Ирак парламенттік сайлауы: Қайта құру мен саяси күрес

Кіріспе

2005 жылғы 30 қаңтарда Иракта жаңа Ұлттық Ассамблеяны сайлау үшін парламенттік сайлау, сондай-ақ губернаторлық сайлаулар мен Күрдістан аймағында парламент сайлауы өтті. 275 мүшеден тұратын заң шығару органы халықаралық оккупация кезінде қабылданған Уақытша заңға сәйкес құрылған еді. Жаңадан сайланған органға жаңа конституцияны жазу және жаңа конституция күшіне енгенге дейін заң шығару функцияларын жүзеге асыру міндеті жүктелді. Бұл сайлау Ирактың Уақытша үкіметінің құрылуына да себеп болды. Шиа ғалымы Әли әл-Систанидің ықпалымен құрылған Біріккен Ирак альянсы 48% дауыс алып, ең ірі саяси күш ретінде қалыптасты. Күрдістан демократиялық патриоттық альянсы 26% дауыспен екінші орынды иеленсе, уақытша премьер-министр Аяд Аллауидің партиясы – Ирак тізімі 14% дауыспен үшінші орынға табан тіреді. Барлығы он екі партия ассамблеяда орын алу үшін жеткілікті дауыс жинады. Сунни арабтардың сайлауға қатысу деңгейінің төмен болуы сайлаудың заңдылығына күмән тудырды, Анбар провинциясында сайлаушылардың қатысуы 2% ғана болды. Ел бойынша 100-ден астам қарулы шабуылдар жасалды, нәтижесінде кем дегенде 44 адам (оның ішінде тоғыз қамығушы) қаза тапты, олардың кем дегенде 20-сы Бағдадта болды.

Өмірбаян

2003 жылдың қарашасында АҚШ басқаруындағы Коалициялық Уақытша Әкімшілік 2004 жылдың ортасына дейін егемендікті Ирак Уақытша Үкіметіне беру жоспарларын жариялады. Егемендіктің нақты берілуі 2004 жылғы 28 маусымда болды. Уақытша президенттікке шейх Гази Машал Ажил әл-Яуэр, ал уақытша премьер-министрлікке бұрынғы американдық барлау қызметкерлерінің мәлімдемесінше, ЦРУ агенті болған Аяд Аллави тағайындалды. Бұл сайлау 2003 жылы АҚШ бастаған Иракқа басып кіргеннен бергі алғашқы жалпы сайлау болды және елді басқаруды АҚШ басқыншы күштерінен ирактықтарға берудегі маңызды қадамды білдірді. Кейбір тараптар бұл сайлауды Таяу Шығыста демократияның жеңісі деп қарады, бірақ бұл пікірді барлығы бөліспеді, әсіресе көптеген араб сунниттері сайлауды бойкоттады. Сеймур Херш американдық үкіметтің Аллавиге қаржы және басқа да ресурстарды жөнелткенін, сондай-ақ басқа да тараптардың ұқсас жасырын келісімдер жасағанын хабарлады. Аллави Транзиттік Ассамблеяда ең көп мандатқа ие болмаса да, оның делегациясы күтілген 3-4% дауыстан 14% дауысқа өсті, бұл оған Конституцияны жазуда ықпал етуге мүмкіндік берді. Көпшілік шиит (немесе шииттік) мұсылман қауымдастығы қолдауымен екі партия көпшілік мандатты жеңіп алды, ал күрд қауымдастығын көрсететін партиялар да күшті өкілдікке ие болды. Сунни араб қауымдастығын көрсететін партиялар сайлауды бойкоттады, ал кейбір қарулы сунниттік топтар сайлау күні зорлық-зомбылыққа қаулылыс жариялады. Сайлау күні кем дегенде 9 жеке шабуыл кезінде сайлау учаскелері маңында 44 адам қаза тапты. Барлығы шамамен 8,4 миллион дауыс беріліп, 58% қатысумен, Ирак Сайлау комиссиясы сайлаудың ірі бұзылыстарсыз өткенін мәлімдеді. Дауыс берушілердің қатысуы күрдтік Дахук аймағында 89%-дан сунниттік Анбар аймағында 2%-ға дейін ауытқыды. 2005 жылдың желтоқсанында өткен заң шығару сайлауында тіркелген дауыс берушілердің 76,4% қатысқаннан кейін, 44 халықаралық үкімет Ирак үкіметін заңды үкімет деп таныды. Американдық әкімшіліктің мәлімдемесінше, Ирактағы сот жүйесі заң үстемдігі қағидасы бойынша жұмыс істейді, сондықтан Саддам Хусейннің бұрынғы режимі кезінде соғыс қылмыстары үшін айыпталғандар ашық сотта қаралады, олардың құқықтары тиісті процеске сәйкес келеді және еркін баспасөздің бақылауымен қорғалады, бұл қазіргі заманғы сот ісінің талаптары. Дегенмен, қазіргі Ирактағы қылмыстық әділет жүйесіне көптеген сын айтылды.

