Кіріспе

Ресейдің әскери құрамасы
Ресейдің әскери құрамасы Солтүстік флот (Северный флот, Severnyy flot) – Ресейдің Арктикадағы әскери-теңіз күштері. Ресей қорғаныс министрлігі мәлімдемесіне сәйкес: «Солтүстік флоттың тарихы 1733 жылы Ресей империясының территорияларын, теңіз сауда жолдарын және Кола түбегінің жағалауындағы Ақ теңіздегі балық шаруашылығын қорғау мақсатымен құрылған эскадрильяға дейін жетеді. Ресей Әскери-теңіз күштерінің Бас қолбасшысының 2014 жылғы 25 мамырдағы бұйрығы Солтүстік флоттың құрылған жылы 1733 жыл екенін, ал 1 маусымды жыл сайынғы мерекесі деп белгіледі». Қазіргі заманда бұрынғы Императорлық әскери-теңіз күштерінің Солтүстік мұхитындағы флоты 1933 жылы Кеңес әскери-теңіз күштерінің толыққанды флотына айналды. 1965 жылы Қызыл Ту орденімен марапатталғаннан кейін ол ресми түрде Қызыл Тулы Солтүстік флот деп аталды. Кеңес кезеңінде Солтүстік флотта 200-ден астам су асты кемелері дизельдік-электрлік және ядролық баллистикалық зымыранды кластармен бірге қызмет етті. 2014 жылдың 1 желтоқсанында флот жаңадан құрылған Солтүстік флоттың бірлескен стратегиялық басқаруының негізгі құрауы болды, оған Мурманск және Архангельск облыстарында, сондай-ақ Ресейдің Арктикалық жағалауындағы аралдарда орналасқан Ресей қарулы күштерінің барлық бөлімдері кірді. Ол Ресейдің әскери округтерімен тең дәрежеде. Солтүстік флотқа Солтүстік Ресейдің Арктикалық теңіздеріндегі операциялар мен қорғаныс, оның ішінде Баренц және Қара теңіздері, сондай-ақ Норвегия және Атлант мұхиттарына дейінгі Ресейге қатысты солтүстік-батыс теңіз бағыттарындағы жауапкершілік жүктелген. Солтүстік флоттың штабы мен негізгі базасы Мурманск облысындағы Североморск қаласында орналасқан, ал қосымша базалары үлкен Кола шығанағы аймағында орналасқан. Қазіргі қолбасшысы – адмирал Александр Моисеев, ол 2019 жылдың мамыр айынан бері осы лауазымды иеленіп келеді. 2020 жылдың маусым айында Ресей президенті Владимир Путин Солтүстік флотты 2021 жылдың 1 қаңтарынан бастап тәуелсіз әскери-әкімшілік бірлікке айналдыратын жарлыққа қол қойды. Аталған мәртебе 2024 жылғы 26 ақпанда жаңа президенттік жарлықпен жойылды (2024 жылғы 1 наурыздан күшіне енді).

Арктикалық теңіз флотилиясы мен Ақ теңіз флотилиясы

1916 жылы 19 маусымда Ресей империясының әскери-теңіз күштері Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Баренц теңізі арқылы Одақтас елдердің кемелерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін Солтүстік Мұзды мұхит флотилиясын (Флотилия Северного Ледовитого океана, немесе Flotiliya Severnogo Ledovitogo okeana) құрды. 1917 жылы Қазан төңкерісі мен Ресей империясының ыдырауынан кейін Кеңес теңіз күштері Ресей империясының теңіз күштерін алмастырды және 1920 жылы наурыз айында Архангельск қаласында орналасқан Ақ теңіз флотилиясын (Беломорская флотилия, Беломорская флотилия) құрды. Ақ теңіз флотилиясы Солтүстік Мұзды мұхит флотилиясын алмастырды және кейін Солтүстік теңіз әскери-теңіз күштері деп аталды, бірақ 1923 жылдың қаңтарында таратылды.

