Кіріспе

Ауғанстан провинциясы – үлкен географиялық аймақ.

Бадахшан провинциясы – Ауғанстанның солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан 34 провинцияның бірі. Солтүстікте Тажикстанның Горно-Бадахшан автономиялық облысымен, оңтүстік-шығыста Пакистанның Төменгі және Жоғарғы Читрал және Гилгит-Балтистан аймақтарымен шектеседі. Шығысында Қытаймен 91 километрлік шекарасы бар. Бұл – кең тарихи Бадахшан аймағының бір бөлігі, оның бір бөлігі қазір Тажикстан мен Қытайда жатыр. Провинцияда 22 аудан, 1200-ден астам ауыл және шамамен 1 055 000 адам тұрады.

Этимология

Сасанидтер билігінде "бидикс", парфян дәуірінде "бтши" деп аталған. Сасанид қолжазбаларында, Ка'ба-и Зартоштта "Баласакан" деп кездеседі. 7 ғасырдан бастап қытай деректерінде "По то чанг на" деп аталды.

География

Бадахшан батыста Тахар провинциясымен, оңтүстік-батыста Панджшир провинциясымен, оңтүстікте Нуристан провинциясымен, солтүстік және шығыста Тәжікстанмен (сол елдің Горно Бадахшан автономиялық провинциясы мен Хатлон провинциясы), шығыста Вахан дәлізі деп аталатын ұзақ тізбек арқылы Қытаймен, оңтүстік-шығыста Пәкістанмен (Читрал және Гилгит Балтистан) шектеседі. Бадахшанның жалпы аумағы – , оның көп бөлігін Хиндукуш және Памир таулары алып жатыр. Дүниежүзілік табиғат қорының мәліметінше, Бадахшанда Памир өзені бойындағы Ғиссаро-Алай ашық орманды алқаптарымен қатар, қоңыржай шалғындықтар, саванналар және бұталы алқаптар бар. Бұл аймақтарда көбінесе фисташка, бадам, жаңғақ, алма, арша, шалфей сияқты өсімдіктер кездеседі. Облыста таулы шалғындықтар мен бұталы алқаптар бар, солтүстік және оңтүстік-батыс аймақтарындағы биік тауларда Хиндукуш альпілік шалғындығы орналасқан. Вахан дәлізінде екі таулы шалғындық және бұталы аймақ бар: Қарақорым Батыс Тибеттік үстірт альпілік даласы және Памир таулары мен Дарваз аймағындағы Кух-э-Сафед Херс. Фейзабадтың оңтүстігіндегі жер бедері шөлдермен және ксерик бұталы алқаптармен сипатталады. Көбінесе тікенді бұталар, зизиф, акация және амигдалус өседі. Паропамисус ксерик орманды алқаптары провинцияның солтүстік-батыс және орталық аудандарында табылмайды. Көп таралған өсімдіктерге бадам, фисташка, күрке, теңіз шұбаты жатады.

Тарих

Бадахшан 18 ғасырдың соңына дейін тәуелсіз мемлекет болды, содан кейін оны Дурранилер, одан кейін Баракзай әулеті басқарды. 19 және 20 ғасырларда болған үш ағылшын-афған соғысы кезінде британдықтар оған араласпады, бұл Эманзай тайпасының аймақтық билікке ие болуына жағдай жасады. Бұл аймақ 1980 жылдарға дейін, совет-афған соғысына дейін шамамен 100 жыл бейбіт өмір сүрді, сол кезде моджахедтер Ауғанстанның орталық үкіметіне қарсы көтеріліс бастады. 1990 жылдары аймақтың көп бөлігін Бурхануддин Раббани мен Ахмад Шах Масудқа адал күштер бақылады, олар 1996 жылға дейін де-факто ұлттық үкімет болды. Бадахшан – 1996-2001 жылдар аралығында талибандар басып алмаған жалғыз провинция. Дегенмен, соғыс барысында Мавлави Шарики Бадахшанда Талибанға қарама-қарсы ислам әмірлігін құрды, ол көршілес Нуристандағы Ауғанстанның Ислам революциялық мемлекетімен салыстыруға болады. Бадахшан тумасы Раббани мен Масуд 2001 жылы Талибан билігінің шарықталу кезеңінде Талибанға қарсы Солтүстік Альянстың соңғы өкілдері болды. Бадахшан – Ауған соғыстарында көтеріліс аз болған елдің сирек провинцияларының бірі. Алайда, 2010 жылдары Талибан көтерілісшілері провинцияның бірнеше аудандарына шабуыл жасап, бақылауға алды. 2015 жылдың 26 қазанында 7.5 магнитудалы Һинд Куш жер сілкінісі Ауғанстанның солтүстігін қамтыды, оның интенсивтілігі Меркалли шкаласы бойынша VIII (құрылыстарды қирату) деңгейіне жетті. Бұл жер сілкінісі салдарынан шамамен 30 000 үй қирады, жүздеген адам қаза тауып, 1700-ден астам адам жарақат алды.