In November 2003, the US managed Coalition Provisional Authority had announced plans to turn over sovereignty to an Iraqi Interim Government by mid 2004. The actual transfer of sovereignty occurred on 28 June 2004. The interim president installed was Sheikh Ghazi Mashal Ajil al Yawer, and the interim prime minister was Ayad Allawi, a man who had been a CIA asset according to former American intelligence officials. The voting represented the first general election since the United States led 2003 invasion of Iraq, and marked an important step in the transition of turning control of the country over from United States occupation forces to the Iraqis themselves. The election was seen by some as a victory for democracy in the Middle East, but that opinion is not shared by all, especially as most of the Arab Sunnis boycotted the vote. Seymour Hersh has reported that there was an effort by the American government to shift funds and other resources to Allawi and that there may have been similar under the table dealings by other parties. Although he did not get the most seats in the Transitional Assembly, Allawi's delegation jumped from a projected 3 4% of the vote to 14% of the vote, giving him power in the writing of the Constitution. Two parties supported by the majority Shi'a (or Shiite) Muslim community between them won a majority of seats, while parties representing the Kurdish community will also be strongly represented. Parties representing the Sunni Arab community boycotted the elections and some armed Sunni groups threatened election day violence. There were 44 deaths around polling stations in at least 9 separate attacks on election day. With a total of some 8.4 million votes cast, a 58% turnout, the Iraqi Electoral Commission considers the election to have taken place without major disruption. Voter turnout ranged from 89% in the Kurdish region of Dahuk to two percent in the Sunni region of Anbar. After the legislative elections held in December 2005, where 76,4% of registered voters participated, the Iraqi government is considered by 44 international governments to be a legitimate government. According to the American administration, the judiciary in Iraq operates under the primacy of rule of law, so those convicted of war crimes from the former regime of Saddam Hussein will get an open trial, in which their rights will be subjected to due process and be protected by the scrutiny of a free press, the requirements of modern court proceedings. There has however been considerable criticism of criminal justice system presently operating in Iraq.

Сайлау жүйесі

Ұлттық Ассамблея мүшелері пропорционалдық өкілдік жүйесі арқылы, Hare квотасы мен ең үлкен қалдық әдісін пайдалана отырып, бір квота шегімен сайланды. Әр тізімдегі кем дегенде әр үшінші кандидат әйел болуы тиіс болды. Ирактың Тәуелсіз Сайлау Комиссиясы (IHEC) «Елден тыс тіркеу және дауыс беру бағдарламасын» ұйымдастырды, оны Халықаралық көші-қон ұйымы (IOM) жүзеге асырды. Бағдарламаның мақсаты – Ирактан тыс жерде тұратын шамамен бір миллионға жуық сайлау құқығы бар азаматқа ауыспалы Ұлттық Ассамблея сайлауына қатысуға мүмкіндік беру еді. 280 303 тіркелген эмигрант бар. Дауыс беруге құқығы барлардың ең көп саны Иранда, сондай-ақ батыс елдерінің біразында кездеседі. Ирак эмигранттары 2005 жылдың 28-30 қаңтары аралығында дауыс берді. Халықаралық сайлаушылар өз дауыстарын мына он төрт елде берді: Австралия, Канада, Дания, Франция, Германия, Иран, Иордания, Нидерланды, Швеция, Сирия, Түркия, Біріккен Араб Эмираттары, Ұлыбритания және АҚШ.

