Амиен шарты: Екінші коалиция соғысының аяқталуы және Еуропадағы тыныс кезеңі

Кіріспе

1802 жылы екінші коалиция соғысы кезінде жасалған келісім Амиен келісімінде (,) Франция, Испания империясы және Ұлыбритания арасындағы жаушылық әрекеттері уақытша тоқтатылды. Бұл Француз революциялық соғыстарының аяқталуын белгіледі; қысқа мерзімді бейбітшіліктен кейін Наполеон соғыстарына жол ашылды. Ұлыбритания жақында бағындырған жерлерінің көп бөлігінен бас тарды; Франция Неаполь және Египеттен әскерін шығаруға міндетті болды. Ұлыбритания Сейлон (Шри-Ланка) мен Тринидадты өз өкімінде қалдырды. Келісім 1802 жылдың 25 наурызында Амиен қаласында Иосиф Бонапарт және Чарльз Корнуоллис, Корнуоллис 1-ші маркизі "Тұрақты бейбітшілік шарты" ретінде қол қойылды. Одан кейінгі бейбітшілік бір жылға созылды (18 мамыр 1803 ж.) және 1793-1814 жылдар аралығында Еуропадағы жалпы бейбітшіліктің жалғыз кезеңі болды. Аталған келісім бойынша Ұлыбритания Француз Республикасын мойындады. 1801 жылғы Лунэвиль келісім-шартымен бірге Амиен келісім-шарты 1798 жылдан бері Революциялық Францияға қарсы соғыс жүргізген Екінші коалицияның таратылуын белгіледі.

Ұлттық мақсаттар

Ұлыбритания континенттік Еуропамен сауданы қалпына келтіруге мүмкіндік беретін бейбітшілікке ұмтылды. Ол сондай-ақ басқа державалардан оқшаулануын тоқтатуды қалады және бұл мақсатқа Ресеймен жақындасу арқылы қол жеткізді, бұл Франциямен келісімді келіссөздер жүргізуге серпін берді. Амендегі бейбітшілік сонымен қатар парламенттегі соғысқа қарсы виг оппозициясын жұмсартты. Наполеон бұл уақытты Наполеон кодексі бойынша жаңа құқықтық жүйені жариялау, Конкордат арқылы Ватиканмен келісімге келу және оған өмір бойы билік беруге мүмкіндік берген жаңа конституцияны қабылдау сияқты маңызды ішкі реформалар үшін пайдаланды. Франция Швейцария мен Италияда аумақтық пайдаларға қол жеткізді. Дегенмен, Наполеонның Солтүстік Америкадағы империя құру жоспары Гаитидегі әскерінің сәтсіздігінен кейін күйреп, ол одан бас тартып, Луизиана аумағын АҚШ-қа сатты. Президент Томас Джефферсонның Демократиялық-Республикалық әкімшілігі Луизиананы сатып алуды қаржыландыру үшін британдық банктерді пайдаланды, американдық әскери бюджетті қысқартты және Гамильтондық федералистік қаржылық бағдарламаның бір бөлігін тоқтатты. Келісімнің нәтижесінде француз Вест-Индиясы өз өнімдерін Еуропаға тасымалдау үшін американдық кемелерді пайдалану қажеттілігінен босады. Келісім шарттары оның еліне тиімді болмаса да, британ премьер-министрі Генри Аддингтон британдық күшті қайта құру үшін бұл уақытты пайдаланды, сондықтан 1803 жылдың көктемінде жаңадан соғыс басталғанда Корольдік теңіз күштері теңізді жылдам бақылауға алды. Алайда, Ұлыбритания мен Францияға қарсы болған және Конгресстегі федералистер азшылығы күшті қарсылық көрсеткен АҚШ-тың оқшауланған сыртқы саясаты барлық тараптан қатты қысымға ұшырады.

