Аустрияның саяси басқару қағидалары, институттары және заңдары

Кіріспе

Австриядағы саяси басқару принциптері, институттары және құқығы. Австрия Федералды Конституциясы (Österreichische Bundesverfassung) – Австрия Республикасының федералдық деңгейдегі барлық конституциялық құқығының жиынтығы. Ол көптеген заң актілеріне бөлінген. Оның негізгі бөлігі – Федералдық конституциялық заң (Bundes Verfassungsgesetz) (B-VG), онда ең маңызды федералдық конституциялық қағидалар қамтылған. B-VG-ден басқа, көптеген конституциялық заңдар (Bundesverfassungsgesetze, жекеше – Bundesverfassungsgesetz, аббревиатурасы BVG, яғни дефиссіз) және конституциялық деп танылған заңдар мен халықаралық шарттардағы жекелеген ережелер бар (Verfassungsbestimmung). Мысалы, B-VG негізгі құқықтар туралы жарлықты қамтымайды, бірақ азаматтық бостандықтар туралы қағидалар түрлі конституциялық заңдарға бөлінген. Уақыт өте келе, B-VG және оны толықтырған көптеген конституциялық заңдар жүздеген ұсақ және маңызды өзгерістер мен толықтыруларға ұшырады.

Тарих

Австрия бірнеше конституциямен басқарылған, оның ішінде 1848 жылғы Пиллерсдорф конституциясы, 1848 жылдан 1851 жылға дейінгі «қайтарылмайтын» Стадион конституциясы, 1860 жылғы қазан дипломы, 1861 жылдан 1865 жылға дейінгі ақпан патенті бар. B VG Ханс Келсеннің бас авторы болған жобаларға негізделген және алғаш рет 1920 жылдың 1 қазанында қабылданды. Құқықтар туралы заңға келісімге келе алмағандықтан, 1867 жылғы Азаматтардың жалпы құқықтары туралы негізгі заң (Staatsgrundgesetz über die allgemeinen Rechte der Staatsbürger) өз күшінде қалды және конституциялық заң ретінде бекітілді. Алғашқыда B VG парламенттік сипатта болды. Заң шығару құқығы салыстырмалы түрде күшті парламентке, екі палатадан – Ұлттық кеңес пен Федералды кеңестен құралған Федералды жиналысқа тиесілі болды. Заңдарды іске асыру жауапкершілігі Ұлттық кеңестің бас комитеті ұсынған канцлер басқаратын үкіметке жүктелді. Екі палата сайлаған президент мемлекет басшысы болып табылды, оның өкілеттігі шектеулі болды. 1929 жылы конституция президенттің өкілеттіктерін едәуір кеңейтетін түзетулерге ие болды. Атап айтқанда, президентті заң шығарушы орган емес, халық тікелей сайлайтын болды. Президентке парламентті тарату құқығы да берілді, бұл парламенттік республикалардың президенттеріне тән емес еді. Ол сондай-ақ канцлер мен үкіметті тағайындау өкілеттігіне ие болды. Қағаз жүзінде президенттің өкілеттіктері АҚШ президентінің өкілеттіктерімен салыстыруға болатын еді. Бірақ іс жүзінде оның рөлі көбінесе рәсімдік және өкілдік сипатта болды. Мысалы, президенттің канцлерді тағайындау құқығы Ұлттық кеңестің үкіметті немесе жеке министрлерді айыптау құқығымен шектелді, яғни президенттің таңдаған канцлеріне Ұлттық кеңестің сенімін қамтамасыз етуі қажет болды. Ол өзінің көптеген басқа атқарушылық функцияларын канцлердің кеңесімен жүзеге асырды. Үкіметтің бағытын анықтайтын үлкен және (анықтама бойынша) бөлінген кеңесуші органнан бір автономды басшының қолына билікті шоғырландыруға жасалған бұл қадам сол кезде Австрияда өркендеген жартылай фашистік қозғалыстарды (мысалы, Heimwehr, кейінірек Ostmärkische Sturmscharen және Social Democratic Republikanischer Schutzbund) басуға бағытталған шара болды. 1934 жылы, саяси тартыстар күшейгеннен және заң үстемдігінің біртіндеп жойылғаннан кейін, биліктегі Христиандық-әлеуметтік партия, ол толыққанды австрофашизмге айналғаннан кейін, конституцияны Австрияны авторитарлық корпоративтік мемлекет ретінде анықтайтын жаңа негізгі заңмен ресми түрде алмастырды. Австрофашистік конституция 1938 жылы нацистік Германия Австрияны басып алғанға дейін күшінде болды, содан кейін ол тәуелсіз мемлекет ретінде өмір сүруін тоқтатты. Австрия Конституциясы 1945 жылдың 1 мамырында қайта жаңғыртылды, Австрия нацистік Германияның толық құлауына аз уақыт қалғанда тәуелсіз республика ретінде қайта құрылды. 1929 жылы енгізілген өзгерістер кейін күшін жойған жоқ және осы күнге дейін негізінен қолданылып келеді, бірақ конституция содан бері көп өзгерістерге ұшырады және толықтырылды.