Зорлық-зомбылық және тәртіпсіздік

2003 жылы Иракты басып алғаннан бері (Ирак көтерілісі) Иракта бомбалау және кісі өлтіру науқанын жүргізген қарулы исламистер, баасшылар және басқа да топтар, өз-өзіне қол жұмсаушы бомбалау және басқа да зорлық-зомбылық әрекеттері арқылы сайлауды бұзуға әрекеттенді. "Аль-Каиданың" Ирактағы бөлімшесінің басшысы Абу Мусаб әл-Зарқауи: "Біз демократияның осы зұлым қағидасына және осы бұрыс идеологияны ұстанғандарға қарсы қатал соғыс жарияладық. Осы жүйені құруға көмектесуге тырысқан әркім оның бір бөлігі болып саналады". Ол сондай-ақ, "Аль-Каида" Ирактағы сайлауға қарсы екенін, себебі оның нәтижесінде шииттер басымдық ететін үкімет құрылатынын айтты. Ол "шииттер ақша мен қорқыту арқылы өздерінің зұлым дінін халыққа таратуды көздейді" деп мәлімдеді.

Қатаң қауіпсіздік шаралары сайлау процесіне елеулі бөгет қоймауға мүмкіндік берді. Елдің көп бөлігінде ирактықтар еркін дауыс бере алды. Сайлау орындарына 100-ден астам қарулы шабуылдар жасалды, оның салдарынан кем дегенде 44 адам (оның ішінде тоғыз жанкешті) қаза тапты, соның ішінде Бағдадта кем дегенде 20 адам болды. Алайда, сайлауға қарсылардың "көшелерді қанмен жуу" деген уәделері орындалмады. "Аль-Каиданың" аты-жөні жарияланбаған филиалы сайлауды "көрініс" деп бағалады және коалициялық күштерге қарсы "қасиетті соғысты" жалғастыруға уәде берді. "Бұл сайлау мен оның нәтижелері біздің күшімізді және әділетсіздікті жою ниетімізді арттырады", - делінген ислами сайтта жарияланған мәлімдемеде.

Бойкоттар

Сайлаудың заңдылығына қатысты туындаған бір мәселе – Анбар провинциясындағы араб сунниттерінің төмен әрекет етуі, ол көрсеткіш 2%-ға дейін төмендеді. Құрамында әртүрлі этникалық топтар өкілдігі бар аймақтарда сайлаушылардың көп бөлігі шииттік немесе күрдтік партияларды қолдады. Ең ірі араб сунниттік партиясы – «Ирактықтар» партиясы сайлауда ғана 1,78% дауыс жинады (салыстыру үшін, араб сунниттері халықтың 15-20% құрайды деп есептеледі). Бойкоттың негізгі себебі – зорлық-зомбылықтың болу қаупі. Зорлық-зомбылықтың ошағы араб сунниттері шоғырланған аймақтарда, ал араб сунниттік партия басшылары өз аймақтарында әділ сайлау өткізу мүмкін емес деп санайтын. Ирак Ислам партиясы және Мұсылман ғалымдарының қауымдастығы сияқты ірі араб сунниттік партиялары, сондай-ақ Ирак Жұмысшы Коммунистік партиясы секілді шағын топтар да сайлауды бойкоттады. Араб сунниттерінің басты топтары сайлаушылардың қауіпсіздігіне кепілдік берілгенге дейін сайлауды кейінге жылдыруды талап етті. Бұл ұсыныс Батыстағы кейбір тараптардан қолдау тапты, бірақ мұндай қадамға шииттік партиялар қарсы шықты. Бойкотқа және нәтижесінде парламенттегі араб сунниттерінің өкілдігінің аз болуына қарамастан, партия жетекшілері араб сунниттерін жаңа конституцияға өз үлесін қосатындарына сендірді. Сондай-ақ, үкіметтегі маңызды лауазымдардың біріне араб суннитінің тағайындалуы күтілуде. АҚШ-тың әр түрлі қалаларында наразылық акцияларына қатысқан шағын топтар Ирак сайлауын бойкоттауға қолдау көрсетіп, Ирактың оккупациясына қарсылық білдірді. Олар Ирак сайлауының мағынасы болуы үшін Американың «процеске араласпауы керек» екенін мәлімдеді. Скотт Риттер Америка сайлаудың нәтижесін өзгертіп, Біріккен Ирак Альянсының жинаған дауыс үлесін 56%-дан 48%-ға дейін төмендеткенін айтты. Алайда, бұл мәлімдемелерді растайтын ешқандай дәлел ұсынылмады.

