Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Вишеу де Сус (; Oberwischau; Felsővisó; Ви́шово Ви́жнє; немесе Ober Wisho немесе Ojberwischo) – Румыния, Марамуреш округінің Марамуреш қаласында орналасқан қала, Вишеу және Васер өзендерінің қосылған жерінде орналасқан. Ол бір ауылды, Вишеу де Мийлокты (Középvisó) басқарады. Қаланың ауданы 54,5 шаршы километр, 2021 жылы халқы 15 349 адамды құрайды. Бұл қала Mocăniță атракционымен ең танымал.
Vișeu de Sus (; Oberwischau; Felsővisó; Ви́шово Ви́жнє; or Ober Wisho or Ojberwischo) is a town in Maramureș County, Maramureș, Romania, located at the confluence of the rivers Vișeu and Vaser. It administers one village, Vișeu de Mijloc (Középvisó). The town has an area of and a population of 15,349 as of 2021. It is best known for the Mocăniță.
Орман шаруашылығы темір жолы
Вишёу-де-Сус – Украина шекарасына жақындап келе жатқан Васер өзенінің аңғарына терең бойлап созылатын орман темір жолының соңғы станциясы. Ағаш аңғардың бастауындағы төбелерде кесіліп, Вишёудағы ағаш кесетін зауытқа теміржолмен жеткізіледі. Қалдық ағаштар локомотивтердің қазандықтарында жағылады. Ең жақын ұлттық теміржол (CFR стандартты кеңдігі) жолаушылар станциясы Вишёу-де-Жос қаласында, 4 км қашықтықта, Сальвадан Сигету-Мармациейге дейінгі 409-шы бағытта орналасқан. 2009 жылы жолаушылар тасымалы үшін жабылып, бірақ (2014 жылғы мәліметтер бойынша) жүк тасымалы үшін сақталған Боршаға (Вишёу-де-Сус арқылы) бағыты да бар. Бұл теміржол Вишёу-де-Сус пен Палтин (қоғамдық көліктердің соңғы станциясы) арасындағы қалалық көліктерге де қызмет көрсетеді. Пойыздар көктем және жаз айларында (20 маусымнан 18 қыркүйекке дейін) күн сайын, таңғы сағат 9-да кетеді. Вишёу-де-Сус станциясынан жолдағы бекеттер: Новат, Новат Дельта, Глимбоака, Козия және Палтин. Ауа райының нашарлауы немесе тау құтқару қызметінің кеңесі бойынша пойыз кешігуі немесе тоқтауы мүмкін, алдын ала хабарлаусыз.
Vișeu de Sus is the terminus of a forestry railway system that extends deep into the Vaser River valley approaching the Ukrainian border. Timber is cut on the hillsides at the head of the valley and brought down by rail for cutting in the sawmill at Vișeu. The waste wood is burned in the locomotive boilers. The nearest national railway (CFR standard gauge) passenger station is at Vișeu de Jos, 4 km away, on the line 409 from Salva to Sighetu Marmației. The passenger branch to Borșa (via Vișeu de Sus itself), although closed to passengers in 2009, remains mostly intact (as of 2014) for freight. The railway serves also for public transport between Vișeu de Sus and Paltin (terminus station for public). Trains go every day during spring and summer (from 20 June to 18 September), the departure is at 9 am. The stations on the way from Vișeu de Sus are: Novat, Novat Delta, Glimboaca, Cozia, and Paltin. Trains may be delayed or cancelled without prior warning due to bad weather or Mountain Rescue advice.
