Кіріспе

Вишеу де Сус (; Oberwischau; Felsővisó; Ви́шово Ви́жнє; немесе Ober Wisho немесе Ojberwischo) – Румыния, Марамуреш округінің Марамуреш қаласында орналасқан қала, Вишеу және Васер өзендерінің қосылған жерінде орналасқан. Ол бір ауылды, Вишеу де Мийлокты (Középvisó) басқарады. Қаланың ауданы 54,5 шаршы километр, 2021 жылы халқы 15 349 адамды құрайды. Бұл қала Mocăniță атракционымен ең танымал.

Орман шаруашылығы темір жолы

Вишёу-де-Сус – Украина шекарасына жақындап келе жатқан Васер өзенінің аңғарына терең бойлап созылатын орман темір жолының соңғы станциясы. Ағаш аңғардың бастауындағы төбелерде кесіліп, Вишёудағы ағаш кесетін зауытқа теміржолмен жеткізіледі. Қалдық ағаштар локомотивтердің қазандықтарында жағылады. Ең жақын ұлттық теміржол (CFR стандартты кеңдігі) жолаушылар станциясы Вишёу-де-Жос қаласында, 4 км қашықтықта, Сальвадан Сигету-Мармациейге дейінгі 409-шы бағытта орналасқан. 2009 жылы жолаушылар тасымалы үшін жабылып, бірақ (2014 жылғы мәліметтер бойынша) жүк тасымалы үшін сақталған Боршаға (Вишёу-де-Сус арқылы) бағыты да бар. Бұл теміржол Вишёу-де-Сус пен Палтин (қоғамдық көліктердің соңғы станциясы) арасындағы қалалық көліктерге де қызмет көрсетеді. Пойыздар көктем және жаз айларында (20 маусымнан 18 қыркүйекке дейін) күн сайын, таңғы сағат 9-да кетеді. Вишёу-де-Сус станциясынан жолдағы бекеттер: Новат, Новат Дельта, Глимбоака, Козия және Палтин. Ауа райының нашарлауы немесе тау құтқару қызметінің кеңесі бойынша пойыз кешігуі немесе тоқтауы мүмкін, алдын ала хабарлаусыз.

Тарих

Висеу-де-Сус қаласы, көптеген монография авторларының мәліметінше, 1365 жылдың 2 ақпанында (Кетвиссу) ресми түрде тіркелген. Вишеу-де-Сус елді мекені туралы алғашқы мәлімет Венгрия королі Людовик I-нің жарлығында кездеседі. Басқа авторлардың пікірінше, бұл елді мекен 1549 жылдан бастап Vișeul Nou (Жаңа Вишеу) немесе Între Râuri (Екі өзен арасында) деген атпен тіркелген, ол екі өзеннің тоғысында орналасқан. Бұл атау 20 ғасырдың басына дейін қолданылып келген. 1373 жылы Вишеу-де-Сус пен Борша арасындағы шекара белгіленген, ал 1385 жылы Вишеу-де-Жос пайда болған. 1453 жылы Трансильвания воеводасы және Венгрияның губернаторы Иоанн Хуняди Вишеу-де-Сус қаласын үш князь – Стефан, Петру Мандру және Нан (Нашчу) мен олардың бауырларына сыйлаған. Қаланың дамуы 1770 жылдан кейін басталды, сол кезде Вишеу мен Боршада жұмысшылары бар орман шаруашылығы орталықтары құрылды – Спиштен келген "țipțeri" колонистері, оларды Иосип II, Рим императорының бұйрығымен Вишеуге әкелді. 1743 жылы Вишеу-де-Сусқа Саксониядан кеншілер қоныстанды және кендерді игеру жұмыстары басталды. 1773 жылы Вишеуда Спиштен келген "саси" (Трансильвания сакстары) қоныстанған ағаш өңдеу орталығы құрылды. 1775 жылы Вишеуде Австриядан (Зальцбург және Тироль) келген неміс отбасылары қоныстанды. 1776 мен 1794 жылдар аралығында алғашқы колонистер Сальцкаммергуттан келді. 1778 жылы Гмунденнен 25 отбасы ауылға көшіп келді, олардың көпшілігі көп балалы болды. 1780 жылы жаңа қоныс аударғандар алғашқы құрылыстарды жасады: қаланың шығыс жағындағы алғашқы диірмен; Măcârlău үстіндегі бөгеттің құрылысы басталды, ол 1784 жылы аяқталды, сол жылы Бавариядан келген басқа отбасылар Вишеу-де-Сусқа қоныстанды. 18 ғасырда Галициядан келген еврейлер де Вишеу-де-Сусқа қоныстанды және негізінен ағаш өнеркәсібінде жұмыс істеді. 1788 жылы Вишеу-де-Суста қазынашылықтың бастауыш мектебі ашылды, ал 1790 жылы Фаинадағы бөгет, сондай-ақ Вишеудағы алғашқы Рим католик шіркеуі салынды. 1798 жылы алғашқы жалпы білім беретін мектеп есігін ашты. "Țipțeri" еңбегінің нәтижесі 1809 жылы салынған алғашқы ағаш фабрикасы (1817 жылы салынған мемлекеттік қойма) болды. 1809 және 1810 жылдар аралығында "Țipțerai" жаңа ауданы құрылып, халқымен толықты. Құжаттарға сәйкес, неміс және австриялық текті тұрғындардың саны күрт өсті. 1930 жылғы Румыния халық санағында 2753 неміс тіркелген, бұл жалпы халықтың 24,84% құрады. 1977 жылғы санақ бойынша Вишеу-де-Суста 3430 неміс тұрды, бұл жалпы халықтың 16,97% құрады. 1920 жылы Вишеу-де-Сустың еврей халқы 3912 адамды құрады, бұл халықтың 34% болды. 1944 жылдың мамыр айында барлық еврейлер аймақтағы геттолардан Аушвицке депортацияланды. 1947 жылы Вишеу-де-Суста 800 еврей аман қалды, бірақ 1972 жылы еврей қауымдығы тоқтатылды.

