Кіріспе
Ағылшын квакері, аболиционист және белсенді Джозеф Стердж (2 тамыз 1793 – 14 мамыр 1859) – ағылшын квакері, құлдыққа қарсы күрескер және белсенді. Ол Британдық және шетелдік құлдыққа қарсы қоғамды (қазір Анти-Славери Интернешнл) құрды. Өмір бойы бейбітшілік саясатын, жұмысшы табының құқықтарын және құлдардың толық азаттығын қолдаған радикалды саяси қозғалыстарда қатысты. 1830-шы жылдардың соңында Ямайкадағы шәкірттік жүйесі туралы екі кітап жариялады, бұл британ Парламентін ертерек толық азат ету күнін бекітуге ықпал етті. Ямайкада Стердж баптистермен бірлесіп, бостандыққа шыққан құлдарға тұрғын үйлер салу үшін еркін ауылдар құруға көмектесті; оның құрметіне бір ауыл Стердж Таун деп аталды.
Joseph Sturge (2 August 1793 – 14 May 1859) was an English Quaker, abolitionist and activist. He founded the British and Foreign Anti Slavery Society (now Anti Slavery International). He worked throughout his life in Radical political actions supporting pacifism, working class rights, and the universal emancipation of slaves. In the late 1830s, he published two books about the apprenticeship system in Jamaica, which helped persuade the British Parliament to adopt an earlier full emancipation date. In Jamaica, Sturge also helped found Free Villages with the Baptists, to provide living quarters for freed slaves; one was named Sturge Town in his memory.
Ерте өмір
1793 жылғы 2 тамызда дүниеге келген Джозеф Стердж, Глостерширдегі Эльбертон қаласындағы фермер Джозеф Стерджтің 12 баласының төртіншісі болды. Оның ағалары – Бирмингемде өндіруші болған Джон Стердж және Эдмунд Стердж. Аболиционист және пацифист София Стердж (1795–1845) – оның қарындасы, ал Чарльз Гилпин – оның жүрегі туысы болды. Стюрдж бір жыл Торнбериде оқығаннан кейін үш жыл бойы квакерлардың Сидкотт мектебінде білім алды. Содан кейін ол әкесімен және жеке шаруашылықпен айналысты. 1814 жылдан бастап Бедлиде жүгері факторы ретінде өмір сүруге тырысқандары сәтсіз аяқталғаннан кейін, Стюрдж 1822 жылы Бирмингемге көшіп келді. Онда ол астық импорттаушысы болды. Ағасы Чарльзбен бірге бизнесте сәттілікке жетіп, компанияны құрды. Стерджтер отбасы теміржолдар мен порстарға инвестиция жасады. 1831 жылдан бастап Джозеф белсенді серіктес болуын тоқтатты, операцияларды Чарльзға тапсырып, түрлі мәселелер мен қоғамдық өмірге ден қойды. Оның пікірінше, 1832 жылғы реформа заңы кедейлікті шешуге жеткіліксіз болды, сондықтан ол радикалды сайлау реформасын ілгерілетуге күш салды. 1835 жылы Стюрдж қалалық кеңес мүшесі болып тағайындалды. Ол діни ораторияларға қатысты өзінің ішкі сенімдеріне байланысты Бирмингем қалалық залының салынуына қарсы болды, себебі ол зал спектакльдер үшін пайдаланылатын еді. Ол Ямайка аралы мен ондағы құлдықта жұмыс істейтін адамдардың жағдайына қызығушылық танытты. Ол бірнеше рет сапарлап, құлдықтың қорқынышты жағдайларын, сондай-ақ алты жастан асқан барлық бұрынғы құлдардың еңбегін 12 жыл бойы бақылауға арналған шәкірттік жүйенің зұлсалына куә болды. Ол африкалық-карибтік және ағылшын баптистерімен бірге құлдықтан азат ету және оны толық жою үшін жұмыс істеді. 1838 жылы толық құлдықтан азат етуге рұқсат берілгеннен кейін, Стюрдж Бирмингемде "Азат ету мектептерінің" іргетасын қалады. Осы шараға Біріккен баптистік жексенбілік мектебінің оқушылары мен қаланың баптист пасторлары қатысты. 1839 жылы оның еңбегі Ямайканың Фалмут қаласындағы баптистік миссионерлік шіркеуінде орнатылған мәрмәр ескерткішпен құрметтелді. Ол "Африканың азат болған ұлдарына" арналған еді.
