Кіріспе
Халықаралық бала асырап алу (сондай-ақ, елдер аралық асырап алу немесе трансұлттық асырап алу деп те аталады) – асырап алудың бір түрі, онда бір елде тұратын жеке адам немесе жұбайлық одақ басқа елдің азаматы болып табылатын баланың заңды және тұрақты ата-анасы/ата-аналары болады. Әдетте, бала асырауға ниеттенген ата-аналар өз елінің және баланың азаматтығы бар елдің асырап алуға қатысты заң талаптарына сай болуы керек. Халықаралық асырап алу – трансмәдени немесе нәсілдік асырап алудан өзгеше. Дегенмен, бала халықаралық жолмен асырап алынғаннан кейін отбасы трансмәдени немесе аралас нәсілді отбасы болуы мүмкін. Елдердің заңдары халықаралық асырап алуға рұқсат беруде әртүрлі келеді. Кейбір елдер халықаралық асырап алу үшін белгілі бір ережелер мен процедураларды орнатқан, ал басқалары оған тікелей тыйым салады. Көптеген Африка елдері сияқты, кейбір елдер асырап алушы ата-аналарға тұру мерзіміне қатысты талаптарды ұзартып, нәтижесінде көптеген халықаралық асырап алулардың жүзеге аспауына себеп болады.
International adoption (also referred to as intercountry adoption or transnational adoption) is a type of adoption in which an individual or couple residing in one country becomes the legal and permanent parent(s) of a child who is a national of another country. In general, prospective adoptive parents must meet the legal adoption requirements of their country of residence and those of the country whose nationality the child holds. International adoption is not the same thing as transcultural or interracial adoption. However, a family will often become a transcultural or interracial family upon the adoption of a child internationally. The laws of countries vary in their willingness to allow international adoptions. Some countries have established rules and procedures for international adoptions, while other countries expressly forbid it. Various countries, notably many African nations, have extended residency requirements for adoptive parents that, in effect, rule out most international adoptions.
Процесс туралы жалпы түсінік
Халықаралық асырап алу процесін бастау үшін қажетті талаптар асырап алушы ата-ананың еліне байланысты өзгеруі мүмкін. Мысалы, көптеген елдерде асырап алушылар алдымен бала асырап алуға рұқсат алуы керек, ал кейбіреулерінде рұқсат кейін беріледі. "Жетім" деп тірі туыстары бар, асырап алуға келісім берген баланы атайды. Кейбір адамдар жетімдерді "балабақша" немесе "балалар үйі" деп атайды, себебі көп жағдайда балалардың ата-аналары өз балаларын асырап алуға келіспейді. Ата-ананың кедейлікпен күресуіне немесе жұмыстың болуына байланысты, сондай-ақ балабақшадағы/жетімдер үйінің білім беру мүмкіндіктерін пайдалану үшін баласын уақытша "балабақшаға" беруі жиі кездеседі. Балалар үйлері/балабақшалар көбінесе білім беруді қамтамасыз ететіндіктен, олар субсидияланған мектеп-интернаттар сияқты жұмыс істейді. Халықаралық асырап алуға ниетті ата-аналар балаға қатысты ұсыным күтеді, яғни балабақшадағы/жетімдер үйінің балаларының ата-аналарының бірі асырап алуға келісім бергенше күтеді. Бала асырап алу процесінің баяу болуына бюрократияны кінәласа да, көбінесе себеп – дамытылмаған елдерде балаға деген сұраныс ұсыныстан