Тарих
Висеу-де-Сус қаласы, көптеген монография авторларының мәліметінше, 1365 жылдың 2 ақпанында (Кетвиссу) ресми түрде тіркелген. Вишеу-де-Сус елді мекені туралы алғашқы мәлімет Венгрия королі Людовик I-нің жарлығында кездеседі. Басқа авторлардың пікірінше, бұл елді мекен 1549 жылдан бастап Vișeul Nou (Жаңа Вишеу) немесе Între Râuri (Екі өзен арасында) деген атпен тіркелген, ол екі өзеннің тоғысында орналасқан. Бұл атау 20 ғасырдың басына дейін қолданылып келген. 1373 жылы Вишеу-де-Сус пен Борша арасындағы шекара белгіленген, ал 1385 жылы Вишеу-де-Жос пайда болған. 1453 жылы Трансильвания воеводасы және Венгрияның губернаторы Иоанн Хуняди Вишеу-де-Сус қаласын үш князь – Стефан, Петру Мандру және Нан (Нашчу) мен олардың бауырларына сыйлаған. Қаланың дамуы 1770 жылдан кейін басталды, сол кезде Вишеу мен Боршада жұмысшылары бар орман шаруашылығы орталықтары құрылды – Спиштен келген "țipțeri" колонистері, оларды Иосип II, Рим императорының бұйрығымен Вишеуге әкелді. 1743 жылы Вишеу-де-Сусқа Саксониядан кеншілер қоныстанды және кендерді игеру жұмыстары басталды. 1773 жылы Вишеуда Спиштен келген "саси" (Трансильвания сакстары) қоныстанған ағаш өңдеу орталығы құрылды. 1775 жылы Вишеуде Австриядан (Зальцбург және Тироль) келген неміс отбасылары қоныстанды. 1776 мен 1794 жылдар аралығында алғашқы колонистер Сальцкаммергуттан келді. 1778 жылы Гмунденнен 25 отбасы ауылға көшіп келді, олардың көпшілігі көп балалы болды. 1780 жылы жаңа қоныс аударғандар алғашқы құрылыстарды жасады: қаланың шығыс жағындағы алғашқы диірмен; Măcârlău үстіндегі бөгеттің құрылысы басталды, ол 1784 жылы аяқталды, сол жылы Бавариядан келген басқа отбасылар Вишеу-де-Сусқа қоныстанды. 18 ғасырда Галициядан келген еврейлер де Вишеу-де-Сусқа қоныстанды және негізінен ағаш өнеркәсібінде жұмыс істеді. 1788 жылы Вишеу-де-Суста қазынашылықтың бастауыш мектебі ашылды, ал 1790 жылы Фаинадағы бөгет, сондай-ақ Вишеудағы алғашқы Рим католик шіркеуі салынды. 1798 жылы алғашқы жалпы білім беретін мектеп есігін ашты. "Țipțeri" еңбегінің нәтижесі 1809 жылы салынған алғашқы ағаш фабрикасы (1817 жылы салынған мемлекеттік қойма) болды. 1809 және 1810 жылдар аралығында "Țipțerai" жаңа ауданы құрылып, халқымен толықты. Құжаттарға сәйкес, неміс және австриялық текті тұрғындардың саны күрт өсті. 1930 жылғы Румыния халық санағында 2753 неміс тіркелген, бұл жалпы халықтың 24,84% құрады. 1977 жылғы санақ бойынша Вишеу-де-Суста 3430 неміс тұрды, бұл жалпы халықтың 16,97% құрады. 1920 жылы Вишеу-де-Сустың еврей халқы 3912 адамды құрады, бұл халықтың 34% болды. 1944 жылдың мамыр айында барлық еврейлер аймақтағы геттолардан Аушвицке депортацияланды. 1947 жылы Вишеу-де-Суста 800 еврей аман қалды, бірақ 1972 жылы еврей қауымдығы тоқтатылды.