Дипломатияның алғашқы кезеңдері

Екінші коалиция соғысы коалиция үшін Мысыр, Италия және Германиядағы жетістіктермен жақсы басталды. Дегенмен, бұл сәттілік ұзаққа соқпады; Франция Маренго және Хоэнлинден шайқастарында жеңіске жеткеннен кейін Австрия, Ресей және Неаполь бейбітшілік туралы сұраныс жасады, ал Австрия ақырында Луневиль шартына қол қойды. Горацио Нельсонның 1801 жылғы 2 сәуірде Копенгаген шайқасындағы жеңісі Қарулы бейтараптық лигасының құрылуын тоқтатты және келіссөздер арқылы атысты тоқтатуға әкелді. Француздың бірінші консулы Наполеон Бонапарт 1799 жылдың өзінде британдық сыртқы істер министрі лорд Гренвиллге бірінші рет соғыс бітіру туралы ұсыныс жасады. Гренвилл мен премьер-министр Уильям Питт кішінің қатал ұстанымы, Бонапартқа деген сенімсіздігі және ұсыныстардағы анық кемшіліктерге байланысты олар бірден қабылданбады. Алайда, Питт 1801 жылдың ақпанында ішкі мәселелерге байланысты отставкаға кетті және оның орнына көбірек ыңғайлы Генри Аддингтон тағайындалды. Сол кезде Ұлыбританияны Ресеймен соғыс қаупі мазалады. Аддингтонның сыртқы істер министрі Роберт Дженкинсон, лорд Хоксбери, бірден Лондондағы француз әскери тұтқындарының комиссары Луи Гийом Оттомен байланыс орнатып, Бонапарттың бұрынғы ұсыныстарын осы арқылы жеткізді. Хоксбери бейбіт келісім шарттарын талқылауға дайын екенін мәлімдеді. Отто, көбінесе Бонапарттың егжей-тегжейлі нұсқауларымен басшылық етумен, 1801 жылдың ортасында Хоксберимен келіссөздер жүргізді. Оттоменгі диалогтан қанағаттанбаған Хоксбери Парижге дипломат Энтони Мерриді жіберді, ол француз сыртқы істер министрі Шарль Морис де Талейран Перигормен екінші байланыс желісін ашты. Қыркүйек айының ортасына қарай жазбаша келіссөздер Хоксбери мен Оттоның алдын ала келісім жобасын дайындау үшін кездесуіне дейін жетті. 30 қыркүйекте олар Лондон қаласында алдын ала келісімге қол қойды, ол келесі күні жарияланды. Алдын ала келісімнің шарттары бойынша Ұлыбритания 1794 жылдан бері басып алған француз колонияларының көп бөлігін қайтаруға, Мальтаны эвакуациялауға және Жерорта теңізіндегі басқа да порстардан кетуге міндетті болды. Мальта Сент-Джон орденіне қайтарылуы керек еді, оның тәуелсіздігі бірінші немесе бірнеше мемлекеттермен кепілдендірілуі керек еді, бұл соңғы бейбіт келісімде анықталатын. Франция Мысырды Осман империясының бақылауына қайтаруға, Италияның көп бөлігінен кетуге және Португалияның тәуелсіздігін сақтауға келісуі керек еді. Бұрын Голландияның аумағы болған Цейлон британдықтардың қолында қалуы керек еді, ал Ньюфаундлендтегі балық аулау құқықтары соғысқа дейінгі жағдайға қайта оралуы керек еді. Сонымен қатар, Ұлыбритания Франция тарапынан қазіргі Грекияның бөлігі болып табылатын Иония аралдарында құрылған Жеті арал Республикасын мойындауға міндетті болды. Екі тарапқа да Ізгі Үміт мүйісіндегі бекіністерге кіруге рұқсат етілді. Испания үшін соққы ретінде, алдын ала келісімде Тринидадтың Ұлыбританияның құрамында қалуы туралы құпия шарт жазылған. Бұл жаңалық Еуропа бойынша қуанышпен қарсы алынды. Бейбітшілік тойлануы, француз, ағылшын, неміс және басқа да тілдерде таратылған кітапшалар, өлеңдер мен одалар көбейді. Актерлер келісімді кешкі ас театрларында, водевильде және нағыз сахнада қуана бейнеледі. Ұлыбританияда жарық пен салюттар көрсетілді. Ұлыбританияда бейбітшілік Питт енгізген табыс салығын жоюға, астық бағасын төмендетуге және нарықтарды жандандыруға әкеледі деп күтілді.

The War of the Second Coalition started well for the coalition, with successes in Egypt, Italy and Germany. The success proved to be short lived, however; after France's victories at the battles of Marengo and Hohenlinden, Austria, Russia and Naples sued for peace, with Austria eventually signing the Treaty of Lunéville. Horatio Nelson's victory at the Battle of Copenhagen on 2 April 1801 halted the creation of the League of Armed Neutrality and led to a negotiated ceasefire. The French First Consul, Napoleon Bonaparte, first made truce proposals to British foreign secretary Lord Grenville as early as 1799. Because of the hardline stance of Grenville and Prime Minister William Pitt the Younger, their distrust of Bonaparte and obvious defects in the proposals, they were rejected out of hand. However, Pitt resigned in February 1801 over domestic issues and was replaced by the more accommodating Henry Addington. At that point Britain was motivated by the danger of a war with Russia. Addington's foreign secretary, Robert Jenkinson, Lord Hawkesbury, immediately opened communications with Louis Guillaume Otto, the French commissary for prisoners of war in London through whom Bonaparte had made his earlier proposals. Hawkesbury stated that he wanted to open discussions on terms for a peace agreement. Otto, generally under detailed instructions from Bonaparte, engaged in negotiations with Hawkesbury in mid 1801. Unhappy with the dialogue with Otto, Hawkesbury sent diplomat Anthony Merry to Paris, who opened a second line of communications with the French foreign minister, Charles Maurice de Talleyrand Périgord. By mid September, written negotiations had progressed to the point that Hawkesbury and Otto met to draft a preliminary agreement. On 30 September, they signed the preliminary agreement in London, which was published the next day. The terms of the preliminary agreement required Britain to restore most of the French colonial possessions that it had captured since 1794, to evacuate Malta and to withdraw from other occupied Mediterranean ports. Malta was to be restored to the Order of St. John, whose sovereignty was to be guaranteed by one or more powers, to be determined at the final peace. France was to restore Egypt to Ottoman control, to withdraw from most of the Italian peninsula and to agree to preserve Portuguese sovereignty. Ceylon, previously a Dutch territory, was to remain with the British, and Newfoundland fishery rights were to be restored to their prewar status. Britain was also to recognise the Seven Islands Republic, established by France on the Ionian Islands that are now part of Greece. Both sides were to be allowed access to the outposts on the Cape of Good Hope. In a blow to Spain, the preliminary agreement included a secret clause in which Trinidad was to remain with Britain. News of the signing was greeted across Europe with joy. The celebrations of peace, the pamphlets, poems, and odes proliferated in French, English, German, and other languages. Actors happily depicted the treaty at dinner theatres, vaudeville, and the legitimate stage. In Britain there were illuminations and fireworks. Peace, it was thought in Britain, would lead to the withdrawal of the income tax imposed by Pitt, a reduction of grain prices and a revival of markets.

