жігер 1975 жылдың қаңтарында Меконг комитетінің алпыс сегізінші сессиясында Меконг бассейні суларын пайдалану қағидаларының 35 баптан тұратын бірлескен декларациясын қабылдаумен аяқталды, ол «алдын ала келісімсіз» «бір жақты игеруді» және «барлық жағалаушы мемлекеттердің бірауыздан келісімінсіз бассейннен тыс бағыттауды» тыйым салады. Алайда, 1976 және 1977 жылдары комитет отырыстары өткізілмеді, өйткені Камбоджа, Лаос немесе Вьетнам (барлығы да 1975 жылы режимді өзгертті) өкілетті мүшелерін тағайындаған жоқ.

Меконгтың уақытша комитеті (1978-1995)

Ксенофобиялық және параноикалық қызыл кхмерлер үкіметінің Камбоджада билікке келуі Камбоджаның одан әрі қатысуын мүмкінсіз етті, сондықтан 1977 жылдың сәуірінде қалған үш жағалау мемлекеттері Меконгтың Уақытша комитетіне қатысты Декларацияға келісті, нәтижесінде 1978 жылдың қаңтарында Уақытша Меконг комитеті құрылды. Әлсіреген уақытша ұйым ірі жобаларды зерттеумен және Таиланд пен Лаоста бірнеше шағын жобаларды іске асырумен ғана айналыса алды, онда Голландия үкіметі IMC арқылы Нам Нгум өзені бойындағы балық шаруашылығы мен ауыл шаруашылығын дамыту жобаларын, сондай-ақ Саваннахет қаласының жанындағы Кенг Кабао портын қаржыландырды; ұйымның институционалдық рөлі негізінен деректерді жинауға ауысты. Камбоджаның Жоғарғы Ұлттық Кеңесі 1991 жылдың маусым айында қайта қабылдау туралы өтініш білдірді. Камбоджаның қайта қабылдануы, көбінесе жағалау мемлекеттері алдында тұрған нақты мәселені жасырған жай ғана көрініс болды: Таиландтың көршілеріне қарағанда тез экономикалық өсуі Меконг келісімдерімен белгіленген тіпті минималды егемендік шектеулерін Бангкокта қабылдамас ететіндей болды. Таиланд және қалған үш жағалау мемлекеті (ең қуаттысы – Вьетнамның басшылығымен) Камбоджаны 1957 жылғы Ережеге (сондай-ақ, 1975 жылғы Бірлескен Декларацияға) сәйкес қайта қабылдау керек пе деген мәселеде келіспеушілікке түсті, Таиланд жоспарланған Конг Чи Мун жобасы (және басқалары) Вьетнамның вето құқығынсыз жүзеге асырылуын қамтамасыз ету үшін мүлдем жаңа аяқтаманы келісуді қалаған. Бірлескен Декларацияның 10-бабы, барлық негізгі даму және бассейндер арасындағы суды аудару үшін бірауыздан келісімді талап ететін бабы, Камбоджаның қайта қабылдануындағы басты кедергі болып саналды, Таиланд осы режимнен толығымен бас тартуға дайын болуы мүмкін еді. Бұл БҰҰДБ ұйымдастырған бірқатар кездесулерге әкелді (ол бұл режимге көп инвестиция салғандықтан, оның жоғалуынан қорқып), нәтижесінде 1995 жылдың сәуірінде Камбоджа, Лаос, Таиланд және Вьетнам Меконг өзені бассейнін тұрақты дамыту жөніндегі ынтымақтастық туралы келісімге қол қойды, бұл келісім Меконг өзені комиссиясын (MRC) құрды. 1992 жылғы қақтығыстан кейін бірнеше ұқсас ұйымдар құрылды, олардың ішінде Азия Даму Банкінің Үлкен Меконг аймағы (ADB GMS, 1992), Жапонияның Индокитайды жан-жақты дамыту форумы (FCDI, 1993), Төртжақты экономикалық ынтымақтастық (QEC, 1993), Оңтүстік-Шығыс Азия Ұлттары қауымдастығы және Жапонияның Халықаралық сауда және өнеркәсіп министрлігінің Индокитай және Бірмадағы экономикалық ынтымақтастық жөніндегі жұмыс тобы (AEM MITI, 1994), сондай-ақ (аяқталуға жақын) Мьянма мен Сингапурдың АСЕАН Меконг бассейні дамуы ынтымақтастығы (ASEAN ME, 1996) бар.