Солтүстік флотилия

Солтүстік флотилия 1933 жылғы 5 тамызда «Смерч» және «Ураган» патрульдік қайықтарын, «Декабрист» (D1) және «Народовый» (D2) D класты су асты кемелерін, сондай-ақ Балтық флотынан Солтүстік Ресейге екі эсминецті беру арқылы құрылды. Бұл кемелер 1933 жылғы 18 мамырда Кронштадттан шығып, 5 тамызда Мурманскқа жетті. 1933 жылғы қыркүйекте Сорокада флотилияға тағы бір эсминец, тағы бір патрульдік қайық, тағы бір су асты кемесі және екі мина тазартқыш кеме қосылды. Полиарный флотилияның бас базасы болды, ал МБР-2 ұшақтары 1935 жылғы қыркүйекте Мурманскіде бөлімге қосылды.

Қырғи қабақ соғыс

Ақ теңіз флотилиясы 1945 жылдың желтоқсан айында флот құрамында қайта құрылды, ал 1956 жылдың желтоқсан айында Ақ теңіз әскери-теңіз базасы құрылды. Солтүстік флот Балтық және Қара теңіз флоттарына қарағанда екінші деңгейлі болып саналды, бірақ 1950 жылдары Атлант мұхиты үшін операциялық жауапкершілік тікелей қолжетімділік себепті оған ауыстырылды. 1969 жылдың 5 маусымында дивизия қайта ұйымдастырылды: 170-ші эсминец бригадасы (8 «56-шы жоба» эсминці) және 10-шы су астына қарсы күрес бригадасы (10 «42-ші және 50-ші жоба» су астына қарсы кемесі). 1961 жылдың 1 сәуірінде дивизия 2-ші су астына қарсы күрес дивизиясы болып қайта аталды. 1958 жылдың 1 шілдесінде Солтүстік флот алғашқы советтік ядролық су асты кемесі – К-3 «Ленинский комсомол» үстінен советтік теңіз туын көтерді. 1958 жылы USS Nautilus су асты кемесінің сапарынан кейін «Ленинский комсомол» (Владимир Лениннің комсомолы атымен аталып, ) Арктика мұзының астымен өтіп, 1962 жылдың 17 шілдесінде Солтүстік полюске жетіп, су бетіне шықты. Осы уақыттан бері ресейлік су асты кемелері Солтүстік полюс аймағына 300-ден астам рет барды. 1963 жылдың қыркүйегінде Солтүстік флоттың екі ядролық су асты кемесі Арктика мұзының астымен өтіп, тарихта алғаш рет Тынық мұхиты флотына жетті. 1990 жылы 88-ші жеке табельдік-шабуылдық авиациялық полкі, 36-шы әуе армиясының қалған бөлігімен бірге, Оңтүстік күштері тобының қалған бөлігімен бірге Венгриядан шығарылды. Еуропадағы қалыпты қарулы күштер туралы шарт бойынша таратылудан сақтау үшін, тарихымен ерекшеленетін бөлімді қорғаныс министрі маршал Дмитрий Язов шарт ережелеріне бағынбаған Солтүстік флотқа ауыстырды. 1990 жылдың мамыр айында авиация және персонал Оленья әуе базасына көшірілді, ол Оленьгорск қаласының (Мурманск облысы) жанында орналасқан және советтік теңіз күштеріне қолдау көрсетті. 1994 жылдың мамырында Ресей қорғаныс министрлігі МиГ-23/27 отбасысын зейнеткерлікке шығаруға бұйрық бергеннен кейін, бөлім Су-25 ұшақтарымен қайта жабдықталды, ал оның ұшақтары нашарлап, жергілікті тұрғындар оларды металл тескілеріне айналдырды. Кейіннен бөлім 88-ші тәуелсіз кемелік шабуылдық авиациялық полкі болып қайта аталды.