Austria has been governed by multiple constitutions, including the Pillersdorf Constitution in 1848, the "irrevocable" Stadion Constitution from 1848 to 1851, the October Diploma in 1860, the February Patent from 1861 until 1865. The B VG was based on drafts whose principal author was Hans Kelsen and was first enacted on October 1, 1920. Since political agreement over a bill of rights could not be reached, the Basic Law on the General Rights of Citizens (Staatsgrundgesetz über die allgemeinen Rechte der Staatsbürger) of 1867 was left in place and designated as constitutional law. Originally, the B VG was very parliamentarian in character. The prerogative to enact law was to lie with a comparatively strong parliament, the Federal Assembly composed of two houses, the National Council and the Federal Council. The responsibility for implementing law was to reside with a cabinet headed by a chancellor, who was nominated by the National Council on a motion by its principal committee. A relatively weak president, who was elected by both houses, was to serve as head of state. In 1929, the constitution underwent a revision significantly broadening the prerogatives of the president. In particular, the president was to be elected directly by the people rather than by the legislature. The president was also to be vested with the authority to dissolve the parliament, a power typically not held by presidents of parliamentary republics. He also had the authority to formally appoint the chancellor and the cabinet. On paper, the president was vested with powers comparable to those of the President of the United States. However, in practice his role remained mostly ceremonial and representative. For example, his right to appoint the chancellor was constrained by the National Council's power to censure the cabinet or individual ministers, meaning the president was all but required to ensure his choice of chancellor had the confidence of the National Council. He exercised many of his other executive functions on the advice of the chancellor. This move away from a government steered predominantly by a fairly large and (by definition) fractioned deliberative body towards a system concentrating power in the hands of a single autonomous leader was made in an attempt to appease the para fascist movements (such as the Heimwehr, or later the Ostmärkische Sturmscharen and the Social Democratic Republikanischer Schutzbund) thriving in Austria at that time. In 1934, following years of increasingly violent political strife and gradual erosion of the rule of law, the ruling Christian Social Party, which by then had turned to full scale Austrofascism, formally replaced the constitution by a new basic law defining Austria as an authoritarian corporate state. The Austrofascist constitution was in force until Austria was annexed by Nazi Germany in 1938, ceasing to exist as a sovereign state. The Constitution of Austria was eventually reinstated on May 1, 1945, Austria having reestablished itself as an independent republic shortly before Nazi Germany's definitive collapse. The modifications enacted in 1929 were not then rescinded, and essentially remain in effect until this day, although the constitution has been heavily modified and amended since then.

Құрылымы

Аумағы бойынша Австрия Республикасы Мэн, Шотландия немесе Хоккайдодан сәл кішірек және 8,8 миллион адамнан тұратын этностық және мәдени жағынан біртекті халыққа мекендейді. Тұрғындарының бес бөлігінен бірі Вена қаласында және оның маңындағы аймақтарда шоғырланғандықтан, ел экономикалық және мәдени қызмет жағынан да табиғи түрде біртұтас болып табылады. Австрияның конституциялық негізі республиканы тоғыз автономиялы федеративтік штаттардан тұратын федерация ретінде сипаттайды:

Ағылшынша атау Немісше атау 1. Бургенланд Бургенланд 2. Каринтия Кэрнтен 3. Төменгі Австрия Нидерёстеррайх 4. Жоғарғы Австрия Оберёстеррайх 5. Зальцбург Зальцбург 6. Штирия Штайермарк 7. Тироль Тироль 8. Ворльберг Ворльберг 9. Вена Виен

Федерация сияқты, Австрияның тоғыз штатының әрқайсысының конституциясы бар, ол оларды өкілдік демократиясының қағидаттарына сәйкес басқарылатын республикалық құрылым деп анықтайды. Штаттардың конституциясы штаттарды бірпалаталы парламенттік демократиялар деп көрсетеді; әр штаттың халқының тікелей дауысымен сайланатын заң шығару органы және оның заң шығару органы тағайындайтын кабинеті бар. Федеративтік конституция Австрияны биліктердің толыққанды бөлінуімен екіпалаталы парламенттік демократия ретінде белгілейді. Австрияның үкіметтік құрылымы Германия немесе АҚШ сияқты әлдеқайда ірі федеративтік республикалардың құрылысына өте ұқсас. Бірақ Австрия мен Германияның немесе АҚШ-тың арасындағы басты айырмашылық – Австрия штаттарының салыстырмалы түрде аз тәуелсіздігі: қорғаныс, сыртқы саясат, қылмыстық құқық, корпоративтік құқық, экономикалық құқықтың көптеген салалары, білім беру, ғылым, әлеуметтік қамтамасыздандыру, телекоммуникациялар және денсаулық сақтау жүйесі сияқты практикалық маңызы бар барлық мәселелер федерацияның құзырында жатыр. Сот жүйесі (соның ішінде үш жоғарғы сот) тоғыз штаттық әкімшілік сотынан басқа, дерлік толығымен федеративтік болып табылады.