Бақылаушылар

Сайлауды Ирактан тыс жерден Канада басшылығымен, тоғыз елдің мүшелерінен құралған Ирак сайлаулары жөніндегі халықаралық миссия бақылады. Оны Біріккен Ұлттар Ұйымы қолдады, бірақ ол БҰҰ операциясы болған жоқ. БҰҰ сайлауды бақылаудан бас тартты, себебі ол сайлауды ұйымдастыруда орталық рөл атқарды. Біріккен Ұлттар Ұйымының бірқатар қызметкерлері Ирак сайлау комиссиясы ішінде сайлауды ұйымдастыруға жұмыстандырылды және оларды кейбір тараптар де-факто халықаралық бақылаушылар деп есептейді. Ел ішінде сайлауды бақылайтын бақылаушыларды табу мүмкін болмады. IMIE бақылаушылары Иорданияның Амман қаласында орналасып, сол жерден сайлауды бақылады. Бағдадта да IMIE елдерінің елшіліктеріндегі қызметкерлер әдетте өкілдер болып табылды. Әлемнің он төрт елінде өткізілген қашықтықта дауыс беруді көптеген халықаралық және үкіметтік емес ұйымдар бақылады, бірақ бұл ұйымдар Ирактағы сайлауды бақылауға құлық танытпады. Бақылау тобын сайлау өтетін елден тыс жерге орналастыру өте сирек кездеседі, бірақ бақылаушылар қауіпсіздік тұрғысынан мұның қажет екенін шешті. Басқа да қауіпсіздік шараларының ішінде, миссия басшысы, канадалық Жан Пьер Кингслиден басқа барлық адамның аты-жөні жасырылды. Сондықтан сайлауды бақылаудың басты жүгі Ирактағы өкілдердің үстіне түсті, олар Амманға есептер жіберді. Бұл еріктілердің көп бөлігі – сайлауға қатысқан партияларды ұсынып, 35 000 партиялық бақылаушы болды. Тағы 21 000 бейтарап еріктілер түрлі агенттіктер мен үкіметтік емес ұйымдар арқылы жұмысқа алынды. Бақылаушылар, ерекше жағдайларға қарамастан, сайлау жеткілікті түрде бақыланғанын мәлімдеді. Басқалар келіспейді, IMIE американдықтар ұйымдастырған сайлауды бекіту үшін құрылғанын айтады. Дауыс беру аяқталғаннан кейін Кингсли «Ирак сайлаулары жалпы халықаралық стандарттарға сай келеді» деді, ал дауыс беру аяқталғаннан кейін жарияланған алдын ала бағалауда жақсарту қажеттіліктері «қаржылық үлестер мен шығыстардың ашықтығын арттыру, сайлаушыларды тіркеу процесін жақсарту және үміткерлерге қойылатын талаптарды қайта қарау» екені атап өтілді. Соңғы есеп IMIE веб-сайтында қолжетімді.

