Кіріспе

Ресей адмиралы Фридрих Бенджамин Граф фон Лютке (Фёдор Петрович Литке, Федор Петрович Литке; 28 қыркүйек 1797 [Е.С. 17 қыркүйек 1797] – 20 тамыз 1882 [Е.С. 8 тамыз 1882]), көбінесе орысша атымен – Федор Литке ретінде танымал, орыс теңізшісі, географы және Арктиканы зерттеуші. 1866 жылы граф, ал 1855 жылы адмирал атағын алды. Санкт-Петербургтегі Ресей ғылым академиясының корреспондент-мүшесі (1829), құрметті мүшесі (1855) және президенті (1864) болды. Сонымен қатар, ол көптеген ресейлік және шетелдік ғылыми ұйымдардың құрметті мүшесі, ал Париждегі Франция ғылым академиясының корреспондент-мүшесі еді.

Өмірбаян

Фридрих Бранденбургтен шыққан Лютке (ru) отбасынан тегін алып, Ютербог қаласында дүниеге келген. Граф Люткенің әкесі Иоганн Филипп фон Лютке, неміс лютерандық пастор және физикалық ғылымдар мен теология саласындағы жазушы болған. 1745 жылы Иоганн Ресей империясында лютеран дінін тарату мақсатымен Германиядан Мәскеуге лютерандық приходтың пасторы ретінде келді. Фридрих жастық шағында неміс тілді лютерандық мектепте білім алды. Өмірінің соңына дейін лютеран дінін ұстанды. Лютке 1813 жылы Ресей императорлық әскери-теңіз флотында қызметін бастады. 1817-1819 жылдары Василий Головниннің "Камчатка" кемесімен жасаған әлемдік саяхатына қатысты, онда оның экипажының бірі Фердинанд Врангель болды. Содан кейін 1821-1824 жылдары Лютке Новая Земляның жағалауын, Ақ теңізді және Баренц теңізінің шығыс бөліктерін зерттеу экспедициясын жетекшілік етті. 1826 жылдың 20 тамызынан 1829 жылдың 25 тамызына дейін ол Кронштадттан шығып, Хорн мүйісін айналып, "Сеньявин" кемесімен әлемді аралады. Сапардың басында оған Копенгагеннен және Балтық теңізінен капитан Михаил Николаевич Станиукович, "Моллер" шлюпінің командирі қосылды. Ғылыми топқа Генрих фон Киттлиц (орнитолог), Карл Генрих Мертенс (ботаник) және Александр Постельс (минералог) кірді. Бұл саяхат барысында ол Беринг теңізінің батыс жағалауын, Жапонияға жақын орналасқан Бонин аралдарын және Каролин аралдарын сипаттады, бірақ ол тек бір жаңа аралды (Эурипик) ашты. Экспедиция Каролин аралдарындағы барлық елді мекендерге (Яптан басқа) сапар жасағанымен және толық этнографиялық сипаттама жинағанымен танымал. Атап айтқанда, экспедиция үш апта бойы Номой аралдарында болды, оларға соңғы рет Педро Кирос 1565 жылы барған. Команда 8000-нан астам өсімдік, жануар және минерал үлгілерін жинады. Лютке есімімен аталған кемелерге 1909 жылы салынған мұзжарғыш, 1970 жылы салынған мұзжарғыш және 2017 жылы салынған Yamalmax LNG тасымалдағышы кіреді.

Алясканың географиясына Люткенің үлесі

1827 жылы Ресей корветімен әлемді айналып саяхат жасаған кезде Сениавин Лютке Ситкаға келді. Одан ол Уналаскаға жүзіп, Прибилов аралдарын, Сент-Мэтью аралын және Командор аралдарын зерттеді. Содан кейін ол Петропавловскке жетті, бұл портты Сібір жағалауын бойлай Беринг бұғазындағы Сент-Лоуренс шығанағына дейінгі зерттеулер үшін база ретінде пайдаланды. Кронштадтқа қайтып келгеннен кейін Литке өзінің саяхаттарының 3 томдық есебін атласпен бірге орыс және француз тілдерінде жариялады. Француз тіліндегі нұсқасы Парижде жарық көрді және «Voyage autour du monde, : exécuté par ordre de sa majesté l’empereur Nicolas Ier, sur la corvette Le Séniavine, dans les années 1826, 1827, 1828 et 1829, par Frédéric Lutké, командир de l’expédition. Partie historique, avec un atlas, litographié d’après les dessins originaux d’Alexandre Postels et du baron Kittlitz. Traduit du russe sur le manuscrit original, sous les yeux de l’auteur, par le conseiller d’état F. Boyé. Tome I–III» деп аталды. Кітаптың өте аз данасы басылды, әсіресе орыс тіліндегі түпнұсқасы және теңіздік бөлігі сирек кездесетін туындыға айналды. Теңіздік томда Беринг теңізі мен Аляска туралы гидрографиялық және географиялық мәліметтер бар, бұл мәліметтер Люткенің өзінің жұмысынан және бұрын жарияланбаған орыс деректерінен алынған. Авторды қанағаттандырмаған қателіктер мен кешігулер болғанына қарамастан, Лютке еңбегі Аляска мен Беринг теңізінің географиялық білімінің дамуы туралы құнды ақпарат көзі болып табылады. В. Х. Далл кітапқа индекс жасағанда Лютке есімі «Lutke» деп жазылған, бұл кітаптың Парижде басылған жазуын көрсетеді. Аляска жағалауының кейбір географиялық нысандары, мысалы, Морж және Крицкой аралдары, Кудобин аралдары және Алеут аралдарындағы көптеген басқа нысандар граф Лютке есімімен аталып, кейіннен жарияланған карталарда көрсетілген. Ал қазір Аляскадағы Лютке мүйісі деп аталатын жерге 1847 жылы Ресей империясының гидрографиялық қызметі осы орыс саяхатшысының құрметіне ат қойған. Литке тереңдігі оның есімімен аталған.