Кіріспе
Луизиана штатының муског тілі
Коасати (сондай-ақ Кушатта) – муског тайпасынан шыққан америкалық үнді тілі. Бұл тілде Кушатта халқы сөйлейді, олардың көпшілігі Луизиана штатының Элтон қаласының солтүстігіндегі Аллен округінде тұрады, бірақ шағын тобы Техас штатының Ливингстон қаласының жанында Алабама халқымен бірге қоныстанған. 1991 жылы тіл білімі маманы Джеффри Кимболл бұл тілді шамамен 400 адамның қолданғанын есептеді, олардың 350-і Луизианада тұрады. Қазіргі кезде тілді білетін адамдардың нақты саны белгісіз, бірақ Кушатта тайпасының өкілдері тайпа мүшелерінің көпшілігі, 20 жастан асқандар Коасати тілінде сөйлейтінін мәлімдейді. 2007 жылы Луизиананың Кушатта тайпасы, Макниз мемлекеттік университеті мен Уильям мен Мэри колледжімен бірлесіп, «Құрып бара жатқан тілдерді құжаттау» бағдарламасы аясында Ұлттық ғылым қорының грантымен тілдерді жаңарту жұмыстарының бір бөлігі ретінде Коасати (Кушатта) тілі жобасын бастады. Коасати тілі Алабама тілімен ең жақын туыс, бірақ Кушатта мен Алабама тайпалары тарихи түрде бір-біріне жақын өмір сүрсе де, олардың тілдері кең танысусыз өзара түсінілмейді. Бұл тіл Микасуки тілімен де байланысты; Коасати тілінде туғаннан сөйлейтін кейбір адамдар Микасуки тілін бұрын естімегенімен де түсіне алатындарын айтады.
Сызық құрылымы
Коасати тілінде жеңіл (CV, VC, V) және ауыр (CVC) буын түрлері бар. Консонанттық топтамалар буындар арасында кездеседі, бірақ буын ішінде емес. Барлық мономорфемалық коасати сөздері жеңіл буынмен аяқталады, ал алдыңғы буын жеңіл де болуы мүмкін, бірақ көбінесе ауыр болады, және оған CV құрылымындағыдай бір немесе бірнеше жеңіл буын келеді. Мысалы, holihtá "қоршау" сөзіндегідей CVC. CV. Басқа да түрлер кездеседі, онда бір немесе бірнеше ауыр буын ауыр алдыңғы буынға дейін келеді (мысалы, hacokpalpá "көбелек" сөзіндегідей CV. CVC. CVC. CV), немесе ауыр және жеңіл буын кезектеседі (мысалы, pa꞉piyá꞉ka "көпір" сөзіндегідей CVC. CV. CVC. CV). Мұндай құрылымдар көбінесе екі сөздің бірігуінің нәтижесі болады немесе бұрынғыда өнімді болған синкопа ережесінен туындаған, онда соңғы буыннан басқа әрбір екінші буынның дауыстысы жойылатын. Коасати тілінде дауыстылардың топтамалары кездеседі, ал басқа мускогиан тілдерінде мұндай топтамалар метатез және дауыстыларды жою арқылы болдырмайды. Коасатиде дауыстылармен аяқталатын локативтік префикстердің және 1А класындағы теріс транзитивті етістіктердің қолданылуына байланысты мұндай топтамалар пайда болады, себебі олар метатез және дауыстыларды жою процестеріне ұшырамайды. /a꞉/ және /i꞉/ әріптерімен басталатын топтамалар ең көп кездеседі, ал барлық топтамалар әдетте дауыстылар арасында глоттильдік тоқтаумен айтылады.