Ресей теңіз флоты

Ұлыбританиядағы Чатем Хаус талдауында былай делінген: "Кеңес Одағы құлағаннан кейін Кремль Арктикаға көңіл бөлмеді. 1990-жылдары Ресейдің Арктика аймағы әлеуметтік-экономикалық проблемалармен салмақталған жүк ретінде қарастырылды. 2000-жылдары "Арктиканың қайта жандануы" басталғанға дейін, бұрын 15 жылдан астам уақыт бойы тасталып кеткен аймаққа қайта инвестиция жасалмады. 1990-жылдары 6-шы және 3-ші су асты кемелер дивизиялары, сондай-ақ авиациялық бөлімшелер таратылды. Бұрынғы бөлімшелерге 1-ші су асты кемелер флотилиясы және ядролық шабуылдық су асты кемелердің 7-ші дивизиясы кірді. 1989 жылы Кеңес теңіз флотында 200-ге жуық ядролық су асты кемесі болды, олардың үштен екісі Солтүстік флотқа тиесілі еді. 1996 жылы олардың жартысы ғана қызметте болды. 1991 жылдың желтоқсанында Балтық флотынан Ту-22 және электрондық соғысқа арналған Ту-16 ұшақтары 57-ші әскери-теңіз зымырандық авиациялық дивизиясы ретінде Солтүстік флотқа берілді. Дивизия 1998 жылдың 1 мамырына дейін Мурманск облысындағы Североморск-3-тен 830-шы және 38-ші кемелік кемеге қарсы вертолет полкі мен 279-шы кемелік ұрыс авиация полкіне басшылық етті. 5-ші әскери-теңіз авиациялық дивизиясы 524-ші және 574-ші әскери-теңіз авиациялық полкіне басшылық етті. 574-ші полк 2002 жылы таратылғанға дейін Лакта әуе базасында (Катунино) орналасқан. 100-ші тәуелсіз кемелік ұрыс авиация полкі (1993 жылдың ақпанында) және оның құрамы мен жабдықтары 279-шы кемелік ұрыс авиация полкіне қосылды. Бүгінде 45-ші Әуе күштері мен Әуе қорғанысы армиясы, сондай-ақ 14-ші армия корпусы 2014 жылы құрылған Солтүстік флоттың бірлескен стратегиялық басқаруына бағынады, ол Ресей Қарулы Күштерінің басқа төрт әскери округімен тең мәртебелі әскери-әкімшілік округ болып табылады. Оның құзыреті негізінен Еуропалық Ресейдің солтүстік аймағы мен Солтүстік Мұзды мұхитқа қатысты. Солтүстік флоттың басқа ресейлік әскери округтермен тең командалық мәртебесі 2021 жылдың 1 қаңтарынан күшіне енді. Солтүстік флотта Ресей теңіз флотының ядролық қуатты кемелерінің үштен екісі бар. "Петр Великий" кемесі Ұлы Петрдің құрметіне аталған. 2004 жылдың қаңтарында Баренц теңізінде 13 кеме мен 7 су асты кемесі, соның ішінде "Петр Великий", адмирал Кузнецов, президент Владимир Путинмен бірге "Тайфун" класындағы баллистикалық зымыранды су асты кемесі "Архангельск" қатысқан ірі жаттығулар өтті. Жатығулар Novomoskovsk және Kareliya кемелеріндегі екі RSM 54 SLBM ұшыру сәтсіздіктерімен тоңды. Су асты кемелері дәстүрлі түрде Солтүстік флоттың ең күшті құрауышы болып табылады. Ескі үлгілерді алмастыру үшін бірнеше жаңа су асты кемелері өндірілуде, соның ішінде: "Борей/Долгорукий" класындағы ССБН, "Ясен" класындағы ССГН, "Хабаровск" класындағы ССГН және "Лада" класындағы әдеттегі қуатты су асты кемелері. Алайда, Солтүстік флоттың ядролық су асты кемелері де қартаюда. Жаңа "Ясен" класы және басқа да болашақ үлгілер жеткілікті мөлшерде және уақытында өндіріле ала ма, ескірген ядролық су асты кемелерін бір-бірден алмастыруға бола ма, әзірге белгісіз. Осыған байланысты, ресейлік үшінші буын ядролық су асты кемелері 2030 жылға дейін толық ескірмеуі үшін жаңғыртылмаған. Солтүстік флотқа да технологиялық жаңартулар жасалуда. Флотқа жаңа ұшақтар (45-ші Әуе күштері мен Әуе қорғанысы армиясының құрамында орналастырылған), жағалауда орналасқан зымырандық құралдар (жерден жерге және жерден ауаға) және 2017 жылы "Самарқан" электрондық соғыс жүйесі мен 2021 жылдың желтоқсанында "Барнаул Т" әуе барлау жүйесі берілді. "Самарқан" электромагниттік жағдайды бағалау, іздеу, радиоэмиссияны анықтау және талдау үшін, ал "Барнаул Т" тәулік бойы барлау жұмыстарын жүргізуге арналған. 2018 жылы Ресейдің Солтүстік флоты Арктикада ұзын қашықтыққа ұшатын су асты кемелеріне қарсы ұшақтармен тұрақты әуе патрульдерін қайта бастады және оның қару-жарақ пен жабдықтың заманауи үлгілерінің үлесі 56 пайыздан асты. Солтүстік флоттың S-400 SAM пулеметтерімен қаруланған әуе қорғанысы полкі 2019 жылдың қыркүйек айында Новая Земляда жауынгерлік міндетке кірісті. Жердегі әскерлерді жаңғырту, флотта 14-ші армия корпусын құру және жабдықтарды кеңінен жаңғырту арқылы басымдыққа ие болды. Солтүстік флоттың жеке мотоатқыштар бригадасының танк батальоны 26 Т-80БВМ танкілерінің соңғы партиясын алды және 2019 жылдың қараша айында қайта қарулану процедурасын аяқтады. Стратегиялық резервтік құралымдар болып табылатын 76-шы гвардиялық әуе шабуыл дивизиясы және 98-ші гвардиялық әуе десант дивизиясы, белгілі бір жағдайларда Кола түбегін қорғауға жұмылдырылуы мүмкін. 2021 жылы "Каракурт" класындағы корвет "Советск" Балтық теңізінен Ақ теңізге зымырандық жаттығуларға өтті. 2021 жылдың соңында Ресей теңіз флоты Арктикаға бейімделген "кемелер мен арнайы жабдықтарды пайдалануға" бағытталған жаңа флот құруды қарастырып жатқаны хабарланды. Солтүстік және Тынық мұхит флоты "жауынгерлік миссияларға" назар аударуды жалғастырады. Егер құрылса, Арктика флоты Солтүстік және Тынық мұхит флотынан бөлек инфрақұрылымды ұстап тұруы күтіледі.