асып түсуі. ЮНИСЕФ-тің балаларды қорғау жөніндегі аға кеңесшісі Александрия Юстердің пікірінше, халықаралық асырап алу қазір балаларды үйге орналастыруға қарағанда, дамыған елдердегі ата-аналар үшін бала табуға бағытталған. Америка Құрама Штаттарында процестің бірінші кезеңі әдетте лицензияланған асырап алу агенттігін немесе адвокатты таңдау болып табылады. Әр агенттік немесе адвокат әртүрлі елдермен жұмыс істейді, бірақ кейбіреулері тек бір елге ғана назар аударады. Гаага Конвенциясының ережелеріне сәйкес (асырап алу мәселелеріне қатысты халықаралық шарт), егер баланың елі Гаага Конвенциясының қатысушысы болса, асырап алу агенттігі немесе адвокаты АҚШ үкіметімен аккредиттелген болуы керек. Баланың елі қатысушы болмаса, Гаага ережелері қолданылмайды және бала мен асырап алушы ата-ананың елдерінің заңдары сақталуы тиіс. Гаага қолданылмайтын жағдайда да үйде зерттеу және USCIS (АҚШ Азаматтық және Иммиграциялық қызметі; бұрын INS, Иммиграциялық және натурализациялық қызмет) мақұлдауы қажет. Гаага мәселесі төменде талқыланады. Асырап алушы ата-аналар туралы баланың еліне қажетті көптеген ақпараттарды қамтитын құжат дайындалады. Әдетте, бұл қаржылық ақпарат, тексеру, саусақ іздері, әлеуметтік жұмыскер жүргізген үйдегі зерттеудің қорытындысы, асырап алушы ата-ананың денсаулығына қатысты дәрігердің есебі және басқа да қолдаушы құжаттарды қамтиды. Талаптар елден елге, тіпті Ресей сияқты ірі елдердің аймақтарынан аймақтарға әртүрлі болуы мүмкін. Толық болғаннан кейін құжат баланың еліндегі тиісті органдарға қарауға жіберіледі. Құжат қаралып, болашақ ата-аналар асырап алуға рұқсат алғаннан кейін, олар бала асырап алуға жарамды баламен сәйкес келеді (бірақ мысалы, Үндістанда балаларды болашақ ата-аналармен сәйкес келтіруге рұқсат етілмейді). Әдетте ата-анаға баланың жасы, жынысы, ауру тарихы және т.б. туралы ақпарат жіберіледі. Бұл әдетте ұсыным деп аталады. Көптеген асырап алуларда саяхат күні кейінірек беріледі. Алайда, кейбір елдер ұсыным алған кезде ата-анаға баламен кездесуге және ұсынымды қабылдау үшін қажетті қосымша құжаттарға қол қоюға шақыруы мүмкін. Кейбір елдер, мысалы, Қазақстан, болашақ ата-аналар елге алғашқы сапарға шыққанша ұсыным беруге рұқсат бермейді. Бұл "соқыр" ұсыным деп аталады. Елге байланысты, ата-аналар заңды процесті аяқтау үшін шетелге бірнеше рет баруы мүмкін. Кейбір елдер баланың асырап алушылардың еліне эскортталуына рұқсат береді және асырап алушылардың асырап алынған баласының еліне баруы міндетті емес. Осыдан кейін баланың асырап алушылардың елінің заңды азаматы болуы үшін немесе оны қайта асырап алу үшін қажетті құжаттармен жұмыс істеу сияқты бірнеше талаптар болады. Сонымен қатар, асырап алушылар пайдаланатын агенттік немесе бала асырап алынған елдің заңдары бойынша әлеуметтік жұмыскердің бір немесе бірнеше бақылау (немесе "орналастырудан кейінгі") сапары қажет болуы мүмкін. АҚШ-та 2000 жылғы Бала азаматтығы туралы заңға сәйкес, егер асырап алған ата-аналардың кем дегенде біреуі АҚШ азаматы болса, шетелде туған барлық балаларға азаматтық автоматты түрде беріледі. Асырап алудың жағдайына байланысты, азаматтық баланың АҚШ-қа иммигрант ретінде кірген кезде немесе ата-ананың елінде асырап алынған кезде беріледі.