The town of Viseu de Sus, according to most authors of monographs, is documented from February 2, 1365 (Ketwyssou). This first mention of Vișeu de Sus as a settlement appears in the diploma of the King Louis I of Hungary. According to other authors, the settlement was documented since 1549, under the name of Vișeul Nou (The New Vișeu) or Între Râuri (Between Rivers), being situated at the confluence of the two rivers – name met until the beginning of the 20th century. In 1373, the border of Vișeu de Sus and Borșa is marked, and in 1385 there appears Vișeu de Jos. The year 1453 is the one in which John Hunyadi, the Voivode of Transylvania and the governor of Hungary, gives Vișeu de Sus to the three knezes Ștefan, Petru Mândru, and Nan (Nașcu) and their brothers. The evolution of the town itself starts after the year 1770, when there is established forestry centers with workers in Vişeu and Borșa – "țipțeri" colonists – from Spiš, brought to Vișeu by order of Joseph II, Holy Roman Emperor. In 1743, in Vișeu de Sus there are settled miners from Saxony and establishes exploitation of ores. In 1773, in Vișeu there is established a logging exploitation center, colonized with "sași" (Transylvanian Saxons) from Spiš. In 1775, in Vișeu there are settled German families from Austria (Salzburg and Tyrol). Between 1776 and 1794, the first colonists from Salzkammergut come. In 1778, 25 families from Gmunden settled in the village, mostly with many children. In 1780 the first construction by the newcomers were made such as: First mill in the east side of the city; the construction of the dam above Măcârlău begins, construction which would end in 1784, year when other families from Bavaria settle in Vișeu de Sus. Jews from Galicia also settled in Vișeu de Sus in the 18th century and worked primarily in the lumber industry. In 1788, the elementary school of the treasury in Vișeu de Sus is established, and in 1790 the dam at Făina is built, as well as the first Roman Catholic parish in Vișeu. In 1798, the first general school is open. The work of the "țipțeri" is materialized also with the first timber factory (built in 1809), the state store (deposit) built in 1817. Between 1809 and 1810, the new neighborhood "Țipțerai" is formed and populated. The population of German and Austrian origin rose drastically and permanently, based on documents. In the 1930 census of Romania there were registered 2.753 Germans, making up 24,84% of the total population. At the census of 1977, there are 3,430 Germans in Vișeu de Sus, making up 16.97% of the total population. In 1920, the Jewish population of Vișeu de Sus was 3,912, making up 34% of the population. All the Jews were deported from area ghettos to Auschwitz in May 1944. In 1947, there were 800 Jewish survivors living in Vișeu de Sus, but by 1972 the Jewish community ceased to exist.
География
Вишёу-де-Суш Марамуреш округінің солтүстік-шығыс бөлігінде, Украинамен шекарада орналасқан. Қала Вишёу және Вазер өзендерінің қосылған жерінде, теңіз деңгейінен биіктікте орналасқан, тау қаласының ерекшеліктерін сақтайды. Ол оңтүстік-шығыста Моисей, батыста Вишэу-де-Жос және солтүстік-батыста Пойениле-де-суб-Мунте коммуналарымен көршілес. Сонымен қатар, солтүстікте Марамуреш таулары табиғи паркімен, оңтүстік-шығыста Родна таулары ұлттық паркімен шектеседі. Қаланың аумағы , бұл оны Румынияда аумағы бойынша екінші үлкен қалаға айналдырады.
Vișeu de Sus is located in the northeastern part of Maramureș County, on the border with Ukraine. The town lies at the confluence of the rivers Vișeu and Vaser, at an altitude of above sea level, having the characteristics of a mountain city. It neighbors the communes of Moisei to the southeast, Vișeu de Jos to the west, and Poienile de sub Munte to the northwest. It also borders Maramureș Mountains Natural Park to the north, and Rodna Mountains National Park to the south east. The town administers a surface area of , making it the second largest town by area in Romania.
Көңіл көтеру
Рельеф таулы, төбелермен қоршалған платодан тұрады, биіктігі Вярфул-луи-Дан (Дан шыңы) шаңырағында белгілі бір мәннен белгілі бір мәнге дейін өзгереді. Бұл аймақтың туризміне маңызды әсер етеді, себебі көріністері әдемі. Вазер – Марамуреш тауларындағы ең тартымды туристік бағыт, шатқал, сол жағында бірнеше кристалл тақтатастарды бөліп тұрады: Прислопашул (1,201 м), Гребени (1594 м), Новичиору (1452 м). Ол Украинамен шекарасын бөліседі.
The relief is mountainous, made of a plateau surrounded by hills, with the altitude varying from to at Vârful lui Dan (Dan's Peak). The relief has a major impact on the tourism in the zone, due to its views. Vaser is the most attractive tourist route in the Maramureș Mountains, a defile, separating on the left a few crystalline shales: Prislopașul (1,201 m), Grebeni (1594 m), Novicioru (1,452 m). It shares its border with Ukraine at .