Соңғы келіссөздер

1801 жылдың қарашасында Корнуоллис Францияға соңғы келісімді келісу үшін толық өкілеттікпен жіберілді. Британ халқының бейбітшілік орнады деген үміті Корнуоллиске зор қысым жасады, Бонапарт мұны сезіп, пайдаланды. Француз келіссөзшілері – Наполеонның ағасы Жозеф және Талейран – өз ұстанымдарын үнемі өзгертіп отырды, соның салдарынан Корнуоллис: «Мен осы жағымсыз іске қатысқандағы ең жағымсыз жағдай деп санаймын, мен оның кез келген мәселесі бойынша келісімге келгеннен кейін, оның ақыры шешілгеніне және келесі әңгімеде одан бас тартпауына сенімді бола алмаймын» деп жазды. Экономикасы соғыс салдарынан қираған саудаға тәуелді Батавия Республикасы Франциядағы елшісі Ратгер Ян Шиммельпенникті бейбіт келіссөздерде өкілдік ету үшін тағайындады. Ол 9 желтоқсанда Амиенге келді. Голландияның келіссөздердегі рөлі француздардың сыйластық танытпауымен ерекшеленді, олар оларды «жеңілген және бағындырылған» клиент мемлекет деп қарастырды, ал оның қазіргі үкіметі «оларға барлығы үшін қарызды». Шиммельпенник пен Корнуоллис Цейлонның британдық билікте қалуы, Кап колониясы голландтарға қайтарылуы, бірақ барлығына ашық болуы және Орланж-Нассау әулетіне соғыс кезінде келген шығындарды өтеу мәселелері бойынша келісімге келді. Алайда Жозеф олардың талаптарына бірден келіспеді, бәлкім, бұл мәселе бойынша Бірінші консулмен кеңесу қажет болды. 1802 жылдың қаңтар айында Наполеон Италия Республикасының президенті болу үшін Лионға сапарлады. Бұл әрекет Италия және басқа да клиенттік республикалардың тәуелсіздігіне кепілдік беруге келіскен Луневиль шартын бұзды. Ол сондай-ақ француз генералы Пьер Огёроның 1801 жылғы 18 қыркүйектегі Батавия Республикасындағы реакциялық төңкерісі мен оның жаңа конституциясын қолдауын жалғастырды, ол жалған сайлау арқылы бекітілді және республиканы өзінің үстем серігімен жақындастырды. Британдық газет оқырмандары оқиғаларды күшті моральдық тұрғысынан баялады. Хоксбери Лиондағы Бонапарттың әрекеті туралы «Еуропаны қорлауға бейімділікті» көрсететін «сенімділіктің ауыр бұзушылығы» деп жазды. Ол Лондоннан Корнуоллиске хабарлап, «бұл елде үлкен алаңдау тудырғанын және бұрын бейбітшілікке бейім болған, бірақ осы оқиғадан кейін соғысты жаңаруға ниеттенген көптеген адамдар бар екенін» айтты. Испания тарапынан келіссөзші, маркиз Хосе Николас де Азара, 1802 жылдың ақпан айының басында ғана Амиенге келді. Алдын ала келіссөздерден кейін ол Корнуоллиске Ұлыбритания мен Испанияның жеке келісім жасауын ұсынды, бірақ Корнуоллис Франциямен маңызды келіссөздерге қауіп тудыратынына сенгендіктен одан бас тартты. Британдық келіссөзшілерге бейбіт келісімге қол жеткізу үшін қысым күшейді, өйткені Парламентте бюджет талқылаулары жүріп жатты, ал соғыстың жалғасу перспективасы да маңызды фактор болды. Соңғы келіссөздердегі басты мәселе Мальтаның мәртебесі болды. Бонапарт ақырында британдықтардың қол қоюдан кейін үш ай ішінде шығуын ұсынды, ал бақылау қайта құрылған Сент-Джон орденіне қайтарылды, оның егемендігі барлық ірі еуропалық державалармен кепілдендірілуі керек еді. Бұл ұсыныста орденді қайта құрудың жолдары нақтыланбаған; ол 1798 жылы аралды француздар басып алғаннан кейін іс жүзінде таратылды. Сонымен қатар, басқа мемлекеттердің ешқайсысымен де осы мәселе бойынша кеңес жүргізілмеді.