География

Вишёу-де-Суш Марамуреш округінің солтүстік-шығыс бөлігінде, Украинамен шекарада орналасқан. Қала Вишёу және Вазер өзендерінің қосылған жерінде, теңіз деңгейінен биіктікте орналасқан, тау қаласының ерекшеліктерін сақтайды. Ол оңтүстік-шығыста Моисей, батыста Вишэу-де-Жос және солтүстік-батыста Пойениле-де-суб-Мунте коммуналарымен көршілес. Сонымен қатар, солтүстікте Марамуреш таулары табиғи паркімен, оңтүстік-шығыста Родна таулары ұлттық паркімен шектеседі. Қаланың аумағы , бұл оны Румынияда аумағы бойынша екінші үлкен қалаға айналдырады.

Көңіл көтеру

Рельеф таулы, төбелермен қоршалған платодан тұрады, биіктігі Вярфул-луи-Дан (Дан шыңы) шаңырағында белгілі бір мәннен белгілі бір мәнге дейін өзгереді. Бұл аймақтың туризміне маңызды әсер етеді, себебі көріністері әдемі. Вазер – Марамуреш тауларындағы ең тартымды туристік бағыт, шатқал, сол жағында бірнеше кристалл тақтатастарды бөліп тұрады: Прислопашул (1,201 м), Гребени (1594 м), Новичиору (1452 м). Ол Украинамен шекарасын бөліседі.

Гидрография және климат

Вишёу өзені Прислоп жотасының етегінен басталып, Бистра коммунасының жанында Тиса өзеніне құяды. Өзеннің ұзындығы шамамен километрге жетеді, ал көлбеулігі 2–50 м/км құрайды. Өзен алабының 67 пайызы таулы аймақта орналасқан, бұл гидрографиялық желінің жоғары тығыздығын және еліміздегі ең жоғары су ағынының арнайы дренаждалуын қамтамасыз етеді. Valea Vinului өзені Вишёу-де-Мижлокта Вишёу өзеніне құяды. Васер өзені Марамуреш тауларынан басталып, Булуи және Мунцеи Альби бұлақтарынан пайда болады. Оның ұзындығы шамамен километрге жетеді және ол Вишёу өзенінің ең маңызды саласы болып табылады, ағыны өзінен де жоғары.