Түсі
Коасати тілінде төменгі [ ` ], жоғары [ ´ ] және жоғары көтеріліп-төмендейтін [ ˇ ] дыбыс акценттері, сондай-ақ белгісіз орта деңгейдегі төртінші тон бар. Барлық есім түбірлерінде міндетті түрде бір жоғары дыбыс акценті болуы керек. Акценттің орналасуы алдыңғы соңғы буынның ерекшеліктеріне байланысты. Көптеген жағдайларда акцент соңғы буынға түседі, егер алдыңғы соңғы буында ұзын дауыс болмаса. Бұл дыбыс акценттері мағынаны өзгерте алады, мысалы, sakihpǫ́ 'Бұл суыр' және sakíhpǫ 'Бұл ауада кептірілмеген'. Етістіктердегі дыбыс акценті морфологиялық ережелермен анықталады. Көптеген жақсылық білдіретін етістіктер жоғары акцент алады, бірақ кейбіреулері төменгі акцент алады. Күшейткіш етістіктер жоғары көтеріліп-төмендейтін акцентпен жасалады.
Фонологиялық процестер
/c/ Кимболл жазуында немесе /ch/ ресми тайпа жазуында кейде [ts] болып, сонанды дыбыстардың алдында айтылады: мысалы, awó yáhci "әжесіне ұқсайды" [awó yahtsi] деп айтылады. Сирек жағдайларда /k/ дыбысы /o/ алдында [kʷ] болып езудіктелдіріледі: мысалы, akkó "сол" → [akkʷó]. /s/ дыбысы сөз басында /o/ алдында және дауыстылар арасында [š] аллофонына ие: мысалы, sopátlit "ол оны тазалады" → [šopátlit]. /s/ дыбысы дауыстының алдында да, артында да кездессе, бірінші /s/ аллофоны екінші /s/ аллофонымен үйлеседі. Мысалы, sóslit ("ол оларды терісінен сызып алды") [šoslit] емес, [sóslit] деп айтылады. Көбінесе /s/ дыбысы сөз соңында [r] аллофонына ие болады: мысалы, o꞉támmo꞉s "күн батуда" → [o꞉támmo꞉r]. Сөз соңында /h/ дыбысы оған дейін келетін дауыстының дауыссыз жалғасы болады. Бұл дауыстылардың соңынан басқа позицияларда да болуы мүмкін. Мысалы, iltóhnot "ол жұмыс істеді" [iltóónot] болады. /h/ дыбысы [ɦ] болып дыбысталуы мүмкін, әдетте c алдында, жоғарыда айтылған [haɦchi] мысалындағыдай. /l/ дыбысы кейде /n/ болып айтылады, мысалы, intolihná "жұмыс" → [iltolihná]. Сирек жағдайларда дауыстылар арасында [r] болып айтылады. /i/ дауысты жабық буындарда [ɪ] дыбысына, ал /o/ дауысты жабық сөз соңғы буындарда [ʊ] дыбысына ауысады: мысалы, hókfit "ол оны кидірді" → [hókfɪt]; íkbot "ол оны өлтірмеді" → [íkbʊt]. /i/ және /o/ дауыстыларында да сирек [ɛ] және [u] аллофондары кездеседі, бірақ себебі белгісіз: мысалы, yilahá "жеміс апельсин" → [yɛlahá]; solitá꞉wa "әскер" → [sulitá꞉wa].
/s/ has the palatal allophone [š] word initially before /o/ and intervocalically: cf. sopátlit "she cleaned it" → [šopátlit]
When /s/ occurs both before and after a vowel, the allophone of the first /s/ harmonizes with that of the second. For example, sóslit ('he skinned them') is not pronounced [šoslit] but [sóslit]. Rarely, /s/ can have the allophone [r] when it occurs word finally: cf. o꞉támmo꞉s "it is just sunset" → [o꞉támmo꞉r]
In the word final position, /h/ becomes a voiceless continuation of the vowel it follows. This can also occur following vowels in other positions. For example, iltóhnot "she worked" becomes [iltóónot]. /h/ can be voiced to [ɦ], usually before c, as discussed above with [haɦchi]. /l/ is sometimes realized as /n/, as with intolihná "work" → [iltolihná]. Rarely, it is realized as [r] intervocalically. The vowel /i/ shifts to [ɪ] in all closed syllables, and /o/ shifts to [ʊ] when it occurs in closed word final syllables: cf. hókfit "she put it on" → [hókfɪt]; íkbot "he did not kill it" → [íkbʊt]
The vowels /i/ and /o/ also rarely have the allophones [ɛ] and [u] respectively, though the underlying reason is unclear: cf. yilahá "orange (fruit)" → [yɛlahá]; solitá꞉wa "soldier" → [sulitá꞉wa]
Морфология
Коасати – кеңінен дамыған сөз басы мен сөз соңы жұқпалары бар полисинтетикалық тіл.