In November 1801, Cornwallis was sent to France with plenipotentiary powers to negotiate a final agreement. The expectation among the British populace that peace was at hand put enormous pressure on Cornwallis, something that Bonaparte realised and capitalised on. The French negotiators, Napoleon's brother Joseph as well as Talleyrand, constantly shifted their positions, leaving Cornwallis to write, "I feel it as the most unpleasant circumstance attending this unpleasant business that, after I have obtained his acquiescence on any point, I can have no confidence that it is finally settled and that he will not recede from it in our next conversation." The Batavian Republic, whose economy depended on trade that had been ruined by the war, appointed Rutger Jan Schimmelpenninck, its ambassador to France, to represent it in the peace negotiations. He arrived in Amiens on 9 December. The Dutch role in the negotiations was marked by a lack of respect on the part of the French, who thought of them as a "vanquished and conquered" client whose present government "owed them everything". Schimmelpenninck and Cornwallis negotiated agreements on the status of Ceylon, which was to remain British; the Cape Colony, which was to be returned to the Dutch but to be open to all; and the indemnification of the deposed House of Orange Nassau for its losses. However, Joseph did not immediately agree to their terms, presumably needing to consult with the First Consul on the matter. In January 1802, Napoleon travelled to Lyon to accept the presidency of the Italian Republic, a nominally independent client republic that covered northern Italy and had been established in 1797. That act violated the Treaty of Lunéville, in which Bonaparte agreed to guarantee the independence of the Italian and other client republics. He also continued to support French General Pierre Augereau's reactionary coup d'état of 18 September 1801 in the Batavian Republic and its new constitution that was ratified by a sham election and brought the republic into closer alignment with its dominant partner. British newspaper readers followed the events, presented in strong moralising colours. Hawkesbury wrote of Bonaparte's action at Lyon that it was a "gross breach of faith" exhibiting an "inclination to insult Europe". Writing from London, he informed Cornwallis that it "created the greatest alarm in this country, and there are many persons who were pacifically disposed and who since this event are desirous of renewing the war." The Spanish negotiator, Marquis José Nicolás de Azara, did not arrive in Amiens until early February 1802. After some preliminary negotiations, he proposed to Cornwallis that Britain and Spain make a separate agreement, but Cornwallis rejected that in the belief that would jeopardise the more important negotiations with France. Pressure continued to mount on the British negotiators for a peace deal, in part because budget discussions were underway in Parliament, and the prospect of continued war was another significant factor. The principal sticking point in the late negotiations was the status of Malta. Bonaparte eventually proposed that the British were to withdraw within three months of signing, with control passed back to a recreated Order of St. John, whose sovereignty was to be guaranteed by all of the major European powers. Left unspecified in that proposal was the means by which the Order would be re established; it had essentially dissolved upon French seizure of the island in 1798. Furthermore, none of the other powers had been consulted on the matter.

Амиенс аралығы

1802 жылдың екінші жартысында Парижге британдық қонақтар көптеп келді. Уильям Гершель осы мүмкіндікті пайдаланып, обсерваториядағы әріптестерімен кеңесті. Луврдің ауласындағы дүңкелер мен уақытша галереяларда 18–24 қыркүйекте үшінші француз өнімдері көрмесі – *Exposition des produits français* өтті. Оның жеке хатшысы Луи Антуан Фавле де Бурьенннің естеліктерінде Бонапарт "беделділіктің орнауы кезінде Парижге келген көптеген шетелдіктер арасында көрменің қоздырған әсеріне ең бастысы қуанды" делінген. Сапарға Чарльз Джеймс Фокс та келді, ол министр Жан Антуан Шаптальдан жеке экскурсия алды. Луврде 1802 жылғы Салондағы жаңа туындылармен қатар, келушілер Толентино шартының қатаң талаптарымен Италияның түкпір-түкпірінен жиналған итальяндық картиналар мен рим мүсіндерін көре алды. Ж. М. В. Тернер көріп білгендерін суреттерге түсірді. Тіпті 1797 жылы жасырын түрде Венадан әкелінген Марк шеңгелінің төрт грек жұбын да ішкі аулада тамашалауға болады. Уильям Хазлитт 1802 жылдың 16 қазанында Парижге келді. Рим мүсіндері оны қызықтырмады, бірақ ол үш айдың басым бөлігін Луврде итальяндық шеберлердің туындыларын зерттеп, көшірумен өткізді. Англиялықтар ғана емес, соғыстың тоқырауынан пайда тапты. Лондоннан ресейлік Семен Воронцов бір тілшіге: "Біздің мырзалар Парижде қымбат-құнсыз заттар сатып алып жатыр деп естідім. Сол ақымақ Демидов әр табағы 16 алтын луи тұратын фарфордан жасалған кешкі ас жиынтығына тапсырыс берді" деп хабарлады. Ол жерге бара алмағандар үшін Хельмина фон Чези өзінің әсерлерін *Französische Miscellen* журналында жарияланған виньеткалар сериясында жинады, ал Ф. В. Благдон мен Джон Карр ағылшын оқырмандарына, "саяси өзгерістердің ықпалындағы [ ] халық туралы бейтарап ақпараттарға ұзақ уақыттан бері аш жандарға" жаңа мәліметтер жеткізді. Карр алғы сөзінде: "Он жылдық үзілістен кейін біз осы ерекше халық туралы сенімді мәліметтерді өте аз алдық" деп атап өтті. Францияға көптеген француз эмигранттары шектеулер жеңілдетілгеннен кейін оралды. Франциядан да Англияға келушілер болды. Мамы жасаушы Мари Тюссо Лондонға келіп, Париждегі көрмесіне ұқсас көрме ұйымдастырды. Шар ұшқышы Андре Жак Гарнерин Лондонда көрсетулер ұйымдастырды және 45 минутта Лондоннан Колчестерге шармен ұшты. Соғыстан ауыр зардап шеккен Испания экономикасы бейбітшілік орнағаннан кейін жаңадан өркендеді. 1793 жылғы соғыстардың басында болғандай, Испания дипломатиялық тұрғыдан Ұлыбритания мен Франция арасында қалды, бірақ Амен шарты қол қойылғаннан кейін француз үкіметінің бірқатар әрекеттері испандықтарды ашуландырды. Францияның Тринидадты Ұлыбританияға беруге келіспеуі король Карл IV-ті ең көп ашуландырды. Бонапарт Луизиананы АҚШ-қа сатқанда, испан саудагерлерімен бәсекелес болған американдық саудагерлердің пайдасына Испанияның экономикалық мүдделеріне одан да зиян келді. Осы саудадан кейін Карл Франциямен одақтың үзілуіне дайын екенін жазды: "Франциямен де, Англиямен де жарыспаймын".