Көлік

Файзабад әуежайы облысқа Кабулға үнемі тікелей рейстермен қызмет етеді.

Денсаулық сақтау

Таза ауыз сумен қамтамасыз етілген үй шаруашылықтарының үлесі 2005 жылы 13%-дан 2011 жылы 21%-ға дейін артты. Білікті акушердің қатысуымен туған балалардың үлесі 2003 жылы 1,5%-дан 2011 жылы 2%-ға дейін артты. Соңғы кездегі кен өндіру қызметі лазуритке бағытталған, одан түскен қаражат Солтүстік Альянс әскерлерін қаржыландыруға, ал одан бұрын кеңеске қарсы муджахидтерді қолдауға жұмсалды. Жақында жүргізілген геологиялық сараптамалар басқа да құнды тастардың, әсіресе рубиндер мен изумрудтардың орналасқан жерлерін көрсетті. Құран ва Мунжан ауданындағы кен орындарында 1290 тоннаға дейін лазурит (латизель) бар деген болжам бар. Бұл минералдық байлықты игеру аймақтың гүлденуіне ықпал етуі мүмкін.

Спорт

Бадахшан провинциясы Ауғанстанның ішкі крикет жарыстарында "Бадахшан провинциясы" крикет командасымен ұсынылған. "Борна" институтының жоғары білім беру мекемесіне қарасты "Борна" крикет клубы өз командасын құрып, крикет саласының сардарларымен дамытылатын болады.

Демография

2020 жылғы жағдай бойынша провинцияның халқы шамамен 1 054 087 адамды құрайды, бұл көпұлтты ауылдық қоғам. Дари тілінде сөйлейтін тәжіктер басым бөлігін құрайды, одан кейін өзбектер, хазаралар, пуштундар, қиырғыздар, қизилбаштар және басқа да этностар өкілдік етеді. Памир тілдерінің ішінде шугни, мунджи, ишкашими және вахи тілдері бар. Провинция тұрғындарының көпшілігі – суннит мұсылмандары, бірақ исмаили шииттері де кездеседі. Халықтың 60,1%-ы ұлттық кедейлік шегінен төмен деңгейде өмір сүреді, бұл елдегі ең жоғары көрсеткіштердің бірі.

Аудан орталығы Халқы Арго 88 616 1059 84 145 ауыл. Көпшілігі тәжік, аз бөлігі түрікмендер. Юрм-Юрм 42 671 1225 35 75 ауыл. 100% тәжіктер. Кишим-Машхад 91 407 767 119 100 ауыл. 100% тәжіктер. Рағистан-Зираки 44 773 1321 34 25 ауыл. 100% тәжіктер. Шегнан-Шугнан 31 487 1968 16 28 ауыл. Көпшілігі памирліктер (шугнилер). Шекей-Жарф 29 760 635 47 38 ауыл. Тәжіктер және басқалар. Шұхада 39 061 1244 31 62 ауыл. Көпшілігі фарсиван (тәжіктер, аймақтар), аздаған памирліктер (ишкашими). Тағаб 31 753 1401 23 Тажиктер мен балучтардың араласуы. Тишқан 33 746 821 41 57 ауыл. 100% тәжіктер. Яван 36 669 431 85 100% тәжіктер. Зебақ-Зебақ 8 902 2057 4 62 ауыл. Көпшілігі памирліктер, аздаған тәжіктер. Бадахшан 1 054 087 44 836 24 85,4% фарсиван (тәжіктер, аймақтар), 7,2% памирліктер (ишкашими, мунджи, шугни, вахи), 5,4% түрікмендер, 1,5% балучтар, 0,5% қиырғыздар.