Минералды сулар

Бұл табиғи байлықтың ерекше құндылығы минерализациялардың үлкен сапалық және сандық әртүрлілігімен, сондай-ақ емдік қасиеттерімен шартталған. Минералды сулар күрделі химиялық құрамының арқасында ерекше емдік маңызы бар табиғи емдеу факторлары болып табылады. Минералды заттар мен көмірқышқыл газына толы сулар жоғары емдік деңгейге ие. Аймақтағы минералды бұлақтар жарық текті тау жыныстарында және кристалдық тау жыныстары мен эоцендік шөгінді жыныстардың қалың қабаттарында гидротермалды ерітінділердің қарқынды айналымының нәтижесінде пайда болған. Марамуреш таулары табиғи паркінде 20 минералды бұлақ анықталған. Басқа минералды суларды Вишёу-де-Сус және Валеа Винюиде табуға болады. Валеа Винюи аймағындағы минералды бұлақтар, әсіресе "Gulaci" деп аталатын бұлақ, 12,7 г/л минералдануға және 2,26 г/л CO2 концентрациясына ие.

Жануарлар дүниесі, өсімдіктер және саңырауқұлақтар

Өсімдік жамылғысы – табиғи ортаның маңызды құрауы және туристік тартымдылықтың факторы болып табылады. Жер бедері мен климаттың әртүрлілігі Марамуреш тауларының бай және алуан түрлі түрін қалыптастырған элементтер. Флора мен вегетация бірнеше аспектіде зор маңызға және қызығушылыққа ие. Экономикалық тұрғыдан алғанда, жем, балды гүлдер, дәрі-дәрмек, тағамдық өсімдіктер, сәндік және т.б. маңыздылығын атауға болады. Тағамдық түрлердің ішінде: құлпынай, қара жидек, раушан, сырға, шие және жеуге жарамды саңырауқұлақтар бар. Дәрілік өсімдіктердің арасында: Betula pendula, Crataegus monogyna, Betonica officinalis және Pinus mugo кездеседі. Ал кейбіреулері хош иісті құрамы үшін қолданылады, мысалы: Carum carvi, Funingirus communis, Mentha түрлері және Oxalis acetosella.

Альпілік ойықтардағы фауна

Сүтқоректілер альпілік ойыстардың ерекше түрлерімен – қара ешкі (Rupicapra rupicapra) арқасында ұсынылған. Альпілік аймақта өмір сүрсе де, ол көбінесе қыс айларында төмен түсіп, тамақ іздеу үшін шырша орманға кіреді. Марамуреш тауларының табиғи паркінде қара ешкілер мен тау мармоттарының саны аз, олар 1965 жылдан бері қайта қалпына келтірілуде. Альпілік аймақтағы құстар алтын бүркіт, суқұс, тау торғайы және солтүстік үйрекпен ұсынылған. Жорғалаушылар да кездеседі, олардың ең танымалдары – жалпы еуропалық илең және тірі туатын кесіртке, олар әктас аймақтарында таралған. Шалғындарда қарапайым бақалар бар. Бұрын бұл жерде сақалды құтан, қара құтан және грифон құтан сияқты басқа да құстар мекен еткен.

Орман аймақтарының фаунасы

Желкенді орманның фаунасы аюлар, қасқырлар және жабайы шошқалармен ұсынылған. Құс түрлеріне қара қарақұс, батыс каперкаилі, еуразиялық үш саусақты тоқылдақ, қызыл кроссбилл, көміршіл, сақиналы бұлбұл және т.б. кіреді, олар қылқан жапырақты орманға тән түрлер.

Жапырақты ормандардың фаунасы

Оның ішінде: қызыл бұғы, түлкі, бірнеше мартен түрлері, қасқыр, тояқ, ең кішкентай мысық және т.б. Орман құстарының арасында орман бүркіті, еуразиялық сұршық, жайрақ көгершін және т.б. кездеседі. Мұнда жыртқыш құстар да бар: еуразиялық қызылқарға, солтүстік қызылқарға, жалпаққанат қызылқарға, кіші бүркіт. Сондай-ақ, сұр кескілдер, қарапайым фазан және қарапайым бөденелер де кездесуі мүмкін.