Upper class British visitors flocked to Paris in the second half of 1802. William Herschel took the opportunity to confer with his colleagues at the Observatoire. In booths and temporary arcades in the courtyard of the Louvre, the third French exposition des produits français took place on 18–24 September. According to the memoirs of his private secretary, Louis Antoine Fauvelet de Bourrienne, Bonaparte "was, above all, delighted with the admiration the exhibition excited among the numerous foreigners who resorted to Paris during the peace." Among the visitors was Charles James Fox, who received a personal tour from minister Jean Antoine Chaptal. Within the Louvre, in addition to the display of recent works in the Salon of 1802, visitors could see the display of Italian paintings and Roman sculptures collected from all over Italy under the stringent terms of the Treaty of Tolentino. J. M. W. Turner was able to fill a sketchbook from what he saw. Even the four Greek Horses of St Mark from Venice, which had been furtively removed in 1797, could now be viewed in an inner courtyard. William Hazlitt arrived at Paris on 16 October 1802. The Roman sculptures did not move him, but he spent most of three months studying and copying Italian masters in the Louvre. The English were not the only ones to profit by the halcyon lull in hostilities. From London, the Russian Semyon Vorontsov noted to a correspondent, "I hear that our gentlemen are making extravagant purchases in Paris. That fool Demidov has ordered a porcelain dinner service every plate of which costs 16 gold louis." For those who could not get there, Helmina von Chézy collected her impressions in a series of vignettes contributed to the journal Französische Miscellen, and F. W. Blagdon and John Carr were among those who brought up to date curious English readers, who had felt starved for unbiased accounts of "a people under the influence [ ] of a political change, hitherto unparalleled During a separation of ten years, we have received very little account of this extraordinary people, which could be relied on," Carr noted in his Preface. A number of French émigrés returned to France, under the terms of relaxed restrictions upon them. French visitors also came to England. Wax artist Marie Tussaud came to London and established an exhibition similar to one she had in Paris. The balloonist André Jacques Garnerin staged displays in London and made a balloon flight from London to Colchester in 45 minutes. The Spanish economy, which had been badly affected by the war, began to recover with the advent of peace. Much as it had been at the start of the wars in 1793, Spain remained diplomatically caught between Britain and France, but in the period just after the signing of the Treaty of Amiens, a number of actions on the part of the French government antagonised the Spanish. France's unwillingness to block the cession of Trinidad to Britain was one of the things that most irritated King Charles IV. Spanish economic interests were further injured when Bonaparte sold Louisiana to the United States, whose merchants competed with those of Spain. Following that sale, Charles wrote that he was prepared to throw off alliance with France: "neither break with France, nor break with England."