Үйреншікпен айналысуға қарсы науқан
1833 жылы британдық доминиондарда құлдықты жою заңнамасы қабылдалғаннан кейін, Батыс Үндістандағы құл иелері плантаторлар ересектердің босатылуын он екі жылға кейінге шегеруге лобби жасады, бұл белгілі бір мерзімге міндеттеме түрінде болды. Жаңа заңмен 1834 жылдың 1 тамызында алты жасқа дейінгі құл балалар азат етілді, бірақ үлкен балалар мен ересектер бостандықсыз еңбекке немесе «оқуға» белгілі бір кезеңге қызмет етуге міндетті болды. Стердж осы тежеу механизміне қарсы науқанға жетекшілік етті. Оған Уильям Аллен, лорд Броугхэм және басқалар қолдау көрсетті. Лордтар палатасында сөйлеген сөзінде Броугхэм Стердждің сол кезде британдық құлдыққа қарсы пікірді оятудағы орталық рөлін мойындады. 1834 жылы Стердж 1833 жылғы британдық азат ету заңымен белгіленгендей, оқуды зерттеу үшін Батыс Үндістанға сапар шекті. Ол оны азат ету жолындағы аралық кезең ретінде сынауды ниеттенді. Ол Батыс Үндістанды аралап, оқушылармен, жер иелерімен (плантаторлармен) және тікелей қатысы бар басқа адамдармен тікелей сөйлесті. Ұлыбританияға оралғаннан кейін ол 1834 жылдың 1 тамызынан бергі оқиғалардың баяндамасын жариялады. Онда ол «Джеймс Уильямс» деп атап, жазалаудан қорғау үшін африкалық-карибтік куәгерді келтірді. Бастапқы мәлімдемеге екі еркін африкалық-карибтік және алты оқушы қол қойды, ал кіріспе авторы – Хакнидегі ағылшын баптист пасторы Томас Прайс оны куәландырды. Тағы бір сапардан және одан әрі зерттеулерден кейін Стердж 1837 жылы «Батыс Үндістан» кітабын жариялады. Ямайкада болғанда Стердж баптист шіркеулерімен бірлесіп, азат болған құлдарға үй салу үшін еркін ауылдарды құрды. Олар осы қауымдастықтарды плантаторлардың бақылауынан тыс етіп жоспарлады. Құлдық қажет емес екенін көрсету үшін ол Кариб теңізіндегі Монтсеррат аралындағы Ольвестон және Эльбертон плантацияларын сатып алды. Стерджтің британ үкіметін ұятқа салу үшін оқу кезеңіндегі қатыгездік туралы мәліметтерді жариялаған бірбеткей науқанының нәтижесінде, құлдықты жоюшылар арасында үлкен дау туды. Радикалдық топтар үкіметке қарсы шықты. Екі тараптың да мақсаты бір болғанымен, Стердж және баптистер, негізінен нонконформистердің қолдауымен, дереу және толық азат ету үшін сәтті халықтық қозғалысты жетекшілік етті. Нәтижесінде британ үкіметі толық азат ету күнін 1838 жылдың 1 тамызына жылжытты. Олар 12 жылдық аралық оқу схемасын жойды. Көптеген ағылшын нонконформистері мен африкалық-карибтік халқы үшін 1838 жылдың 1 тамызы британ империясында құлдықты жоюдың нағыз күні ретінде танылды.