Сайттар

Солтүстік флоттың негізгі базасы Североморск қаласында орналасқан. Полиарный, Оленья шығанағы, Гаджиево (Ягелная/Сайда), Видяево (Ура шығанағы және Ара шығанағы), Большая Лопатка (Лица Губа) және Гремихада тағы алты теңіз базасы бар. Атомдық қуатпен жұмыс істейтін "Арктика" мұз бұзатын кемелері Мурманск қаласында орналасқан. Кеме құрылыс орындары Мурманск, Северодвинск, Росляково, Полиарный, Нерпа және Малая Лопаткада орналасқан. Қолданылған ядролық отынды сақтау орындары Мурманск, Гремиха, Северодвинск және Андреева шығанағын қамтиды.

Бас штаб тобы

Солтүстік флот әскери оркестрі (Ланг ру) – Ресей Қарулы Күштерінің әскери оркестрлік құрамы, Ресей Қарулы Күштерінің әскери оркестр қызметінің бөлімшесі. Оркестр штабы Североморск қаласындағы флот штабында орналасқан. Бұл оркестр Ресейдегі Жеңіс күні, Отан қорғаушы күні сияқты мерекелік шаралар мен Әскери-теңіз күнінің парадына қатысады. Ол вице-адмирал Кулаков және USS Nicholas сияқты кемелердің Солтүстік флот штабына салтанатты түрде келуіне қатысты. 2000 жылдың күзінде Курск суасты қайығының апатынан қаза тапқан көптеген адамдардың қосылу рәсіміне қатысты. 2018 жылдың наурыз айының ортасында Мурманск Нахимов теңіз мектебінде өткен бәйгеге қатысып, Ресей Қарулы Күштерінің музыка жөніндегі аға директоры полковник Тимофей Маякин төрағалық етті. Сол жылдың қыркүйек айында оркестр Норвегияның Тромсё қаласынан келген оркестрмен бірге Мурманск облыстық филармониясында «Норвегиялық марш» және «Славянкамен қоштасу» әндерін орындады.

