Кіріспе

Jasus edwardsii, оңтүстік жартасты лобстер, қызыл жартасты лобстер немесе тікенді жартасты лобстер – Оңтүстік Австралия мен Жаңа Зеландияның, соның ішінде Чатем аралдарының жағалау суларында кездесетін тікенді лобстердің бір түрі. Австралия мен Жаңа Зеландияда оны көбінесе ракуш, ал маори тілінде коура деп атайды. Олар лобстерге ұқсайды, бірақ алдыңғы жүріп-тұратын аяқтарында ірі, ерекше қысқыштар болмайды. Тікенді жартасты лобстерлер етқоректі, түнде тамақтану үшін жартастан шығып, аң аулайды. Олар континенттік шельфтегі тереңдіктерден бастап рифтер мен олардың маңында тіршілік етеді. Жоғарғы жағы қара қызыл немесе қызғылт сары, ал іштері ақшыл сары болуы мүмкін, немесе төменгі жағы ақшыл сұрғылт-жасыл қоңыр түсті болуы мүмкін. Тропиктік аймақтардағы жануарлардың түсі көбірек жарқырайды. Ересек лобстерлердің қабығы 50 сантиметрге дейін жетеді және балық аулау аз жүргізілетін аймақтарда одан да ірі болады.

Тарату

Jasus edwardsii Жаңа Зеландияның жағалауының көп бөлігінде кездеседі, оның ішінде үш негізгі арал, Үш патша аралдары, Чатем аралдары, Снарс аралдары, Баунти аралдары, Антипод аралдары және Окленд аралдары да бар. Бұл соңғы орналасқан жер – әлемде тікенді лобстерлердің таралған ең оңтүстік нүктесі. Австралияда J. edwardsii оңтүстік жағалаудың бойында, Жаңа Оңтүстік Уэльстің орталық бөлігінен бастап Тасманияны қоса, Оңтүстік Батыс Австралияға дейін таралған.

Өмірлік цикл

Ересектер 7 мен 11 жас аралығында жыныстық жағынан жетіледі, жұптасу жаздың соңы мен күзде жүзеге асады. Жұмыртқалар ұрғашыларда дамиды, олар 100 000-нан 500 000-ға дейін жұмыртқа тасымалдайды, олар ұрықтандырылып, ұрғашының құрсағындағы түктердің астында сақталады. Жұмыртқалар мұнда 3-5 ай бойы дамиды. Содан кейін жұмыртқалар метаморфозға ұшырап науплиосома дернәсіліне айналады, ол ұрғашыдан шығып, еркін жүзетін планктон болады және бетке қарай жылжып, филосома дернәсіліне ауысады. Тас шаяны – теңіз жануарлары арасында ең ұзақ дернәсіл даму периодына ие. Филосома (грек тілінен аударғанда "жапырақ сияқты") дернәсілі 9 айдан 2 жылға дейін мұхит суларында болады, содан кейін пуэрулус деп аталатын дернәсілден кейінгі сатыға метаморфозға ұшырайды, одан кейін жағалауға жүзіп, тұрақтанады.

Өлшемі

Дене ұзындығының ең көп мөлшері 58 см (еркектерде), 43 см (әйелдерде); қабығының ең көп ұзындығы 23,5 см (еркектерде), 18 см (әйелдерде). Қабығының ең кіші заңды ұзындығы орналасқан жерге қарай өзгереді. Нағыз лобстер сияқты, оны қайнатып, буға пісіріп, грильдеп немесе шикі күйінде де дайындауға болады. Тек Австралияда ғана жыл сайын 250 миллион АҚШ долларына тең өнім жиналады.

Аквакультура

Jasus edwardsii-нің Жаңа Зеландияда аквакультуралық түрге айналу әлеуеті зор. Бұл лобстер түрі әлі коммерциялық тұрғыда өсірілмегенімен, оның жабайы негізгі қоры жеткілікті және қазірдің өзінде бірнеше коммерциялық компаниялар осы негізгі қорды жинап, өсіруде. Ұлттық Су және Атмосфералық Зерттеулер Институты (NIWA) осы түрді жұмыртқадан ересекке дейін өсіруге болатынын көрсетті, бірақ толық жетілуіне 200-ден 400 күнге дейін уақыт керек. Алайда, жас организмдерден немесе жұмыртқалардан аквакультуралық өндіріс әлі жүргізілмеген.

Тағам

NIWA жас лобстерлерді тамақтандыру үшін негізінен артемияны қолданды, бірақ олардың қалайтын тамақ түрі туралы көп мәлімет жоқ. Жапонияда бұрын мидияның кесілген еті пайдаланылған.