Гидрография және климат
Вишёу өзені Прислоп жотасының етегінен басталып, Бистра коммунасының жанында Тиса өзеніне құяды. Өзеннің ұзындығы шамамен километрге жетеді, ал көлбеулігі 2–50 м/км құрайды. Өзен алабының 67 пайызы таулы аймақта орналасқан, бұл гидрографиялық желінің жоғары тығыздығын және еліміздегі ең жоғары су ағынының арнайы дренаждалуын қамтамасыз етеді. Valea Vinului өзені Вишёу-де-Мижлокта Вишёу өзеніне құяды. Васер өзені Марамуреш тауларынан басталып, Булуи және Мунцеи Альби бұлақтарынан пайда болады. Оның ұзындығы шамамен километрге жетеді және ол Вишёу өзенінің ең маңызды саласы болып табылады, ағыны өзінен де жоғары.
The river Vișeu rises under the Prislop Pass, at an altitude of and flows in the river Tisza near the commune of Bistra at an altitude of around The river is long, and has an inclination of 2–50 m/km. Its river basin is developed, mostly, in the mountain zone (67%), which ensures a high density of the hydrographic network and a specific drainage of the highest in the country. The river Valea Vinului flows into the Vișeu in Vișeu de Mijloc. The river Vaser rises from the Maramureș Mountains, forming from the springs Boului and Munceii Albi. It is long, and it is Vișeu's most important tributary, with a flow higher than itself.
Минералды сулар
Бұл табиғи байлықтың ерекше құндылығы минерализациялардың үлкен сапалық және сандық әртүрлілігімен, сондай-ақ емдік қасиеттерімен шартталған. Минералды сулар күрделі химиялық құрамының арқасында ерекше емдік маңызы бар табиғи емдеу факторлары болып табылады. Минералды заттар мен көмірқышқыл газына толы сулар жоғары емдік деңгейге ие. Аймақтағы минералды бұлақтар жарық текті тау жыныстарында және кристалдық тау жыныстары мен эоцендік шөгінді жыныстардың қалың қабаттарында гидротермалды ерітінділердің қарқынды айналымының нәтижесінде пайда болған. Марамуреш таулары табиғи паркінде 20 минералды бұлақ анықталған. Басқа минералды суларды Вишёу-де-Сус және Валеа Винюиде табуға болады. Валеа Винюи аймағындағы минералды бұлақтар, әсіресе "Gulaci" деп аталатын бұлақ, 12,7 г/л минералдануға және 2,26 г/л CO2 концентрациясына ие.
The special value of these natural riches is given by the great qualitative and quantitative diversity of mineralizations, as well as by the therapeutic (curative) qualities. Mineral waters, due to their complex chemical composition, are natural healing factors with a special therapeutic importance. Waters containing mineral substances and carbon dioxide are waters with a high therapeutic level. The mineral springs in the area resulted from an intense circulation of hydrothermal solutions in the eruptive rocks and in the mass of crystalline rocks and Eocene sedimentary rocks. In the Maramureș Mountains Natural Park, there had been identified 20. Other mineral waters can be found in Vișeu de Sus and Valea Vinului. Mineral springs in Valea Vinului, especially the spring known as 'Gulaci', have a mineralization of 12.7 g/L and a concentration of 2,26 g/L CO2.
Жануарлар дүниесі, өсімдіктер және саңырауқұлақтар
Өсімдік жамылғысы – табиғи ортаның маңызды құрауы және туристік тартымдылықтың факторы болып табылады. Жер бедері мен климаттың әртүрлілігі Марамуреш тауларының бай және алуан түрлі түрін қалыптастырған элементтер. Флора мен вегетация бірнеше аспектіде зор маңызға және қызығушылыққа ие. Экономикалық тұрғыдан алғанда, жем, балды гүлдер, дәрі-дәрмек, тағамдық өсімдіктер, сәндік және т.б. маңыздылығын атауға болады. Тағамдық түрлердің ішінде: құлпынай, қара жидек, раушан, сырға, шие және жеуге жарамды саңырауқұлақтар бар. Дәрілік өсімдіктердің арасында: Betula pendula, Crataegus monogyna, Betonica officinalis және Pinus mugo кездеседі. Ал кейбіреулері хош иісті құрамы үшін қолданылады, мысалы: Carum carvi, Funingirus communis, Mentha түрлері және Oxalis acetosella.
