Кіріспе

Үндістандық логик

Дигнага (сондай-ақ Диңнага деп те аталады, шамамен 480 – 540 ж.б.) – үнді буддасы ғалымы және үнді логикасының (хету видья) буддалық негізін қалаушылардың бірі. Дигнаганың еңбегі Үндістанда дедуктивті логиканың дамуына негіз салды және буддалық логика мен эпистемологияның (Прамана) алғашқы жүйесін құрды. Жорж Б. Дрейфустың сөзіне сәйкес, оның философиялық мектебі Үндістанда "эпистемологиялық бұрылысқа" әкеліп соқты және Үндістан мен Тибетте буддалық логика мен эпистемологияның "стандартты тұжырымдамасы" болды. Дигнаганың ойлары Дхармакирти сияқты кешірек буддалық философтарға, сондай-ақ Ньяя мектебінің индуист ойшылдарына әсер етті. Дигнаганың эпистемологиясы білімнің жарамды құралдары ретінде тек "қабылдауды" (пратьякса) және "қорытындыны" (анумана) қабылдады және тілдік мағынаны түсіндіру үшін кеңінен таралған "теріске шығару" (апоха) теориясын енгізді. Оның тіл, қорытынды ойлау және қабылдау туралы еңбектері де кешірек үнді философтарына зор ықпал етті. Ричард П. Хейздің айтуынша, "үнді ой-пікірінің тарихи дамуын түсінгісі келетін әркім үшін Дигнаганың аргументтерімен және қорытындыларымен танысу қажет". Дигнага Канчипурамға жақын Симавактада дүниеге келді және оның ерте жылдары туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол Васубандхудың шәкірті болғанға дейін Пудгалавада мектебінің Нагадаттаны рухани ұстазы ретінде қабылдады.

Философия

Дигнаганың жетілген философиясы оның ең маңызды еңбегі – "Праманна самуккая" да баяндалған. Бірінші тарауда Дигнага өзінің білімтануын түсіндіреді, онда тек екі "білім құралы" немесе "нақты танымдар" (праманя) бар екенін айтады; "қабылдау" немесе "сезіну" (пратьякша) және "қорытынды" немесе "ой-қырлысы" (анумана). Бірінші тарауда Дигнага былай деп жазады:

Сезіну және ой-қырлысы – білім алудың жалғыз екі жолы, себебі екі қасиетті тануға болады; ерекше және жалпы қасиеттен басқа тануға болатын ешқандай объекті жоқ. Мен сезінудің ерекше қасиеттерді, ал ой-қырлысының жалпы қасиеттерді тануын көрсетемін. Қабылдау – себеп-салдармен байланысқан нақты нәрселерді ұғымсыз тану, ал ой-қырлысы – ақылға сыятын, тілдік және ұғымдық. Бұл консервативті білімтанулық теория, салыстыру және теңеу сияқты білімнің басқа да құралдарын қабылдаған Ньяя мектебінен өзгеше.

Пратякша

Пратякша – нақты мәліметтер туралы ақпаратты алатын және бірден сезім мүшелерінің біріне тікелей әсер ететін сананың бір түрі. Бұл «Прамана-самұккая» кітабының бірінші тарауының тақырыбы. Дигнага үшін қабылдау – сөздік қолданудан, түсініктерден бұрынғы және құрылымдалмаған сезім деректері. «Прамана-самұккая» кітабының екінші тарауында ол былай деп жазады: «Сенсация құрылымсыз. Құрылымы жоқ таным – сезім. Бұл айтылған құрылым қандай нәрсе? Атау беру, жалпылама ұғымдар және т.б. Дигнагаға сәйкес, біздің санамыз әрқашан шикі сезімдік деректерді немесе ерекшеліктерді қабылдап, оларды күрделірек жолдармен түсіндіреді немесе топтастырады, оларды өткен тәжірибелермен салыстырады, жалпы белгілерге (саманьялаксана) сәйкес жіктеу үшін атаулар береді және т.б. Ол бұл процесті кальпана (ұйымдастыру, құрылымдау) деп атайды. Бұл танымдық процесс сезімнен өзгеше, себебі сезім тек қазіргі уақыттағы жағдайға негізделген қарапайым таным. Демек, пратякша – тек белгілі бір сезім деректерін, мысалы, жасыл түстің бір бөлігін және қаттылықты сезіну, ал ешқашан алма сияқты макроскопиялық объектіні түсіну емес, ол әрқашан жоғары деңгейдегі синтез болып табылады. Дигнага үшін сезім де қатесіз, ол «бұрмалана алмайды», өйткені ол тәжірибедегі ең негізгі және қарапайым құбылыс, немесе оның айтуынша: «білімнің өзі қате болуы мүмкін емес, себебі қателік – тек ақыл-ойының қате түсіндіру мазмұны». Сондай-ақ, Дигнага үшін пратякша көбінесе феноменалистік және сыртқы әлемнің болуына тәуелді емес. Бұл сонымен қатар сөзбен жеткізе алмайтын және жеке болып табылады.