Федералды заң шығарушы орган

Федералды заң шығару өкілеттігі конституцияда парламент деп аталатын органға жүктелген. 1929 жылғы конституцияға енгізілген, біраз парадоксалды түзетулердің арқасында, фашизмді жақтаушылардың ықпалымен Австрияда биліктердің формалды бөлінуі күшейіп, Австрияның заң шығарушы органы техникалық тұрғыдан парламентке қарағанда конгреске көбірек ұқсайды. Дегенмен, ол іс жүзінде парламент ретінде жұмыс істеуін жалғастырады. Австрия парламенті екі палатадан тұрады: Ұлттық кеңес және Федералдық кеңес. Ұлттық кеңестің 183 мүшесі партиялық тізімдер бойынша пропорционалды өкілдікті қамтамасыз ететін заңдарға сәйкес, жалпыұлттық дауыс беру арқылы сайланады. Қазіргі кезде Федералдық кеңестің 64 мүшесі Австрияның тоғыз штаттық заң шығарушы органымен, штат халқының санына пропорционалды түрде орын бөлуді көздейтін заңға сәйкес сайланады (ең ірі Бундесланд он екі мүшеге ие, ал қалғандары сәйкес пропорцияда, бірақ ешбір штат үш мүшеден кем емес). Теориялық тұрғыдан алғанда, Ұлттық кеңес пен Федералдық кеңес тең дәрежеде. Бірақ іс жүзінде Ұлттық кеңес әлдеқайда күшті; Ұлттық кеңестің үстемдігі соншалық, австриялықтар «парламент» терминін жиі Ұлттық кеңеске ғана қатысты қолданады, парламенттің толық құрамына емес. АҚШ Конгресі сияқты екіпалаталы заң шығарушы органдарда заң жобалары екі палатада да басталуы мүмкін, ал Австрияның федералды заңнамасы әрқашан Ұлттық кеңесте, ешқашан Федералдық кеңесте басталады. Теориялық тұрғыдан алғанда, заң жобаларын Ұлттық кеңес мүшелері, федералды кабинет, халықтық бастама немесе Федералдық кеңес мүшелерінің кемінде үштен бірінің қолдауымен ұсынуға болады. Бірақ іс жүзінде, заң жобаларының көпшілігін кабинет ұсынады және тек формалды талқылаудан кейін қабылданады. Ұлттық кеңес қабылдаған заң жобалары бекітілу үшін Федералдық кеңеске жіберіледі. Егер Федералдық кеңес заң жобасын мақұлдаса немесе сегіз апта ішінде ешқандай әрекет етпесе, заң жобасы қабылданады. Екі палатада да қабылданған заң жобалары (немесе Ұлттық кеңес қабылдап, Федералдық кеңес қабылдамаған) соңында федералды президенттің қолымен заңға айналады. Президент заң жобаларын вето құқығына ие емес; қол қою – заң жобасының конституцияда белгіленген тәртіппен енгізілгенін және шешілгенін нотариатпен куәландыратын техникалық рәсім. Заңнамаға тек оның мазмұны емес, оның бастауы негізгі заңды бұзады деген негізде ғана вето қоюға болады. Заң жобасының конституциялықтығын анықтау Конституциялық соттың ғана құзырында. Егер қаралып отырған заң жобасы конституцияны штаттардың құқықтарын шектейтіндей етіп өзгертетін болса немесе заң шығарушы органның өзіне қатысты болмаса, Ұлттық кеңес Федералдық кеңес қабылдамаған жағдайда да оны заңға айналдыра алады; Ұлттық кеңестің Федералдық кеңестің қарсылығын жоққа шығаратын қаулысы, әдеттегі қаулыдан жоғары кворумды қанағаттандыруы керек. Осы себепті Федералдық кеңестің заң қабылдауды тоқтатуға нақты күші жоқ, Ұлттық кеңес оны оңай жеңе алады. Федералдық кеңес кейде британдық Лордтар палатасымен салыстырылады, ол да заң жобасын тоқтата алатын, бірақ көбінесе оны жоққа шығара алмайтын кеңесші орган. Лордтар палатасы кейде тоқтату өкілеттігін пайдаланса, Федералдық кеңес мұндайды сирек жасайды. Ұлттық кеңесте үнемі басымдыққа ие болып отыратын партиялар Федералдық кеңесте де көпшілікке ие болғандықтан, соңғысы біріншісі қабылдаған барлық нәрсеге келісім береді.