Бөлімдеу

1803 жылғы мамыр айында Ұлыбритания Францияға соғыс жариялаған кезде, Амиен келісімімен құрылған шартты бейбітшілік аяқталды. Британдықтар Наполеонның Батыс Еуропадағы, әсіресе Швейцария, Германия, Италия және Нидерландыдағы халықаралық жүйені қайта құруына наразылық білдірді. Фредерик Каган атап өткендей, Ұлыбританияны ең көп ашуландырған – Наполеонның Швейцарияға бақылау орнатуы болды. Сонымен қатар, британдықтар Наполеонның өз елінің Еуропа істеріне қатысу құқығы жоқ деп мәлімдегеніне ренжіді, тіпті король Георг III Киелі Рим империясының сайлаушысы болғанына қарамастан. Ресей болса, Швейцарияға жасалған шабуыл Наполеонның Еуропа елдерімен келіспеушіліктерін бейбіт жолмен шешуге ниеттенбегенін көрсетті деп санады. Ұлыбритания бақылауды жоғалту және нарықтарды жоғалту сезіміне тап болды, сондай-ақ Наполеонның теңіз арқылы өтетін отарларына төнетін қауіптен уайымдады. Франк Маклинн 1803 жылы Ұлыбританияның соғысқа түсуіне себеп – «экономикалық мүдделер мен ұлттық психоздардың қосындысы, яғни Наполеонның ниеттері мен мақсаттарына қатысты ұтымсыз алаңдаушылық» болғанын айтады. Алайда, Наполеонның ұзақ мерзімді мақсаттары Ұлыбританияның ұлттық мүдделеріне қайшы келді. Сонымен қатар, Наполеон соғысқа дайын болмағандықтан, Ұлыбритания оны тоқтатуға тырысу үшін тиімді уақыт деп есептеді. Сондықтан Ұлыбритания Мальта мәселесін пайдаланып, Амиен келісімінің шарттарын орындамауға қарсылық білдірді, ол Мальтадан әскерін шығаруды талап еткен. Шредердің айтуынша, көптеген тарихшылар Наполеонның «Ұлыбританияны қазір континенттен шеттету және болашақта оны тізе бүктіруге бейімділігі соғысты сөзсіз еткенін» мойындайды. Британ үкіметі келісімнің кейбір шарттарын орындауға қарсылық көрсетті, мысалы, Мальтадан әскери-теңіз күштерін шығару. Бастапқы ынтадан кейін, келісімге қарсылық Ұлыбританияда күшейді, өкіметшіл топтар олардың барлық жеңілдіктерді жасап, соңғы өзгерістерді бекітіп отырғанын сезінді. Премьер-министр Аддингтон әскери демобилизацияны жүргізбеді, бірақ 180 000 саяқты бейбіт уақыттағы үлкен армияны сақтап қалды. Келісімге қол қойылғаннан кейін Бонапарттың қадамдары Ұлыбритания және басқа келісімдерге қол қойған елдер арасындағы шиеленісті күшейтті. Ол бейбіт уақытты Францияда және оның клиенттік мемлекеттерінде билікті нығайту және ішкі басқаруды қайта ұйымдастыру үшін пайдаланды. Цизальпин Республикасын аннексиялау және 1802 жылғы қазан айында Гелветика Республикасына (Швейцария) француз әскерлерін жіберу Луневиль келісімін бұзу болды. Алайда Ұлыбритания бұл келісімге қол қоймады, ал оған қол қойған елдер Наполеонның әрекеттеріне көз жұмды. Александр патша Бонапартты сол жерден және басқа да жерлерден шыққаны үшін құттықтаған, бірақ Швейцариядағы осы әрекет оның кабинетінде Бонапартқа сенуге болмайды деген сенімді күшейтті. Бонапарт британдықтардың бұл әрекетке қарсы наразылықтарына қарсылықпен жауап берді, тағы да Ұлыбританияның континенттегі мәселелерге ресми түрде араласу құқығын жоққа шығарды және келісімге қол қойылған кезде Швейцария француз әскерлерімен басылып алынғанын атап өтті. Ол сондай-ақ британ үкіметінен французға қарсы британдық баспасөзді цензуралауды және француз эмигранттарын британдық жерлерден қууды талап етті. Лондон бұл талаптарды британдық егемендікке қарсы әрекет деп қарастырды. Бонапарт француз порттарына қатысты британдық блокаданың әлсіреуін пайдаланып, революциялық Гаитиді қайта бақылауға алу және француз Луизианасын басып алу үшін теңіз экспедициясын ұйымдастырды. Бұл әрекеттер келісімді бұзбаса да, британдықтар Бонапарттың оларды әлемдік аренада қауіпке тікелей ұшыратуға дайын екенін сезінді. Бонапарт британдықтардың жалғасып жатқан басып алуына ресми түрде наразылық білдірді және 1803 жылғы қаңтарда Горас Себастьянның Францияның Мысырды қаншалықты оңай басып алуы мүмкін екендігі туралы баяндамасын жариялады, бұл Еуропаның көп бөлігін қорқытты. 1803 жылғы ақпанда британдық француз елшісі лорд Уитвортпен сұхбаттасқанда, Бонапарт Мальта эвакуацияланбаса, соғыс басталатынын айтты және Мысырды қайтарып алуға дайын екенін білдірді. Бұл әрекет Уитвортқа ультиматум берілгендей сезілді. Келесі айда дипломаттар тобымен болған ашық кездесуде Бонапарт Уитвортқа тағы да қысым жасады, британдықтар келісім міндеттемелерін орындамағандықтан соғыс қалағанын білдірді. Морков Бонапарттың Гамбургті де, Хановерді де қайта басып алатыны туралы хабарлар тарағанын хабарлады. Александр соғыстан жалтарғанмен, бұл жаңалық оны соғысқа түсуге мәжбүр етті, ол наурыс айының соңында Балтық теңізінің жағасында әскер жинауды бастады. Ресейдің сыртқы істер министрі жағдай туралы былай деп жазды: «Бірінші консулдың Англияға қарсы соққы беруге ниеттенгені, қайда болса да, және осы сылтаумен әскерін Хановерге [және] Солтүстік Германияға жіберуі, біздің мүдделеріміз бен міндеттемелерімізбен байланысты осы соғыстың мәнін толығымен өзгертеді». Франция Швейцарияны басып алуға көшкен кезде, британдықтар өз әскерлеріне Нидерландтықтарға Кейп колониясын қайтаруға бұйрық берді, бұл Амиен келісімінде қарастырылған, бірақ швейцариялықтар қарсылық көрсетпеген кезде бұл бұйрықты кері қайтарды. 1803 жылғы наурыс айында британдық министрлік Кейп колониясы әскерлермен қайта басылып алынғаны туралы хабарлама алды және француздың қарсы шараларынан сақтану үшін әскери дайындықтарға бұйрық берді. Олар француздың дайындықтарының өзіне осы әрекетке мәжбүр еткенін және олар қатысты тараптармен қарым-қатынас жүргізіп жатқанын жалған мәлімдеді. Алдауларын жасыру үшін министрлік Францияға Холландия мен Швейцарияны эвакуациялау және Мальтаны он жылға британдық бақылауға беру туралы күтпеген ультиматум жіберді. Бұл алмасу Франциядан шетелдіктердің легін шығарып жіберді, ал Бонапарт Ұлыбританияның басып алуына жол бермеу үшін Луизиананы АҚШ-қа сатты. Бонапарт «Ұлыбритания үкіметі талап еткен немесе тіпті оған таңған барлық жеңілдіктерді» ұсынды, Осман империясының тұтастығын кепілдеуге, Мальтаны бейтарап үшінші тарапқа тапсыруға және Ұлыбританияны қанағаттандыру үшін келісім жасауға дайын болды. Ұлыбританияның Мальтаны он жылға жалға алу туралы ұсынысын қабылдамауы француз жағалауына қатысты британдық блокаданы қайта жандандырды. Бонапарт, соғысқа толық дайын болмағандықтан, Ұлыбританияға шабуылға жаңа дайындықтарды көрсетуге бағытталған қадамдар жасады. Жағдай дипломатиялық дағдарысқа жеткенде, Ұлыбритания патша Александртың араласу идеясын қабылдамады және 10 мамырда француздықтар олардың талаптарына 36 сағат ішінде келіспесе, Уитвортты Парижден шығарып жіберуге бұйрық берді. Тальейранның соңғы сәттегі келіссөздерге жасаған тырысыс сәтсіз аяқталды және Уитворт 13 мамырда Франциядан кетті. Ұлыбритания 18 мамырда Францияға соғыс жариялады, осылай Наполеон соғыстары басталды, ол келесі 12 жыл бойы Еуропаны шарлады. Ұлыбритания соғысқа қайта кірісуінің ресми себептері Францияның Кариб теңізі, Италия және Швейцариядағы империалистік саясаты болды.