Меконг өзені комиссиясы (1995 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

МРК 1995 жылдан бері дамып келеді. Келісімге келіссөздер жүргізілген кезде қалпына тоқтатылған "қиын мәселелердің" кейбірі, кем дегенде жартылай, 1999 жылы келісілген және 2005 жылға дейін іске асыруға міндеттелген Суды пайдалану бағдарламасы (WUP) сияқты келесі бағдарламаларды іске асыру арқылы шешілді. Комиссияның иерархиялық құрылымы бірнеше рет өзгертілді, мысалы 2000 жылдың шілдесінде МРК Хатшылығы қайта құрылды. 2001 жылғы Жұмыс бағдарламасы көбінесе "жобаға бағытталған тәсілден қазіргі ресурстарды тиімді басқару және сақтауға көшу" ретінде қарастырылды. 2001 жылы МРК-да маңызды өзгеріс болды – кем дегенде қағаз жүзінде – ол "Меконг аймағындағы халықтың тұрмысын" ескере отырып, "үйрену ұйымы" рөліне бағытталды. Сол жылы оның жылдық есебі "төменнен бастау" шешімдерінің және "тікелей зардап шеккен адамдардың дауысының" маңыздылығын атап өтті. Сондай-ақ, 2001 жылғы МРК Гидроэнергетиканы дамыту стратегиясы "нақты жобаларды ілгерілетуден" бас тартып, "өңірлік мәселелерге" басымдық берді. Бұл өзгерістердің бір бөлігі – бұрынғы жобалардың сәтсіздігінен мойын бұру және МРК жобалар саласында көптеген және көбінесе табысты бәсекелестерге тап болғанын мойындау.

Басқару

МКК төрт мүше мемлекеттері арқылы Бірлескен комитет және Кеңес арқылы басқарылады. Бірлескен комитеттің мүшелері әдетте үкіметтік ведомстволардың жетекші мемлекеттік қызметкерлері болып табылады. Әр елден бір өкіл бар. Бірлескен комитет жылына екі-үш рет бюджеттерді және стратегиялық жоспарларды бекіту үшін жиналады. Кеңес мүшелері – министрлер кабинетінің мүшелері. Кеңес жылына бір рет өтеді. Техникалық және әкімшілік қолдауды МКК Хатшылығы қамтамасыз етеді. Хатшылық Лаос елінің Вьентьян қаласында орналасқан, онда ғалымдар, әкімшілер және техникалық персоналды қоса алғанда 120-дан астам қызметкер жұмыс істейді. Хатшылықты бас атқарушы директор басқарады. 2010 жылдың сәуір айында Меконг өзені комиссиясы Таиландтың Хуа-Хин қаласында саммит өткізді. Қытай, Мьянма (Бірма), Лаос, Таиланд, Камбоджа және Вьетнам сияқты алты жағалау мемлекетінің барлығы қатысты.