Құлшылыққа қарсы халықаралық науқан
1837 жылы Антикұлдық қоғамдағы пікір білдіруден тәуелсіз әрекет етуге ниеттенген Стердж Орталық негрлерді азат ету комитетін құрды. Одан да маңыздысы, 1839 жылы, британдық иеліктерде құлдық жойылғаннан кейін бір жыл өткен соң, Стердж бүкіл әлемде құлдықты тоқтату мақсатымен Британдық және шетелдік құлдыққа қарсы қоғамды құрған шағын топқа жетекшілік етті. Оған Еуропа, Солтүстік Америка, Оңтүстік Африка және Кариб аймағы елдерінен, сондай-ақ Австралия мен Ирландияның британдық иеліктерінен делегаттар қатысты. Оның құрамында Гаити мен Ямайкадан (сол кезде Ұлыбританияны ұсынып тұрған), АҚШ-тан әйелдер-белсенділер және көптеген бейконформистер болды. 1841 жылы Стердж ақын Джон Гринлиф Уиттиермен бірге АҚШ-қа құлдық мәселесін зерттеу үшін сапар жасады. Отанға оралғаннан кейін 1841 жылғы Америка Құрама Штаттарына сапар (1842) атты еңбегін жариялады.
1843 жылғы Лондон бейбітшілік конгресі
Лондон қаласында 1843 жылдың маусым айында өткен Бейбітшілік конгресі 1841 жылы Стердждің Америка Бейбітшілік қоғамына Уильям Джейдің идеяларын тарату мақсатында жасаған ұсынысының нәтижесі болды. 1842 жылы Лондонда дайындық жиналысы өтті, онда Бейбітшілік конгресі екінші Құлдыққа қарсы конвенциядан тікелей кейін өтуі керек деген шешім қабылданды. Нан Морган Гарридің (1800–1842) қайтысынан кейін Стердж екеуін де ұйымдастырды. Бейбітшілік конгресі 1843 жылдың 22-24 маусымы аралығында өтті және ресми түрде Лондон Бейбітшілік қоғамының жауапкершілігінде болды. Конгресс қабылдаған қаулыда Джейдің идеялары жағымды бағаланды, бірақ 1841 жылы қайтыс болған Уильям Лэддтің идеяларына көбірек мән берілді, ол бейбітшілікті сақтау үшін халықаралық институттар құруды ұсынды.
Саясат және харитизм
Стердж Бирмингем қаласындағы Буль-рингтегі чартисттер жиналысын таратудағы Бирмингем мэрі Уильям Сколефилдтің рөлін сынады. Сколефилд 1839 жылғы 4 шілдеде, жаңа құрылған Метрополитен полициясының 60 офицерімен келді. Сколефилд Тонау туралы заңды оқығаннан кейін, Стердж полицияны 1838 жылғы Буль-ринг көтерілісіне әкелген зорлық-зомбылықтың күшеюіне жауапты деп есептеді. Басқа міндеттерімен қатар, Стердж Анти-Корн заңы лигасының құрылған кезінде оған қосылды. Оның қозғалысы негізінен орта тапқа бағытталған. Ол Лига мен Чартист қозғалысын біріктіретін платформаны көздеді. Бірақ Лига мұндай қадамға бармады. Стердж чартисттер мен дінсіздерден де қолдау алды, алайда жыл соңына қарай чартисттердің жетекшілері Уильям Ловетт пен Фейргус О’Коннор оған қарсы шықты. Олар Стердждің кең ауқымды орта таптық қолдауын өзінің жетекшілік позициясына қауіп деп қарастыра бастады. 1842 жылдың желтоқсанында, Уильям Шарман Кроуфордпен болған Халық хартиясын заң жобасына қайта жазу туралы даудан кейін, Стердж Бирмингемде өткен CSU Чартист делегаттарының бірлескен конференциясынан шығып кетті. Кроуфорд өзінің реформалық заң жобасын 1843 жылдың мамырында «кішкентай және көңілсіз Парламентке» ұсынды. Заң жобасы 101 дауысқа қарсы 32 дауыспен қабылданбады. Ноттингемде ол Сэмюэл Фокс басқаратын жексенбілік мектепті аралады. Жазбаларды оқыту ғана емес, сонымен қатар оқу және жазу сияқты негізгі дағдыларды үйрету идеясы Стерджге ұнады, ол 1845 жыл шамасында осындай мектепті ашты. Сол жылы ол Бирмингемде ересектер мектебінің қозғалысын бастады және 1847 жылы квакерлер арасында жексенбілік (бірінші күн) мектептерін таратуға көшті. Стердж 1844 жылы Джошуа Сколефилдтің қайтысынан туындаған қосымша сайлауда чартисттік кандидат ретінде Бирмингемге қатысты. Ол сайлау науқанында күшті қолдауға ие болды, либералдық дауысты бөліп, бірақ нәтижеде дауыс беруде соңғы орынды иеленді: Ричард Спунер [Консерватор] 2095, Уильям Сколефилд [Либерал] 1735 және Стердж [Чартист] 346). 1847 жылы ол жалпы сайлауда тағы бір рет сайлауға түсті. Ол онда Эдвард Бейнстің ізбасары – «Бейнесит» ретінде танылды және мемлекеттік араласусыз білім беруді жақтады, бұл британдық және шетелдік мектептер қоғамында келіспеушілік тудырды.