Federal legislative powers are vested in a body the constitution refers to as a parliament. Ever since the somewhat paradoxical 1929 revision of the constitution, which strengthened the formal separation of powers in Austria at the instigation of sympathizers of fascism, Austria's legislature technically bears more resemblance to a congress than to a parliament. As a practical matter, however, it continues to function as a parliament anyway. Austria's parliament consists of two houses, the National Council and the Federal Council. The 183 members of the National Council are elected by nationwide popular vote under statutes aiming at party list proportional representation. The currently 64 members of the Federal Council are elected by Austria's nine state legislatures under a statute allocating seats roughly proportional to state population size (the largest Bundesland being entitled to twelve members and the others accordingly, but no state to less than three). In theory, the National Council and the Federal Council are peers. As a practical matter, the National Council is decidedly more powerful; the predominance of the National Council is such that Austrians frequently use the term "parliament" to refer to just the National Council instead of to the parliament as a whole. While bicameral legislatures such as the Congress of the United States allow bills to originate in both chambers, Austrian federal legislation always originates in the National Council, never in the Federal Council. In theory, bills can be sponsored by National Council members, by the federal cabinet, by popular initiative, or through a motion supported by at least one third of the members of the Federal Council. In practice, most bills are proposed by the cabinet and passed after merely token debate. Bills passed by the National Council are sent to the Federal Council for affirmation. If the Federal Council approves of the bill or simply does nothing for a period of eight weeks, the bill has succeeded. Bills passed by both houses (or passed by the National Council and ignored by the Federal Council) are ultimately signed into law by the federal president. The president does not have the power to veto bills; a signature is a technical formality notarizing that the bill has been introduced and resolved upon in accordance to the procedure stipulated by the constitution. Legislation may be vetoed only on the ground that its genesis, not its substance, is in violation of basic law. Adjudicating upon the constitutionality of the bill itself is the exclusive prerogative of the Constitutional Court. Provided that the bill in question neither amends the constitution such that states' rights are curtailed nor in some other way pertains to the organization of the legislature itself, the National Council can force the bill into law even if the Federal Council rejects it; a National Council resolution overruling a Federal Council objection merely has to meet a higher quorum than a regular resolution. For this reason, the Federal Council has hardly any real power to prevent the adoption of legislation, the National Council being able to override it easily. The Federal Council is sometimes compared to the British House of Lords, another deliberative body able to stall but usually not to strike down a proposed law. While the House of Lords occasionally exercises its stalling power, however, the Federal Council hardly ever does. Since the parties controlling the National Council consistently also hold a majority in the Federal Council, the latter gives its blessing to essentially everything the former has adopted.

Федералды атқарушы билік

Федералды атқарушы билікті федералды президент пен федералды кабинет бірлесіп жүзеге асырады. Президент халықтың тікелей дауысымен алты жылға сайланады және қатарынан екі мерзімнен аспауы тиіс. Президент – мемлекет басшысы, ол федералды канцлер мен бірқатар министрлерден тұратын кабинетті тағайындайды. Президент Конституциялық сот мүшелерін, сондай-ақ көптеген басқа мемлекеттік қызметкерлерді тағайындайды, халықаралық қатынастарда республиканы өкілдік етеді, шетелдік елшілерді аккредиттейді және Австрия қарулы күштерінің номиналды бас қолбасшысы болып табылады. Австрияның федералды кабинеті техникалық тұрғыдан заң шығарушы органға жауапты емес (сенімсіздік білдіру туралы ұсыныстан басқа), бірақ Ұлттық кеңестің белсенді қолдауы болмаса, ол толығымен қызмет ете алмайды. Конституциялық конвенция президенттің Ұлттық кеңесті өз билігімен таратуға құқығын пайдалануына кедергі келтіретіндіктен, президент заң шығарушы органды өзінің қалауынша әрекет етуге мәжбүрлей алмайды, ал кабинет іс жүзінде Ұлттық кеңестің мақұлдауына бағынады. Сондықтан кабинет құрамы президенттік сайлаудың нәтижесіне емес, Ұлттық кеңес сайлауының нәтижесіне байланысты болады. Сайлаудан кейін президент әдетте ең күшті партияның жетекшісінен канцлер болуды және кабинет құруды сұрайды. Канцлер болатын адам тізімді президентке ұсынады; президент көбінесе оны көп пікірталассыз қабылдайды, бірақ жақында президент министрді тағайындаудан бас тартқан жағдай болды. Президенттің кабинеттің барлық құрамын немесе канцлердің өтініші бойынша оның жекелеген мүшелерін қызметтен босату құқығы сақталады. Ұлттық кеңес бес жылдық мерзімге сайланғанымен, кез келген уақытта өзін таратуға және жаңа сайлауларды өткізуге құқылы. Федералды канцлердің атқарушы лауазым иегері және заң шығарушы органмен тығыз байланыстағы партияның ықпалды өкілі ретіндегі екі қызметі канцлерді формальды түрде жоғары тұрған федералды президенттен әлдеқайда күшті етеді. Нақты атқарушы билік осылайша канцлер мен оның министрлеріне тиесілі, ал федералды президент – үкімет басшысы емес, тек символдық тұлға. Австрия президенттері көбінесе өздерінің рәсімдік рөліне қанағаттанғандықтан, бейтарап делдал және құрметті мемлекет қайраткері рөлін ойнауға ұмтылады және саясаттың күңгірт суларынан мүмкіндігінше аулақ жүреді. Алайда, соңғы кезде бұрынғы президент Хайнц Фишер ағымдағы саяси мәселелерге қатысты пікір білдіретіні белгілі болды.