Britain ended the uneasy truce created by the Treaty of Amiens when it declared war on France in May 1803. The British were increasingly angered by Napoleon's re ordering of the international system in Western Europe, especially in Switzerland, Germany, Italy and the Netherlands. Frederick Kagan argues that Britain was irritated in particular by Napoleon's assertion of control over Switzerland. Furthermore, Britons felt insulted when Napoleon stated that their country deserved no voice in European affairs, even though King George III was an elector of the Holy Roman Empire. For its part, Russia decided that the intervention in Switzerland indicated that Napoleon was not looking toward a peaceful resolution of his differences with the other European powers. Britain was labouring under a sense of loss of control, as well as loss of markets, and was worried by Napoleon's possible threat to its overseas colonies. Frank McLynn argues that Britain went to war in 1803 out of a "mixture of economic motives and national neuroses – an irrational anxiety about Napoleon's motives and intentions." However, in the long run Napoleon's intentions were hostile to British national interests. Furthermore, Napoleon was not ready for war, making it seem an optimal time for Britain to try to stop him. Britain therefore seized upon the Malta issue by refusing to follow the terms of the Treaty of Amiens that required its evacuation of the island. Schroeder says that most historians agree that Napoleon's "determination to exclude Britain from the Continent now, and bring it to its knees in the future, made war inevitable."[Outdated?] The British government balked at implementing certain terms of the treaty, such as evacuating their naval presence from Malta. After the initial fervour, objections to the treaty quickly grew in Britain, where it seemed to the governing class that they were making all the concessions and ratifying recent developments. Prime Minister Addington did not undertake military demobilisation, but maintained a large peacetime army of 180,000. Actions taken by Bonaparte after the treaty was signed heightened tensions with Britain and signatories to the other treaties. He used the time of peace to consolidate power and reorganise domestic administration in France and some of its client states. His effective annexation of the Cisalpine Republic and his decision to send French troops into the Helvetic Republic (Switzerland) in October 1802, was another violation of the Treaty of Lunéville. However, Britain had not signed that treaty, and the powers that had signed it tolerated Napoleon's actions. Tsar Alexander had just congratulated Bonaparte for withdrawing from there and other places, but the Swiss move increased the belief in his cabinet that Bonaparte was not to be trusted. Bonaparte met British protests over the action with belligerent statements, again denying Britain's right to be formally involved in matters on the continent and pointing out that Switzerland had been occupied by French troops when the treaty was signed. He also demanded for the British government to censor the strongly anti French British press and to expel French expatriates from British soil. Those demands were perceived in London as affronts to British sovereignty. Bonaparte also took advantage of the loosening of the British blockade of French ports to organise and dispatch a naval expedition to regain control over revolutionary Haiti and to occupy French Louisiana. Those moves, though not in violation of the treaty, were perceived by the British as a willingness by Bonaparte to threaten them on a global stage. Bonaparte formally protested the continuing British occupations and, in January 1803, published a report by Horace Sebastiani that included observations on the ease with which France might capture Egypt, alarming most of the European powers. In an interview in February 1803 with Lord Whitworth, Britain's French ambassador, Bonaparte threatened war if Malta was not evacuated and implied that he could have already retaken Egypt. The exchange left Whitworth feeling he was given an ultimatum. In a public meeting with a group of diplomats the following month, Bonaparte again pressed Whitworth, implying that the British wanted war since they were not upholding their treaty obligations. Morkov also reported rumours that Bonaparte would seize Hamburg as well as Hanover if war was renewed. Although Alexander wanted to avoid war, that news apparently forced his hand; he began collecting troops on the Baltic coast in late March. The Russian foreign minister wrote of the situation, "The intention already expressed by the First Consul of striking blows against England wherever he can, and under this pretext of sending his troops into Hanover [and] Northern Germany entirely transforms the nature of this war as it relates to our interests and obligations." When France moved to occupy Switzerland, the British had issued orders for their military not to return Cape Colony to the Dutch, as stipulated in the Treaty of Amiens, only to countermand them when the Swiss failed to resist. In March 1803, the British ministry received notice that Cape Colony had been reoccupied by the military, and it promptly ordered military preparations to guard against possible French retaliation for the breach of the treaty. They falsely claimed that hostile French preparations had forced them into that action and that they were engaged in serious negotiations. To cover up their deception, the ministry issued a sudden ultimatum to France, demanding an evacuation of Holland and Switzerland and British control of Malta for ten years. The exchange prompted an exodus of foreigners from France, and Bonaparte quickly sold Louisiana to the United States to prevent its capture by Britain. Bonaparte made "every concession that could be considered as demanded or even imposed by the British government" by offering to guarantee the integrity of the Ottoman Empire, place Malta in the hands of a neutral third party and form a convention to satisfy Britain on other issues. His rejection of a British offer involving a ten year lease of Malta prompted the reactivation of the British blockade of the French coast. Bonaparte, who was not fully prepared to resume the war, made moves designed to show renewed preparations for an invasion of Britain. Matters reached a diplomatic crisis point when the British rejected the idea of mediation by Tsar Alexander and, on 10 May, ordered Whitworth to withdraw from Paris if the French did not accede to their demands in 36 hours. Last minute attempts at negotiation by Talleyrand failed, and Whitworth left France on 13 May. Britain declared war on France on 18 May, thus starting the Napoleonic Wars, which would rage in Europe for the following 12 years. Britain gave its official reasons for resuming hostilities as France's imperialist policies in the West Indies, Italy and Switzerland.