Кейінгі өмірі
Стердж Генри Ричард бастаған бейбітшілік және төрелік ісіне белсенді түрде араласты. Ол 1855 жылы "Таң жұлдызы" газетінің құрылуына мұрындық болды, осы газет арқылы Бейбітшілік қоғамын және өзге әлеуметтік идеяларын насихаттады. 1854 жылы Стердж және тағы екі квакер – Роберт Чарлтон мен Генри Пиз Крым соғысының басталуын болдырмау мақсатымен Санкт-Петербургке патша Николай I-ге барды. 1856 жылы Стердж пен Томас Харви Финляндияның Ұлы Герцогтігіне сапар шегіп, Қырым соғысы кезіндегі шабуылдарда Корольдік теңіз күштері мен француз теңіз күштерінің канонерлік кемелері салған зиянды зерттеді. Осы сапарда Стердж Роберт Вильгельм Экманның "Фермадағы жексенбі күні таңы" атты суретін сатып алды, ол 1858 жылы Корольдік өнер академиясының көрмесінде көрсетілді. Сурет 1960 жылы Финляндияға қайтарылды.
Жеке өмір
1834 жылы Стердж Джон Кроппердің қарындасы Элиза Кропперге үйленді. Ол қайтыс болғаннан кейін, 1846 жылы Барнард Дикинсонның қызы Ханна Дикинсонға және оның әйелі Энн Дарбиге үйленді, ол Абрахам Дарби III-нің немересі болды; олардың бес баласы болды, соның бірі бейбітшілік жолында күрескен София Стердж (1849–1936). Тағы бір квакер Стивен Генри Хобхаус 1919 жылы «Джозеф Стердж, өмірі мен еңбегі» атты өмірбаянын жазды. Джозеф Стердж кит аулау кемелерінің иесі, өнеркәсіпші және қайырымдылық жасаушы Томас Стердждің туысы болды.
Өлім және ескерткіш
Стердж 14 мамыр 1859 жылы жүрек ауруынан Бирмингем қаласындағы, Уили Роуд көшесіндегі үйінде кенеттен қайтыс болды. Ол Англияның Бирмингем қаласындағы Достар үйінің зиратына жерленді. Отбасы, квакерлік сенімдеріне сай, әсем әрі көпшілікке жарияланған жерлеу рәсімінен гөрі, қарапайым жораны қалады; бірақ марқұм Стерджтің үйінен шыққан аза тұту процессиясына қала әкімі сэр Джон Ратклиф бастаған, достары мен туыстарының қырық атты шарапаттары қатысты. Мүсінші Джон Томас жасаған Джозеф Стердж ескерткіші 1862 жылдың 4 маусымында Five Ways жерінде ашылды. 2007 жылдың 24 наурызында қала мүсілді ресми түрде қайта бағыштау үшін салтанатты шара өткізді. Бірмингемнің Лорд-мэрі Рэндал Брю Стерджтің өміріне қатысты мәліметтер жазылған ақпараттық тақтайшаны ашты. Сол күні оның Уили Роуд көшесіндегі үйі орналасқан жерде тарихи маңызы бар көк тақта (ескерткіш тақта) ашылды.