Ануман

Дигнага үшін анумана (сұғыздану немесе ойлау) – жалпы қасиеттерді ғана білетін және қарапайым сезімдерден құралған таным түрі. Тұжырымдама тілдік конвенциялар арқылы да жеткізілуі мүмкін. Svārthānumāna (талдау, сөзбе-сөз «өзі үшін сұғыздану») тақырыбы «Прамана самуччая» екінші тарауының тақырыбы болып табылады, ал үшінші тарау демонстрация (parārthānumāna, сөзбе-сөз «басқалар үшін сұғыздану»), яғни дұрыс аргументтер арқылы өз тұжырымдамаларын қалай жеткізу туралы қарастырады. Ричард Хейздің сөзіне сәйкес, Дигнага жүйесінде, егер бір қасиет («сұғылатын қасиет», садхья) «сұғылым нысанының» (пакса) ішінде бар екенін білу үшін, оны қорытынды белгі (линга) арқылы алу қажет. Бұл үшін келесі шарттар орындалуы тиіс:

Қорытынды белгі сұғылым нысанының қасиеті болуы керек. Яғни, сұғылым нысанында сұғылатын қасиеттен өзгеше және сұғылым жасаушыға айқын болатын қасиет болуы керек; бұл екінші қасиет тағы екі сипаттамаға ие болған жағдайда қорытынды белгі ретінде қызмет ете алады. Қорытынды белгі сұғылатын қасиет кездесетін, сұғылым нысанынан басқа, кем дегенде бір жерде болуы керек. Сондай-ақ, қорытынды белгі сұғылатын қасиет жоқ жерлерде кездеспеуі керек. Ричард Хейз бұл критерийлерді тым қатаң деп есептейді, себебі ол Дигнаганың жүйесін рационалды күмәнділік тұрғысынан қарастырады. Хейздің пікірінше, Дигнаганың эпистемологиясы – көзқарас пен пікірлерге берілмеу туралы дәстүрлі буддалық ұстанымды білдіру және іске асыру жолы. Хейздің сөзіне сәйкес, Дигнага үшін логиканың рөлі:

догматизм мен көзқарастың бұрыс болуына қарсы тұру. Ақыл-парасат іздейтін әрбір санада, сондай-ақ ақыл-парасат іздемейтін көпшілік санада, бұл күрес болады. Ақыл-парасат іздемейтін саналарда көзқарас толық бақылауға алады, себебі оларға қарсы тұруға ешқандай күш жетпейді. Шындығында, күнделікті өмірдегі көптеген тұжырымдарымыз заңды дәлелдің үш белгісіне сай келмейді. Ең қатаң түсіндірме бойынша, толық білімді жандардың ғана тұжырымдары дұрыс болады. Ал толық білімді жандардың бар екеніне дәлел болмағандықтан, ең жақсы жұмыс гипотезасы – ешкімнің ойлауы жаңадан ашылған шындықтарға байланысты қайта қарауды қажет ететін қателіктерден қорғалмайды.

Апохавада және тіл

Дигнага адам тілінің сөздері мен сөйлемдері сияқты әдеттегі және символикалық белгілерді түсіндіруді, жалпы қорытынды немесе анумана қағидаларының ерекше немесе әдеттегі мысалдарынан артық деп санамады. Хаттори Масааки осы ілімді былай түсіндіреді: сөз басқа объектілерді жоққа шығару (аньяпоха, вяварти) арқылы ғана объектіні көрсетеді. Мысалы, "сиыр" деген сөз, бұл объекті сиыр емес екенін ғана білдіреді. Осылайша, сөз жеке (вякти), жалпылама (джати) немесе кез келген басқа нәрсе болсын, нақты бір нәрсені білдіре алмайды. Басқа объектілерді жоққа шығару арқылы объектіні қабылдау – бұл қорытындыдан басқа ештеңе емес.

Шығармалары

Хейз атап өткендей, Дигнаганың өте қысқаша еңбектерін зерттеудің қиындығы зор, себебі олардың ешқайсысы түпнұсқа санскрит тілінде сақталған жоқ, ал сақталған тибет және қытай аудармалары еңбектің мағынасын толыққанды түсінбеген аудармашылардың қолынан жасалғанын көрсетеді. Осы қиындық ғалымдарды Дигнаганы Дхармакирти және олардың үнді және тибет аудармашылары, сондай-ақ олардың индуист Ньяя мектебінің қарсыластары сияқты кейінгі авторлардың көзқарасымен қарастыруға алып келді. Ғылыми зерттеулерде осы тенденцияның нәтижесінде, Дхармакирти мен кейінгі авторлардың жаңалықтары Фиодор Щербацкий мен С. Мукерджи сияқты ғалымдар тарапынан Дигнагаға қате атрибуцияланды, тіпті бұл ойшылдардың пікірлері көбінесе өзгеше болды.

Праманна-самуккая

Дигнаганың ең басты еңбегі – «Праманасмуккая» (Эпистемология жинағы, Дерге Канжур № 4203) және оның авторлық түсіндірмесі («Праманасмуккаявритти») қабылдау, тіл және логикалық қорытындыны зерттеді. Онда қабылдау тұжырымдамадан мүлдем бөлек, қарапайым таным ретінде беріледі, ал тіл – мұндай айыру (апоха) арқылы жасалған пайдалы ойдан туған құрал ретінде қарастырылады.