Соғыс

1803 жылғы 17 мамырда, соғыс ресми түрде жарияланбастан бұрын және ескертусіз, Корольдік теңіз күштері Ұлыбританияда немесе оның айналасында жүзіп жүрген барлық француз және голланд сауда кемелерін басып алды, екі миллион фунттан астам тауарды тартып алып, экипаждарын тұтқынға алды. Осы қадамға жауап ретінде 1803 жылғы 22 мамырда (2 Prairial, XI жыл) Бірінші консул Франция мен Италияда 18-ден 60 жасқа дейінгі барлық британдық ер адамдарды тұтқындауға бұйрық берді, соның салдарынан көптеген бейбіт азаматтар да тұтқынға түсті. Бұл әрекеттерді барлық ірі державалар заңсыз деп айыптады. Бонапарт француз баспасөзінде өзі тұтқындаған британдықтардың саны 10 000-ға жететінін мәлімдеді, бірақ бірнеше айдан кейін Парижде жинақталған француз құжаттары көрсеткендей, бұл көрсеткіш 1181 адамды құрады. 1814 жылы Бонапарт тақтан бас тарғаннан кейін ғана тұтқынға алынған британдық азаматтардың соңғылары үйлеріне оралуға мүмкіндік алды. Аддингтон соғыс кезінде тиімді премьер-министр болып танылмады және 1804 жылғы 10 мамырда оның орнына Уильям Питт келді, ол Үшінші коалицияны құрды. Питт Кадудал мен Пишегрюдің Бонапартқа қарсы жасаған сәтсіз қастандықтарына қатысты. Наполеон, енді Франция императоры, Ұлыбританияға шабуыл жасау үшін Франция жағалауында әскер жинады, бірақ Ұлыбританияның одақтастары – Австрия мен Ресей Францияға шабуылға дайындалып жатты. Француз әскерлері "La Grande Armée" деп аталды және Австрия мен Ресей әскерлері бірігуге үлкермес бұрын, оларға қарсы жорыққа шықты. Гранде Армэ Трафальгар шайқасынан бір күн бұрын Ульмде Австрияны жеңді, ал Аустерлиц шайқасындағы Наполеонның жеңісі Үшінші коалицияны толыққанды жойды. 1806 жылы Ұлыбритания Батавия Республикасынан Кейп колониясын қайтарып алды. Сол жылы Наполеон республиканы жойып, оның орнына өзінің інісі Людовик басқаратын Голландия Корольдігін құрды. Алайда 1810 жылы Нидерланды ресми түрде Францияның құрамына енді.

Анықтамалар және қосымша оқу

Двайер, Филип (2013). Азамат император: Наполеон билікте. Эмсли, Клайв (2014). Наполеонның Еуропасы. Routledge. Эстейн, Чарльз Дж. (2007). Наполеон соғыстары: Халықаралық тарих: 1803–1815, 110–153 беттер. Грейнджер, Джон Д. Амиен бітімгершілігі: Ұлыбритания мен Бонапарт, 1801–1803 (2004). онлайн шолу.

Локке, Карл Людвиг (1943). "Амиен бейбітшілігін сақтау бойынша құпия келіссөздер". American Historical Review 49.1: 55–64. онлайн.

Шрёдер, Пол В. (1994). Еуропа саясатының трансформациясы, 1763–1848. Оксфорд: Clarendon Press.