Есімдіктер
Коасати тілінде есімнің иелігін екі жиындық префикс белгілейді. am жиынтығы көбінесе алынып қойылатын иелік және салыстырмалы түрде аз туыстық атаулар мен дене мүшелерін көрсетеді, ал ca жиынтығы алынып қоймайтын иелік және көптеген туыстық атаулар мен дене мүшелерін көрсетеді. Бұл префикстер иелік есімдерде тұлға мен санды былай белгілейді:
am жиынтығы ca жиынтығы Мағынасы
1-ші тұлға (жекеше) am ca "менікі"
2-ші тұлға (жекеше) cim ci "сенікі"
3-ші тұлға im "оныкі/оның"
1-ші тұлға (көпше) kom ko "біздікі"
2-ші тұлға (көпше) hacim haci "сіздікі"
Сөздіктер
Басқа муског тілдері сияқты, коасати тілінде де етістік түрлері болады, яғни морфологиялық және дыбыстық өзгерістер (осы жағдайда түйір салу және мұрынды дыбыс беру) етістіктің мағынасын өзгерту үшін пайдаланылады.
H-сынып
Коасати тілінде h бағасы сыпайы бұйрық сөздерді жасау үшін, сондай-ақ іс-қимылдар тізбегін көрсету үшін қолданылады. Бұйрық сөзді жасау үшін h әрпі етістіктің түбірінің соңғы буынының алдына қосылады. Мысалы, "келу" деген мағынаны білдіретін óntin етістігі (жекеше, екілік жақ) h бағасымен ónhtįh "Келші!" деген бұйрық сөзге айналады (соңғы дауыссыздың ұзаруымен және соңғы h арнасымен белгіленген кешіктірілген бұйрық сөз жұрнағына қоса). h бағасын тізбекті көрсету үшін қолдану (ok ауыстыру белгісінен басқа) төменде көрсетілген: h бағасымен тізбектегі соңғы етістік уақыт және түрлік жұрнақтарды алса, ал алдыңғы етістіктер h бағасын және тиісті ауыстыру белгісін алады.
With the sequence h grade, the last verb in the sequence takes on temporal and aspectual affixes, while the preceding verbs take on the h grade and the appropriate switch reference marker.
N-сынып
Коасати тілінде n бағасы салыстырмалы түрде сирек кездеседі, бірақ мағынаны күшейту үшін қолданылады, шамамен "толығымен" немесе қолданылған етістік күй-жай немесе сипаттау етістігі ме, әрекет етістігі ме дегенге байланысты "жалғастыру" мағынасын береді. N бағасын жасау үшін етістік түбірінің соңғы буынындағы дауысты дыбыс мұрындықталып, басымдықпен айтылады. Мысалы:
Қайталау
Коасати тілінде етістіктер үшін нақты және итеративті редупликация (қайталау) бар, онда бір әрекеттің қайталануын білдіру үшін түбірдің бір бөлігі қайталанады. Нақты редупликацияда етістіктің алғашқы дауыны мен үндісі (немесе дауыс болмаса, дауыны мен «о» әрпі) түбірдің соңғы буынының алдына көшіріліп қосылады. Мысалы, míslin "кірпік қағу" сөзі mismíhlin "кірпіктерді шапалақтау" болып өзгереді. Итеративті редупликацияда түбірдің соңғы буыннан бұрынғы буынының дауыны мен үндісі көшіріліп, түбірдің соңғы буынының алдына қосылады. Мысалы, molápkan "жыпылықтау" сөзі molalápkan "шақырғандай етіп жыпылықтау" болып өзгереді. Итеративті түрін 6-орынды ohoh және hoho префикстерін қолдану арқылы да жасауға болады.