Federal executive authority is shared by the federal president and federal cabinet. The president is elected by popular vote for a term of six years and limited to two consecutive terms of office. The president is the head of state and appoints the cabinet, a body consisting of the federal chancellor and a number of ministers. The president also appoints the members of the Constitutional Court and numerous other public officials, represents the republic in international relations, accredits foreign ambassadors, and acts as the nominal commander in chief of Austria's armed forces. While Austria's federal cabinet is technically not answerable to the legislature (except for a motion of censure), it would be almost totally paralyzed without the active support of the National Council. Since constitutional convention prevents the president from using his power to dissolve the National Council on his own authority, the president is unable to hector the legislature into doing his or her bidding, and the cabinet is for all intents and purposes subject to National Council approval. The cabinet's composition therefore reflects National Council election results rather than presidential election outcomes. After elections, it is customary for the president to ask the leader of the strongest party to become chancellor and form a cabinet. The list is then submitted to the president by the chancellor to be; the president usually adopts it without much argument, although there has been at least one case in recent history where the president did refuse to install a minister. The president retains the right to dismiss the whole cabinet at will, or certain ministers of it at the request of the chancellor. Although elected for a five year term, the National Council can dissolve itself at any time, bringing about new elections. The federal chancellor's dual role as executive officeholder and heavyweight party official well connected to the legislature makes the chancellor far more powerful than the formally senior federal president. Actual executive authority thus lies with the chancellor and his or her ministers, while the federal president is a figurehead rather than an actual head of government. Austria's presidents are largely content with their ceremonial role, striving for the role of impartial mediator and dignified elder statesman, and more or less consistently steer clear of the murky waters of hands on politics. In recent times, however, former president Heinz Fischer was known to comment occasionally on current political issues.