Саясат пен талаптар
Бала асырап алу саясаты әр елде кеңінен өзгешеленеді. Асырап алушы ата-аналардың жасы, қаржылық жағдайы, білім деңгейі, отбасылық жағдайы мен тарихы, үйдегі тәуелді балалардың саны, сексуалдық бағдары, дене салмағы, психологиялық денсаулығы және тегі сияқты мәліметтер елдердің қандай ата-аналардың сол елден бала асырап алуға құқылы екенін анықтау үшін пайдаланылады. Баланың жасы, алымдар мен шығындар, баланың туған елінде қажетті сапар уақыты сияқты ақпараттар да бір елден екіншісіне айтарлықтай өзгеруі мүмкін. Әр ел асырап алуға қатысты өз ережелерін, мерзімдерін және талаптарын белгілейді, сондай-ақ АҚШ-та әр штаттың өзінде де әртүрлі ережелер бар. Әр ел және көбінесе елдің әр аймағы қандай ақпаратты және қалай бөлісуге болатыны туралы өз ережелерін белгілейді (мысалы, баланың суреті, баланың денсаулығы). Ақпараттың сенімділігі мен расталуы да өзгеріп отырады. Көптеген елдер ата-ананың баласын үйге әкелуін талап етеді, бірақ кейбір елдер баланың жаңа отанына эскортпен жіберілуіне рұқсат береді. АҚШ Мемлекеттік департаменті АҚШ-та халықаралық асырап алу қызметтерін ұсынатын ұйымдар үшін екі аккредиттеу ұйымын белгіледі және балаларды қорғау және халықаралық асырап алу жөніндегі Гаага конвенциясын ратификациялаған елдермен жұмыс істейді. Олар – Аккредиттеу жөніндегі кеңес және Колорадо штатының денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер департаменті. АҚШ Мемлекеттік департаменті халықаралық асырап алудың барлық аккредиттелген қызмет провайдерлерінің тізімін ұстап тұрады.
Балалардың негізгі шығу және қабылдау елдері
2000 жылдан бері туған және қабылдаған елдердің негізгі демографиялық мәліметтері жақында ғана мамандандырылған басылымда талданды және жинақталды.
Балалардың негізгі шығу елдері
Соңғы зерттеуге сәйкес, 2003–2011 жылдар аралығында 6 ел (Қытай, Эфиопия, Үндістан, Оңтүстік Корея, Украина және Вьетнам) шамамен он жыл бойы балалардың негізгі шығу орталықтары болды. Дегенмен, басқа елдердің көптеген балаларын жіберуде шамалы өзгерістер болды. 2019 жылы АҚШ азаматтары асыраған балаларды ең көп жіберген елдер Қытай, Украина, Колумбия, Үндістан, Оңтүстік Корея, Болгария, Гаити және Нигерия болды.
Негізгі қабылдаушы елдер
Селманның зерттеулеріне сүйенсек, 1998 және 2007 жылдары хабарлама берген 23 елдің ішінде бала асырап алу бойынша алғашқы 10 ел (іріден кішіге қарай): АҚШ, Испания, Франция, Италия, Канада, Нидерланды, Швеция, Норвегия, Дания және Австралия. Осы 10 елдің ішіндегі алдыңғы 5 ел жалпы асырап алудың 80% астамын құрайды, ал АҚШ барлық жағдайлардың шамамен 50% құрайды. Тарихи тұрғыдан АҚШ халықаралық асырап алуда жетекші елдердің бірі болғанымен, соңғы он жылда бұл жағдай күрт өзгерді. 2004 жылы 22 884 бала халықаралық деңгейде асырап алынса, 2019 жылы тек 2 971 бала асырап алынды. Бұл өсімті құнның жоғарылауына, кейбір шетел соттарындағы/жесірлер үйлеріндегі сыбайлас жемқорлыққа және көптеген елдердің тек айқын ерекше қажеттіліктері бар балаларды ғана асырап беру саясатына байланысты.
