Кіріспе

Климаттың өзгермелілігінің қайталанатын үлгісі

Тынық мұхитының онжылдық тербелісі (ТМТ) – Тынық мұхитының ортаңғы ендіктегі алабында ортаталатын, мұхит-атмосфераның климаттың өзгермелілігінің берік, қайталанатын үлгісі. ТМТ Тынық мұхитында 20° солтүстік градустан солтүстікке қарай жылы немесе салқын беттік сулар ретінде анықталады. Соңғы ғасырда осы климаттық үлгінің амплитудасы жылдық және онжылдық масштабтарда (яғни бірнеше жылдан бірнеше онжылдыққа дейінгі кезеңдерде) өзгеріп отырды. 1925, 1947 және 1977 жылдар шамасында тербелістің басым полярлығында (аймақтағы салқын және жылы беттік сулардың өзгеруін білдіреді) кері өзгерістер тіркелді; соңғы екі кері өзгеріс Солтүстік Тынық мұхитындағы лосось өндірісінің күрт өзгеруімен сәйкес келді. Бұл климаттық үлгі Аляскадан Калифорнияға дейінгі жағалау суларының және континенттік жер беті ауа температурасына да әсер етеді. "Жылы" немесе "оң" фазада батыс Тынық мұхиты салқындап, шығыс мұхиттың бір бөлігі жылынады; ал "салқын" немесе "теріс" фазада кері үрдіс орын алады. Тынық мұхитының онжылдық тербелісін Стивен Р. Хэр 1997 жылы лосось өндірісінің үлгілерін зерттеген кезде анықтаған. Тынық мұхитының онжылдық тербеліс индексі – бұл жаһандық орташа теңіз бетінің температурасы ескерілгеннен кейін Солтүстік Тынық мұхитындағы (20° солтүстік градустан жоғары) айлық теңіз беті температурасының аномалиясының жетекші эмпирикалық ортогональды функциясы (EOF). Бұл ТМТ индексі – стандартталған бас компоненттің уақыт қатары. Баха Калифорния аймағындағы ағаш сақиналарының хронологиясы арқылы ТМТ "сигналы" 1661 жылға дейін қайта құрылды.

Болжамдылық

NOAA Жер жүйесі зерттеу зертханасы ресми ENSO болжамдарын және сызықтық кері модельдеу (LIM) әдісін қолдана отырып, эксперименталды статистикалық болжамдарды жасайды. LIM PDO-ны сызықтық детерминистік компонентке және кездейсоқ ауытқулармен көрсетілген сызықтық емес компонентке бөлуге болады деп санайды. LIM арқылы PDO-ның көп бөлігінің болжамдылығы тропикалық процестерден гөрі ENSO және жаһандық трендке байланысты, сондықтан ол шамамен 4 маусыммен шектеледі. Бұл болжам маусымдық із қалдыру механизмімен сәйкес келеді, онда оптималды ЖСД құрылымы 6-10 айдан кейін ENSO даму фазасына жетеді, одан кейін атмосфералық байланыс арқылы Солтүстік Тынық мұхитының ЖСД-ға әсер етеді. ПДО-ның онжылдық өзгеруін болжау қабілеті, сыртқы күштердің және ішкі түрде туындаған Тынық мұхитының өзгеруінің әсерін ескере отырып артуы мүмкін.

Қатынасты үлгілер

Тынық мұхитының онжылдықтар аралық тербелісі (IPO) ұқсас, бірақ аймақтық шектеуі аз құбылыс; ол Оңтүстік жарты шарды да қамтиды (50°О-дан 50°С-қа дейін). ENSO, әдетте, ЖАМ айналымын күшейтеді. IPO-дағы өзгерістер ENSO белсенділігінің орналасуын және күшін өзгертеді. Оңтүстік Тынық мұхитының конвергенция аймағы Эль-Ниньо кезінде солтүстік-шығысқа, ал Ла-Нинья кезінде оңтүстік-батысқа қарай жылжиды. Сол сияқты қозғалыс IPO-ның оң және теріс фазаларында да орын алады. (Folland және басқалар, 2002) Қытайдағы температураның онжылдықтар аралық өзгерістері NAO және NPO-мен тығыз байланысты. NAO және NPO амплитудасы 1960 жылдары артты, ал жылдық өзгеру үлгілері 3–4 жылдан 8–15 жылға дейін өзгерді. Теңіз деңгейінің көтерілуіне судың үлкен аумақтарының жылынып кеңеюі немесе суып жиырылуы себеп болады.