Қытай Халық Республикасымен және Мьянмамен қарым-қатынастар

Меконг өзені комиссиясы және оның алдыңғы ұйымдары ешқашан Қытай Халық Республикасын (1957 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының мүшесі болмаған) немесе Бирманы (Меконг өзеніне маңызды тәуелді емес немесе оны пайдаланбайтын) құрамына қоспаған, олардың аумағында Меконг өзенінің жоғарғы бассейні орналасқан. АҚШ Халықаралық даму агенттігі (USAID) және NASA-ның бірлескен бастамасы – SERVIR Меконг жобасы, оған бес ел қатысады: Таиланд, Камбоджа, Лаос, Вьетнам және Мьянма, мақсаты Меконг өзені аймағының маңызды экожүйесін қорғау үшін соңғы технологияларды пайдалану. Қытай Меконг өзенінің жалпы су көлемінің 16–18 пайызын ғана құраса да, Тибет таулы аймағындағы мұздықтардың еруі құрғақ маусымда маңыздырақ болып келеді. Өзеннің жоғары жағындағы елдердің төменгі ағындағы ынтымақтастықты бұзу мүмкіндігі 1995 жылғы сәуірде Таиландтан Вьетнамға жасалған салтанатты кеме сапарымен ең жақсы көрсетілген – 1995 жылғы келісімге қол қоюды тойлау мақсатындағы сапар, Қытайдың Мануан тоғанына су толтыруы салдарынан өзен ортасында қалды. Қытай мен Мьянма 1996 жылы МӨК-нің «әңгімелесу серіктестері» атанды және оның әртүрлі форумдарындағы (міндетті емес) қатысуын бірте-бірте арттырды, бірақ жақын арада олардың МӨК-ға қосылуы күмәнді. 2002 жылғы сәуірде Қытай су тасқыны маусымында МӨК-ке су деңгейі туралы күнделікті мәліметтерді беруді бастады. Сынаушылар «су тасқынын бақылауға» басымдық беру, Меконг режимі басымдық берген құрғақ маусымдағы ағынға қарағанда, маңызды кемшілік екенін атап өтті. 2003 жылғы шілдеде МӨК бас директоры Йорн Кристенсен Қытайдың Үстіңгі Меконг кеме жүруін жақсарту жобасының тек бірінші (үш кезеңнің бірін) іске асыру арқылы шатқалдарды жару жоспарларын қысқартуға келіскенін хабарлады; алайда, Қытайдың осы саладағы болашақ ниеттері әлі белгісіз. Қытайдың ақпарат беруден ең тартынған салаларының бірі – бөгеттерінің жұмысы туралы мәліметтерді беру, тек ағын туралы деректермен шектеліп, 2004 жылы төтенше жағдайлар туралы кезеңдік кеңестерге қатысудан бас тарту. Тек 2005 жылы Қытай МӨК-пен тікелей техникалық талқылаулар жүргізуге келісті. 2005 жылғы 2 маусымда Қытай Сыртқы істер министрлігі мен Су ресурстары министрлігінің шақыруымен МӨК бас директоры доктор Оливье Когельс және хатшылықтың жоғары лауазымды қызметкерлерінің делегациясы Қытай мен МӨК арасындағы ынтымақтастық аясында Меконг бағдарламасы шеңберінде техникалық консультациялар өткізу үшін Пекинге алғашқы ресми сапар жасады. Делегация Сыртқы істер министрлігімен, Су ресурстары министрлігімен және Байланыс, ақпарат және көлік министрлігімен ынтымақтастықтың бірнеше әлеуетті салаларын анықтады. Бұл талқылаулардың нәтижесінде Қытай МӨК-ке (2007 жылдан бастап) су тасқыны болжамдары үшін 24 сағаттық су деңгейі және 12 сағаттық жауын-шашын туралы деректерді, ал МӨК хатшылығынан ай сайынғы ағын туралы деректерді алмастыру туралы келісімге келді. Қытайдың Меконгте ынтымақтастық режимдеріне қатысуға ынталандыруын Қытайдың Юньнань провинциясы үшін Сальвин өзенін коммерциялық шығу жолы ретінде пайдалану мүмкіндігімен азайтуға болады, бұл тек Бирмамен келіссөздер жүргізуді қажет ететіндіктен, одан да тартымды. Алайда, Қытайдың МӨК-қа қосылуы төменгі ағындағы елдерге Қытайдың даму жоспарларына қарсы тұруға нақты мүмкіндік береді деген ешқандай дәлел жоқ, өйткені бұл елдердің Қытаймен қарым-қатынасындағы күш тепе-теңдігінің айқын дисбалансы байқалады. МӨК Қытайдың жоғары ағындағы су электр станцияларын салу туралы алаңдаушылықты толыққанды тіркеуге тартынды. Мысалы, Бангкок Пост газетіне жазған хатында МӨК бас директоры доктор Оливье Когельс қытайлық бөгеттер өзеннің құрғақ маусымдағы көлемін арттырады деп мәлімдеді, өйткені олардың мақсаты суармалау емес, электр энергиясын өндіру. Мұндай бөгеттер құрғақ маусымдағы ағынды арттыра алғанымен, Қытайдың болашақ су қоймалары саясаты туралы бірден-бір нақтылық – олар төменгі ағындағы ынтымақтастық режимдерінен тыс қабылданады.