Сот және әкімшілік бақылау

Федералды және мемлекеттік сот билігі, әсіресе әкімшілік актілерді сот арқылы қарау жауапкершілігі, Әкімшілік және Конституциялық сот жүйесіне тиесілі. Бұл жүйе негізінен Конституциялық соттан және Әкімшілік соттан тұрады. Конституциялық сот Парламент қабылдаған заңдардың конституциялық сәйкестігін, федералды министрлер мен басқа әкімшілік органдардың қаулыларының заңдылығын, сондай-ақ төменгі әкімшілік соттардың шешімдері арқылы жеке тұлғалардың конституциялық құқықтарының бұзылуы туралы шағымдарды қарастырады. Ол сонымен қатар федерация мен оның құрамындағы штаттар арасындағы дауларды, басқа соттар арасындағы құзыреттілік дауларын және федералды президенттің қызметтен шеттетілу ісін (осы мәселеде мемлекеттік сот ретінде) қарап шешеді. Әкімшілік соты мемлекеттік лауазым иелерінің немесе органдардың ресми өкілеттіктерін пайдалануына қатысты және Конституциялық сот қарамайтын барлық істерді қарастырады. Заңдарды жою құқығы тек Конституциялық сотқа ғана берілген. Соңғы жылдары әкімшілік органдардың қызметін бақылауды жақсарту мақсатында бірқатар салаларда сотқа дейінгі органдар (Article 133 point 4 B VG) енгізілді. Олардың ішіндегі ең маңыздылары – штаттық тәуелсіз әкімшілік палаталары (Unabhängige Verwaltungssenate – UVS) болды. Олар әкімшілік құқық бұзушылықтар жөніндегі істерде екінші инстанция ретінде шешім шығарып, әкімшілік билік органдарының тікелей басқару және мәжбүрлеу өкілеттіктерін жүзеге асыру актілеріне қатысты шағымдарды қарады. Басқа палаталар салық заңнамасы саласында (Unabhängiger Finanzsenat – UFS), паналық мәселелер бойынша (Unabhängiger Bundesasylsenat – UBAS), қоршаған ортаны қорғау саласында (Unabhängiger Umweltsenat) немесе телекоммуникация саласында (Unabhängiger Bundeskommunikationssenat) құзыретті болды. Бұл органдардың барлығы әкімшілік құрылымның бір бөлігі болғанымен, олардың мүшелеріне тәуелсіздік және қызметтен алынбау кепілдігі берілді, сондықтан олардың өкілеттіктерін соттармен салыстыруға болады. Олардың шешімдеріне Әкімшілік немесе Конституциялық сотқа шағымдануға болады. 2014 жылы бұл әкімшілік органдар таратылып, олардың орнына әр штат бойынша бір (Landesverwaltungsgerichte) және федералдық деңгейде екі (Bundesverwaltungsgericht, Bundesfinanzgericht) әкімшілік сот құрылды. Австрия Конституциясы Конституциялық сот арқылы сот төрелігін енгізген әлемдегі екінші конституция болды (Чехословакия Конституциясымен шамалас уақытта). Ол 1919 жылы құрылған және сол жылы федералды штаттардың заңдарын қайта қарау құқығын алды. 1920 жылы жаңа Конституция қабылданғаннан кейін, сот Конституцияға сәйкес ұлттық заңдарды да қайта қарау құқығына ие болды. Заң актілерін конституциялық тұрғыдан тексеруге қабілетті жеке Конституциялық соттың бұл жүйесі «Австрия жүйесі» деп аталды. АҚШ және Ұлыбританияның доминиондарынан (Канада және Австралия сияқты), онда сот жүйесі сот төрелігін жүзеге асырады, кейін Австрия сот төрелігін енгізген алғашқы елдердің бірі болды (Чехословакия Конституциясы бұрын күшіне енгенімен, Соттың жаңа құқықтарын құру Чехословакия сотынан бірнеше ай бұрын болды). Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеген еуропалық елдер Австрияның тексеру жүйесін қабылдады.

Federal and state judicial authority, in particular responsibility for judicial review of administrative acts, lies with the Administrative and Constitutional Court System, a structure essentially consisting of the Constitutional Court and the Administrative Court. The Constitutional Court examines the constitutionality of laws passed by Parliament, the legality of regulations by Federal ministers and other administrative authorities and finally alleged infringements of constitutional rights of individuals through decisions of the lower administrative courts. It also tries disputes between the federation and its member states, demarcation disputes between other courts and impeachments of the federal president (serving as State Court in that matter.) The Administrative Court tries all kinds of cases which involve ex officio decisions by public officials or bodies and which are not dealt with by the Constitutional Court. Note that only the Constitutional Court has the authority to strike down laws. In recent years, an increasing number of tribunals of a judicial nature (article 133 point 4 B VG) hade been introduced in a number of areas to improve the review of the conduct of administrative authorities. The most important among them were the Länder independent administrative chambers (Unabhängige Verwaltungssenate UVS), who decided, amongst other things, on second authority in proceedings relating to administrative contraventions as well as recourses against acts of direct exercise of command and constraint power from administrative authorities. Other such chambers were competent in the area of tax law (Unabhängiger Finanzsenat UFS), in terms of asylum (Unabhängiger Bundesasylsenat UBAS), in relation to environmental matters (Unabhängiger Umweltsenat) or in the field of telecommunications (Unabhängiger Bundeskommunikationssenat). Although all these tribunals were formally part of the administrative organization, their members had guarantees of independence and irremovability and their powers may thus be compared to jurisdictions. Their rulings could be challenged before the Administrative or the Constitutional Court. In 2014 these administrative tribunals were abolished in favour of eleven administrative courtsone in each state (Landesverwaltungsgerichte) and two on the federal level (Bundesverwaltungsgericht, Bundesfinanzgericht). The Austrian constitution was the second in the world (nearly contemporaneous with Czechoslovakia) to enact judicial review by a Constitutional Court. It had been established in 1919 and gained the right to revise the laws of the federal states that year. After the new constitution had been adopted in 1920, the court was also entitled to revise national laws according to the constitution. This scheme of a separate constitutional court able to review legislative acts for their constitutionality came to be known as the "Austrian system". After the U. S. and the British Dominions (such as Canada and Australia), where the regular court system is in charge of judicial review, Austria was one of the earliest countries to have judicial review at all (although the Czechoslovak Constitution came into force earlier, the establishment of the Court's new rights itself predated the Czechoslovak Court by a couple of months). Many European countries adopted the Austrian system of review after World War II.