The election was monitored from outside of Iraq by the International Mission for Iraqi Elections made up of members from nine nations and headed by Canada. It was supported by the United Nations but was not a UN operation. The UN recused itself from monitoring the election as it had played a central role in setting up the election. A number of UN staffers worked within the Iraqi electoral commission setting up the election and are considered by some to be de facto international observers. It proved impossible to find monitors that would actually monitor the election from within the country. Rather the IMIE observers were based in Amman, Jordan and monitored the election from there. There were also representatives in Baghdad, generally the staff in the embassies of the IMIE nations. The absentee poll held in fourteen countries around the world were monitored by a wide array of IGO and NGOs, but these groups were unwilling to monitor the election in Iraq itself. It is highly unusual to base the monitoring team outside of the country where the election is being held, but the observers decided this was necessary for safety reasons. Among other security precautions all but the head of the mission, Canadian Jean Pierre Kingsley, remained anonymous. The main burden on monitoring the election thus fell to Iraqi representatives on the ground who sent reports to Amman. The majority of these volunteers were some 35,000 partisan scrutineers representing the parties competing in the election. Another 21,000 non partisan volunteers were recruited by a variety of agencies and NGOs. The observers assert that despite the unusual circumstances the election was adequately monitored. Others disagree arguing that the IMIE was created to rubber stamp the American created elections. At the close of the polls, Kingsley stated that "the Iraqi elections generally meet international standards," while a preliminary assessment released after polling closed said that areas needing improvement included "transparency regarding financial contributions and expenditures, improvements to the voter registration process and reviewing the criteria for candidate eligibility." The final report is available on the IMIE Web site.

Нәтижелер

13 ақпанда жарияланған алдын ала нәтижелер бойынша, шииттік көшбасшы Ұлы аятолла Али әл-Систанидің иықтан қолдауымен біріккен Ирак альянсы шамамен 48% дауыспен көш бастады. Демократиялық-патриоттық Курдистан альянсы шамамен 26% дауыспен екінші орынды иеленді. Премьер-министр Аяд Аллауидің партиясы – «Ирак тізімі» шамамен 14% дауыспен үшінші орынға шықты. Барлығы он екі партия жиналыста орын алу үшін жеткілікті дауыс жинады. Сайлауда бақ сынаған 111 партияның көпшілігі орын жеңіп алмады. Орын алмаған ең танымал партия – бұрынғы эмигрант Аднан Пачачи басқарған, көбінесе сунниттерден тұратын, тәуелсіз демократтар қозғалысы болды. Олар шамамен 12 000 дауысқа ие болды. Орын жеңіп алмаған басқа да танымал партиялар: монархиялық конституциялық монархия қозғалысы және еркін әскери офицерлер мен азаматтар қозғалысы.

Салдары

2005 жылдың 5 сәуірінде Ирактың Ұлттық ауыспалы ассамблеясы көрнекті күрд көшбасшысы Жалал Талабаниді президент етіп тағайындады. Сонымен қатар, шиит араб Адель Абдул Мехди және бұрынғы уақытша президент, суннит араб Гази ал Явар вице-президенттер болып тағайындалды. Ирактың жаңа премьер-министрі болып шиит Ибрагим әл-Джаафари тағайындалды, оның Біріккен Ирак Альянсы партиясы дауыстардың көп бөлігін жеңіп алды. Оған биліктің басым бөлігі берілді. Жаңа үкімет алдында екі маңызды міндет тұрды. Біріншісі – соңғы айларда елді шарпыған, көптеген ирактық азаматтар мен шенеуніктерді, сондай-ақ бірқатар американдық әскерлерді қаза қылған зорлық-зомбылықты тоқтатуға тырысу. 2005 жылдың ортасына қарай, Иракта шамамен 135 мың американдық әскер қалып, 2214 американдық сарбаз қаза тапқан еді. Екінші маңызды міндет – жоғарыда айтылғандай, 2004 жылғы Уақытша әкімшілік заңының орнына жаңа ирактық конституциясын жазу жұмысына қайта кірісу.