Техникалар

Жаңа Зеландияда аквакультура үшін ең перспективалы әдіс – теңіз торлары. Бұлар халықаралық деңгейде ұқсас түрлерді өсіру үшін сәтті қолданылған. Вьетнамда теңіз торлары 90 миллион АҚШ долларына бағаланған 1500 тоннадан астам *Panulirus ornatus* (орнатты тікенді лобстер) өсіру үшін қолданылады. Бұл түр Индонезия мен Филиппинде де коммерциялық мақсатта өсіріледі. Теңіз торларының үш негізгі түрі бар: жүзуші, бекітілген ағаштан жасалған және су астындағы. Жүзуші торлар, атауынан көрінетіндей, жүзіп тұрады, торлар жүзбелі буйлармен байланысқан, олар бір-бірімен рама арқылы қосылған. Олар көбінесе терең, тыныш шығанақтарда теңіз түбінен жоғары орналасқан. Бұл тор түрі Вьетнамдағы Нга Транг шығанағында қолданылады. Ағаштан жасалған бекітілген торлар теңіз түбіне жақын немесе түбінде орналасқан, әрбір тор тозға төзімді ағаш қазықтарға бекітіледі, олар арасында торлармен төртбұрышты құрылымдар құрайды. Бұл торлар теңіз түбінде, құммен жабылған қақпақтармен де болуы мүмкін. Бұл торлар Вьетнамдағы Ван Фонг шығанағында қолданылады. Су астындағы торлар – бір жағында тамақтандыру тесіктері бар, теңіз түбіне бекітілген, жабық куб тәрізді торлар. Олар шаян мен раковиналарды аулауға қолданылатын қаптарға ұқсас. Бұл торлар Вьетнамның Камрань шығанағында қолданылады. Көбінесе осы торларды жасау үшін қолданылатын материалдар жергілікті жерден алынады, мысалы, балық аулауға арналған желілер, ағаш және басқа да рамалық материалдар мен жүзбелер. Жаңа Зеландияда аспалы торлармен тәжірибелік жұмыстар жүргізілді, нәтижесінде қолайлы орындар таңдалған жағдайда жақсы өсу қарқыны мен тірі қалу деңгейіне қол жеткізілді.

Сайттар

Лобстер шаруашылықтары үшін арналған жерлер 20 метрден аспайтын сайы жақын суларда болуы керек, сондай-ақ ағыстардан, толқындардан және күшті желдерден қорғалған болуы тиіс. Аралдардың артындағы және қорғалған шығанақтар көбінесе ең қолайлы орындар болып табылады, себебі теңіз қоршаулары толқындар мен қатты желдерден оңай зақымданады. Сонымен қатар, теңіз қоршауының түрі де орналасқан жерге әсер етеді: жүзбелі және су астындағы қоршауларды терең суға орнатуға болады, ал ағаштан жасалған қоршаулар тек бірнеше метрлік тереңдікте орналастырылуы керек.

Тұқымдық қор

Ларваның дамуына кететін уақытқа байланысты (екі жылға дейін) лобстерді өсірудің ең тиімді әдісі – жабайы пуэрулиді жинау болып табылады. Бұл Вьетнамда жасалған және бұрын Жаңа Зеландияда да қолданылған. Бұл жас организмдерді ұстап алғаннан кейін, аквамәдениетке орналастыру алдында олар бірнеше ай бойы өсіп-дамығандықтан, ересек лобстерлердің өсу уақытын үдете түседі. Жаңа Зеландияда (Гисборн сияқты жерлерде) пуэрулидің жеткілікті қоры бар және оларды тиімді ұстау бойынша зерттеулер қазіргі таңдағы жүргізілуде. Зерттеулерге сәйкес, ең тиімді құрал – «шашақ» жинағыш, яғни бутылка шашаққа ұқсайтын ПВХ өзегіне бекітілген торлы материал. Бұл тұқымдық қордың максималды тұрақты өнімділігі әлі белгісіз, сондықтан өнеркәсіпті құру үшін бұл мәселені анықтауға бағытталған зерттеулер жүргізілуі керек.

Нарық

Бұл түр Жаңа Зеландияға төмен бағалы түрлер басымдық танытатын аквакультура саласында жоғары бағалы аквакультуралық өнімді ұсынады. Жаңа Зеландияда жемделген қаптармен ауланған жабайы лобстерлер жыл сайын шамамен 180 миллион долларлық кіріс әкеледі, бірақ квота басқару жүйесімен белгіленген 2,981 тонналық жалпы рұқсат етілген коммерциялық аулау көлемімен (TACC) шектелген.