Сот жүйесі

Әкімшілік және Конституциялық сот жүйесіне берілмеген сот өкілеттіктері азаматтық және қылмыстық сот жүйесіне тиесілі, ол азаматтық соттар мен қылмыстық соттардан тұратын құрылым. Азаматтық соттар талапкер мен жауапкер жеке азаматтар немесе заңды тұлғалар болатын барлық істерді қарайды, оның ішінде келісімшарттық және залал келтіру туралы даулар да бар: Австрияның құқықтық жүйесі Рим империясынан дамығандықтан, азаматтық құқықты қолданады, сондықтан жалпы құқық жүйелерінде кездесетін соттар мен әділдік соттары арасындағы айырмашылық жоқ. Азаматтық соттар федерацияға немесе оның штаттарына әкімшілік бірлік ретінде талап арызды қарастырмайды, тек жеке құқық қағидалары бойынша әрекет ететін жағдайда ғана қарайды. Көптеген істер аудандық соттарда (Bezirksgerichte, аббревиатурасы: BG, жекеше: Bezirksgericht) қаралады, ал облыстық соттар (Landesgerichte, аббревиатурасы: LG, жекеше: Landesgericht) апелляциялық соттар ретінде, ал Жоғарғы Сот (Oberster Gerichtshof, аббревиатурасы: OGH) – соңғы инстанция ретінде қызмет етеді. Ерекше ауыр немесе техникалық тұрғыдан күрделі болып саналатын істерде облыстық соттар бірінші инстанция болып табылады, ал мамандандырылған облыстық апелляциялық соттар (Oberlandesgerichte, аббревиатурасы: OLG, жекеше: Oberlandesgericht) апелляциялық соттар ретінде қызмет етеді, бірақ Жоғарғы Сот әлі де соңғы инстанция болып табылады. АҚШ-тың федералды сот жүйесі сияқты сот жүйелерінен өзгеше, тараптардың шағымдануға заңдық құқығы бар. Жоғары Сотқа қабылданған істер соңғы жылдары маңызды мәселелермен ғана шектелгенімен, жоғары соттар төменгі соттардың шешімдерін қараудан жалғыз өзі бас тарта алмайды. Жоғары Сот (Oberster Gerichtshof OGH), Конституциялық Сот (Verfassungsgerichtshof VfGH) және Әкімшілік Сот (Verwaltungsgerichtshof VwGH) – үш жеке жоғары сот, олардың ешқайсысы екіншісінен жоғары емес.

Азаматтық және адам құқықтары

Австрияда құқықтар туралы заңға ең жақын нәрсе – Патшалық және Лендерлердің азаматтарының жалпы құқықтары туралы негізгі заң, ол император Франц Йозефтің 1867 жылғы 21 желтоқсанда либералды көтерілісшілердің қысымына жауап ретінде шығарған жарлығы. Австрияның конституциялық азаматтық бостандықтарының маңызды бөлігі осылайша, қазіргі Австрия Конституциясынан шамамен елу жыл бұрын императорлық жарлық ретінде пайда болды, себебі 1920 жылы Конституцияны жасағандар конституцияға енгізуге азаматтық бостандықтардың нақты жиынтығын келісе алмады: олар ең төменгі ортақ мәнді іздестіріп, 1867 жылғы осы Негізгі заңға жүгінді. Содан бері басқа да азаматтық бостандықтар басқа конституциялық заңдарда белгіленді, сондай-ақ Австрия Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенциясына қатысушы болып табылады, ол да Австрияда тікелей қолданылатын конституциялық заң ретінде іске асырылды. Конституциялық соттың кем дегенде 1980-жылдардың басынан бері БВГ-ның теңдік принципін және басқа да конституциялық құқықтарды кеңінен түсіндіре бастағанын ескере отырып, азаматтық құқықтар, жалпы алғанда, жақсы қорғалған деуге болады.

Қосымша бақылаулар мен тепе-теңдіктер

Заң шығару қабілетіне қоса, парламенттің екі палатасының мүшелері президентті импичментке тартуға, одан кейін Конституциялық соттың алдында сотталуға, немесе федералды президентті қызметтен босату үшін референдум шақыруға құқылы. Бұл төтенше өкілеттіктерді пайдалану екі кезеңді процесс: біріншіден, Ұлттық кеңес президентті импичментке тартуды немесе референдумға ұсынуды сұрайды, содан кейін Ұлттық кеңес пен Федералды кеңес мүшелері бірлескен отырысқа жиналып, Ұлттық жиналысты құрып, Ұлттық кеңестің ұсынысын қарастырады. Егер референдум өткізілсе және президент халықтың дауысымен қызметтен алынбаса, ол автоматты түрде тағы алты жылға қайта сайланады (дегенмен, ол қатарынан он екі жылдан артық қызмет ете алмайды). Осы жағдайда Ұлттық кеңес автоматты түрде таратылады және жаңа жалпы сайлаулар өткізілуі керек. Президент те Ұлттық кеңесті таратуға құқылы, бірақ өкілеттік мерзімі ішінде бір рет ғана және осы себеппен ғана. Ескеріңіз, президенттің нақты заң актілеріне вето қою құқығы жоқ: ол қандай да бір заң жобасына қаншалықты қарсы болса да немесе оны конституцияға қайшы деп санаса да, заң жобасы қабылданбастан бұрын тек үкіметті қызметтен босату немесе Ұлттық кеңесті тарату туралы мәлімдеме жасау арқылы ғана әрекет ете алады. Осы төтенше жағдайлардың ешқайсысы әзірге қолданылмаған.