Глотальді тоқтату
Глотальді тоқтау [ʔ] етістіктің соңғы буынынан бұрын [ʔ] қойып, сұрау мақсатында қолданылады. Осылай еткен кезде, алдыңғы дауыстының ұзындығы (болған жағдайда) жойылады және глотальді тоқтаудың алдындағы және кейінгі буындарға жоғары тон акценті қосылады. Мысалы, /ishí꞉c/ "сен көресің" сөзі /ishíʔcá/ "Сен көресің бе?" сұрау түріне өзгереді.
Ауыстырғыш-негізгі
Коасати тілінде ауыстырмалы сілтеме белгісі бар, онда жұрнақтар екі етістіктің тақырыптары бір-бірімен сәйкес келеді екенін көрсетеді. –k жұрнағы келесі етістіктің тақырыбы алдыңғы етістіктің тақырыбымен бірдей екенін, ал –n жұрнағы тақырыбының алдыңғы етістіктің тақырыбынан өзгеше екенін көрсетеді. –ok және –on жұрнақтары да қосымша басалау немесе "назар аудару" үшін осылай қолданылуы мүмкін. –p ауыстырмалы сілтеме белгісі жаңа тақырыптың енгізілуін көрсетеді. Әр жұрнақтың мысалы төменде келтірілген:
nó꞉ra k ɫabósli h bánna k hí꞉ca t á꞉ta toho ꞉li k akkámmi tik labósl á꞉ha k sam, kí,꞉c o t — "Nora tried to extinguish it, and she kept on watching it, but this being so, she was unable to extinguish it." athómma k yomáhli n calakkí ho ká꞉ha hco k — "They called the wandering Indians Cherokees." skólka im alo, kí, st o n mí꞉ta k im alósti tika p — "They were not interested in school; however, others were interested in it."
nó꞉ra k ɫabósli h bánna k hí꞉ca t á꞉ta toho ꞉li k akkámmi tik labósl á꞉ha k sam, kí,꞉c o t — "Нора оны сөндіруге тырысты, және ол оны қадағалап отырды, бірақ осылай болғандықтан, ол оны сөндіре алмады."
nó꞉ra k ɫabósli h bánna k hí꞉ca t á꞉ta toho ꞉li k akkámmi tik labósl á꞉ha k sam, kí,꞉c o t — "Nora tried to extinguish it, and she kept on watching it, but this being so, she was unable to extinguish it." athómma k yomáhli n calakkí ho ká꞉ha hco k — "They called the wandering Indians Cherokees." skólka im alo, kí, st o n mí꞉ta k im alósti tika p — "They were not interested in school; however, others were interested in it."
athómma k yomáhli n calakkí ho ká꞉ha hco k — "Олар көшпелі үндістерді чероки тайпасы деп атады."
nó꞉ra k ɫabósli h bánna k hí꞉ca t á꞉ta toho ꞉li k akkámmi tik labósl á꞉ha k sam, kí,꞉c o t — "Nora tried to extinguish it, and she kept on watching it, but this being so, she was unable to extinguish it." athómma k yomáhli n calakkí ho ká꞉ha hco k — "They called the wandering Indians Cherokees." skólka im alo, kí, st o n mí꞉ta k im alósti tika p — "They were not interested in school; however, others were interested in it."
skólka im alo, kí, st o n mí꞉ta k im alósti tika p — "Олар мектепке қызығушылық танытпады, алайда басқалары қызығушылық танытты."
nó꞉ra k ɫabósli h bánna k hí꞉ca t á꞉ta toho ꞉li k akkámmi tik labósl á꞉ha k sam, kí,꞉c o t — "Nora tried to extinguish it, and she kept on watching it, but this being so, she was unable to extinguish it." athómma k yomáhli n calakkí ho ká꞉ha hco k — "They called the wandering Indians Cherokees." skólka im alo, kí, st o n mí꞉ta k im alósti tika p — "They were not interested in school; however, others were interested in it."