Vegetation is an important element of the natural environment, as well as a factor of tourist attraction. The variety of the relief and the climate are elements that have determined a rich and varied background in the Maramureș Mountains. The flora and vegetation represent a great importance and interest in several points of view. In an economic point of view, we mention the importance of fodder, melliferous flowers, medicine, food, decoration, etc. Among the food species, we find: strawberries, blackberries, raspberries, elderflower, cherries and edible mushrooms. Among the medicinal plants, we find: Betula pendula, Crataegus monogyna, Betonica officinalis and Pinus mugo. Some are used for their flavored content, such as: Carum carvi, Funingirus communis, Mentha species and Oxalis acetosella.
Альпілік ойықтардағы фауна
Сүтқоректілер альпілік ойыстардың ерекше түрлерімен – қара ешкі (Rupicapra rupicapra) арқасында ұсынылған. Альпілік аймақта өмір сүрсе де, ол көбінесе қыс айларында төмен түсіп, тамақ іздеу үшін шырша орманға кіреді. Марамуреш тауларының табиғи паркінде қара ешкілер мен тау мармоттарының саны аз, олар 1965 жылдан бері қайта қалпына келтірілуде. Альпілік аймақтағы құстар алтын бүркіт, суқұс, тау торғайы және солтүстік үйрекпен ұсынылған. Жорғалаушылар да кездеседі, олардың ең танымалдары – жалпы еуропалық илең және тірі туатын кесіртке, олар әктас аймақтарында таралған. Шалғындарда қарапайым бақалар бар. Бұрын бұл жерде сақалды құтан, қара құтан және грифон құтан сияқты басқа да құстар мекен еткен.
Mammals are represented by characteristic species of alpine hollows – the black goat (Rupicapra rupicapra). Although it is specific to the alpine floor, it descends mainly in winter and enters the spruce in search of food. There are only a few specimens of black goats and mountain marmots in the Maramureș Mountains Natural Park, being repopulated since 1965. Birds in the alpine zone are represented by golden eagles, water pipits, accentors and northern pintails. There are reptiles too, most notable being: common European vipers and viviparous lizards, being present in zones with calcareous rocks. At meadows, there are common frogs. There once lived other birds, such as bearded vultures, cinereous vultures and griffon vultures.
Орман аймақтарының фаунасы
Желкенді орманның фаунасы аюлар, қасқырлар және жабайы шошқалармен ұсынылған. Құс түрлеріне қара қарақұс, батыс каперкаилі, еуразиялық үш саусақты тоқылдақ, қызыл кроссбилл, көміршіл, сақиналы бұлбұл және т.б. кіреді, олар қылқан жапырақты орманға тән түрлер.
The fauna of the softwood forest is represented by: bears, wolves and wild boars. Bird species include: black grouse, western capercaillies, Eurasian three toed woodpeckers, red crossbills, coal tits, ring ouzels, etc. which are characteristic species for coniferous forests.
Жапырақты ормандардың фаунасы
Оның ішінде: қызыл бұғы, түлкі, бірнеше мартен түрлері, қасқыр, тояқ, ең кішкентай мысық және т.б. Орман құстарының арасында орман бүркіті, еуразиялық сұршық, жайрақ көгершін және т.б. кездеседі. Мұнда жыртқыш құстар да бар: еуразиялық қызылқарға, солтүстік қызылқарға, жалпаққанат қызылқарға, кіші бүркіт. Сондай-ақ, сұр кескілдер, қарапайым фазан және қарапайым бөденелер де кездесуі мүмкін.
Includes: red deer, foxes, several marten species, squirrels, stoats, least weasels, etc. Birds in the forests are represented by wood owls, Eurasian jays, stock doves, etc. Here we also find birds of prey: Eurasian sparrowhawks, northern goshawks, common buzzards, lesser spotted eagles. There can also be found: grey partridges, common pheasants and common quails.