Жарыс реті

2021 жылдың 1 қаңтарынан бастап Солтүстік флоттың басқаруы Ресей Қарулы Күштерінің құрамындағы жеке басқару болып, Ресейдің басқа әскери округтерімен тең мәртебеге ие болды. Бұл мәртебе 2024 жылдың 26 ақпанындағы жаңа президенттік жарлықпен (2024 жылдың 1 наурызынан күшіне енді) жойылды, нәтижесінде Солтүстік флот қайта құрылған Ленинград әскери округіне бағындырылды. Арктикалық сулардағы мүмкіндіктерді мемлекеттік «Росатом» компаниясына қарасты азаматтық мұз бұзаушылар, сондай-ақ «Росморпорт», «Газпром Нефть» сияқты басқа компаниялар және Ресей Әскери-теңіз флоты үшін салынған 21180 жобасының кемесі ұсынып тұр. Бұл мұз бұзатын кемелер паркіне «Росатом» компаниясы басқаратын жеті ядролық қуатты кеме кіреді, олар «әскери қолжетімділік пен операциялар үшін өте маңызды» деп сипатталады. Қазіргі кезде (2023 жылдың басына қарай) үш кеме пайдалануда, тағы екеуі салынып жатыр және тағы екі кеме құрылысын жоспарлап отырған 22220 жобасының және бір кемесі салынып жатқан 10510 жобасының ядролық мұз бұзаушылары да пайдалануға берілді немесе құрылыста/жоспарлануда, бұл қолдағы кемелерді толықтыру және жаңарту мақсатын көздейді. Әскери-теңіз флоты өз кезегінде 21180M жобасының жаңа, «жеңілдетілген» класын (бұл кемелердің сыйымдылығы қазіргі 21180 жобасының үштен екі бөлігін құрайды) сатып алуда, алғашқы кеме 2023 жылдың басында Тынық мұхиты флотына жіберілді. Бұл жоспарлар 2020 жылдың қазан айында жарияланған президенттік жарлық пен Арктика стратегиясы аясында ресми түрде бекітілді. Мұз бұзаушылар Солтүстік теңіз жолы бойынша жыл бойы кеме қатынасын қамтамасыз етуге арналған. Ресейдің Жағалау күзеті Арктикалық суларда қосымша қаруланған патрульдік кемелерді ұсынып тұр, ал 2020 жылдары олардың мүмкіндіктерін кеңейту күтілуде. 2023 жылдың басына қарай Солтүстік флоттың құрамында 32 су үстілік соғыс кемесі (негізгі соғыс кемелері, жеңіл корветтер, минаға қарсы кемелер және десанттық бөлімшелер) бар, бірақ олардың кейбіреулері жөндеуде немесе жұмыс істемейді. Сонымен қатар, қосымша жеңіл патрульдік кемелер, қолдау кемелері мен техникалық қызмет көрсететін кемелер де орналастырылған. Флотқа 33-тен астам су асты кемесі (баллистикалық зымыран тасымалдайтын су асты кемелері, қанатты зымыран тасымалдайтын су асты кемелері, арнайы мақсаттағы су асты кемелері, сондай-ақ ядролық және конвенциялық шабуылдық су асты кемелері) кіреді. Су үстілік флоттағыдай, кейбір су асты кемелері жұмыс істемейді, ал басқалары резервте және пайдаланылмайды. Дегенмен, Ресей Әскери-теңіз флотын жаңғырту бағдарламалары жалғасуда, Солтүстік флот дәстүрлі түрде негізгі соғыс кемелеріне басымдық береді.