Сын-пикірлер мен реформа ұсыныстары

Австрия конституциялық құқығының ең ерекше аспектісі – оны өзгертудің салыстырмалы түрде оңайдығы, сонымен қатар конституциялық түзетуді B VG негізгі мәтініне немесе конституциялық органның маңызды бөліктеріне енгізу міндетті емес. Оны жеке конституциялық акт ретінде немесе кез келген заңның ішіндегі қарапайым бөлім ретінде, жай ғана «конституциялық» (Verfassungsbestimmung) деп белгіленуі мүмкін. Шындығында, Ұлттық кеңесте үштен екі көпшілік ғана қажет. Конституцияның түбегейлі өзгеруі («Gesamtänderung») жағдайында ғана референдум арқылы бекіту талап етіледі. Австрияның 1995 жылы ЕО-ға қосылуы осындай өзгеріс ретінде қарастырылды. Жылдар бойы Австрия құқықтық жүйесі көптеген заңдарға тараған мыңдаған конституциялық нормаларға толып кетті. Мұның себебі көбінесе заң шығарушы орган, әсіресе Ұлттық кеңесте биліктегі коалиция үштен екі көпшілікке ие болған кезде (мысалы, 1945–1966, 1986–1994, 1995–1999 және 2007–2008 жылдары) «конституциялық тұрғыдан күмәнді» саналған заңдарды конституциялық заңдар ретінде қабылдап, оларды Конституциялық соттың сот қарауынан тиімді қорғады. Мәселен, бұрын құзыретті Конституциялық сот конституцияға қайшы деп таныған норма кейіннен конституциялық заң ретінде қабылданған жағдайлар да болды. Әрине, Конституциялық сотқа мұндай тәжірибе ұнамайды және ол жақын арада мұндай өзгерістерді Конституцияға «түбегейлі өзгеріс» ретінде қарастыруы мүмкін екенін мәлімдеді, бұл үшін халықтық референдум қажет болады. 2003 жылдан 2005 жылға дейін барлық партиялардың, биліктің барлық деңгейлерінің және австриялық қоғамның көптеген топтарының өкілдерінен тұратын конституциялық конвент (Österreich Konvent) конституцияны реформалау қажеттігі және оны қалай реформалау керектігін талқылады. Алайда, жаңа конституция жобасы бойынша жалпы келісімге келінді деуге болады, сондай-ақ барлығы келіскен кейбір ұсақ мәселелер әлі де іске асырылмады.

Perhaps the most unusual aspect of Austrian constitutional law is the relative ease with which it can be changed, combined with the fact that a constitutional amendment need not be incorporated into the main text of the B VG, or for that matter any of the more important parts of the constitutional body, but can be enacted as a separate constitutional act, or even as a simple section within any act, simply designated as "constitutional" (Verfassungsbestimmung). In reality, all that is needed is a majority of two thirds in the National Council. Only in the case of a fundamental change ("Gesamtänderung") of the constitution a confirmation by referendum is required. Austria's accession to EU in 1995 was considered such a change. Over the years, the Austrian legal system became littered with thousands of constitutional provisions, split up over numerous acts. The reason for this was in many cases that the legislaturein particular when the governing coalition possessed a two thirds majority in the National Council (such as between 1945–1966, 1986–1994, 1995–1999, and 2007–2008)enacted laws that were considered "constitutionally problematic" as constitutional laws, effectively protecting them from judicial review by the Constitutional Court. There have even been cases where a provision that had been previously declared unconstitutional by the competent Constitutional Court has subsequently been enacted as constitutional law. Needless to say, the Constitutional Court did and does not like that practice, and has declared that it might, in a not too distant future, consider such changes, in their entirety, as "fundamental change" to the Constitution, which would require a public referendum. From 2003 to 2005, a constitutional convention (Österreich Konvent) consisting of representatives of all parties, representatives of all layers of government and many groups of Austrian society debated whether and how to reform the constitution. There was no general consensus on a draft for a new constitution, however, and some minor points that were universally agreed upon have yet to be implemented.