АҚШ (ең ірі алушы ел ретінде)
2019 жылы АҚШ азаматтары асырап алған балаларды ең көп жіберген елдер Қытай (819), Украина (298), Колумбия (244), Үндістан (241), Оңтүстік Корея (166), Болгария (134), Гаити (130) және Нигерия (116) болды. 2019 жылы Эфиопиядан бар болғаны 11 бала асырап алынды, бұл 2018 жылы 177 баламен және 2017 жылы тізімде екінші орында тұрған 313 баламен салыстырғанда азайды. Қытай халықаралық асырап алудағы маңызды ел болып ұзақ жылдар бойы саналады, бірақ соңғы кезде Қытай экономикасының жақсаруы және қатаң заңдардың қабылдануына байланысты бала асырап алу көрсеткіштері төмендеді (дегенмен ол әлі де көшбасшы болып отыр).
Бала асырап алудың жыныстық қатынасы (АҚШ және Еуропа)
Жалпы, АҚШ-та ұлдарға қарағанда қыздар көбірек асырап алынады. 1999-2012 жылдар аралығында АҚШ-та асырап алынған балалардың шамамен 62% қыздар, ал 38% ұлдар болды. Бірақ, қыздар мен ұлдар арасындағы бұл айырмашылық бірте-бірте азайып келеді. Яғни, қазір асырап алынған қыздар мен ұлдардың арақатынасы теңдесіп келеді. Бұрын Қытайда ұл балаларды артық көру салдарынан және 1979 жылы енгізілген жоспарлы туу саясатының нәтижесінде, асырап алуға қыз балалардың саны көп болатын. 2000 жылдардың басына дейін американдық отбасылар асырап алған қытайлық балалардың 90-95% қыздар еді. Бір бала саясатына жақында енгізілген өзгерістер, некеге шығуға жарамды қыздардың азаюы және жынысқа қарай аборт жасаудың көбеюі сияқты көптеген себептерге байланысты, Қытайдағы жетімдер үйлерінің көпшілігі қазір тек ерекше қажеттіліктері бар балаларды қабылдайды, олардың көпшілігі ұлдар. Асырап алушылардың қыздарға басымдық беруіне байланысты, Қытайда күтіп тұрған балалардың көпшілігі ұлдар, себебі сондай қажеттіліктері бар қыздар қытай қыздарын іздейтін отбасыларға тез тапсырылады. Үндістанда да асырап алуға болатын қыздардың саны көп (шамамен 70%), ал Оңтүстік Кореяда керісінше, асырап алынатын ұлдардың саны басым, олардың үлесі шамамен 60% құрайды.
Балалардың әл-ауқатын қамтамасыз ету жөніндегі БҰҰ декларациясы (1986)
Балаларды қорғау және олардың әл-ауқатын жақсартуға қатысты әлеуметтік және құқықтық принциптер туралы БҰҰ Декларациясы, ұлттық және халықаралық асырап алуға ерекше назар аудара отырып, 1986 жылғы 3 желтоқсандағы Бас Ассамблеяның 41/85 қарарымен қабылданды. БҰҰ Балалардың игілігіне қатысты Декларациясы Балалар құқықтары Декларациясының 6-қағидасын қайта растайды, оған сәйкес «бала, мүмкіндігінше, ата-анасының қамқорлығында және жауапкершілігінде, ал кез келген жағдайда махаббат пен моральдық және материалдық тұрақтылық атмосферасында өсуі керек». 17-бапта субсидиарлық принцип былай бекітілген: «Егер баланы асырап алуға немесе асырап алу отбасына орналастыру мүмкін болмаса немесе оның туған елінде оған тиісті күтім көрсетуге болмаса, баланы отбасымен қамтамасыз етудің балама жолы ретінде халықаралық асырап алу қарастырылуы мүмкін». 24-бапта Мүше мемлекеттер баланың мәдени және діни фонын, сондай-ақ оның мүдделерін ескеруі тиіс делінген. Декларация мемлекеттерді асырап алу процесін асықтырмауға шақырады. 15-бапта: «Баланың болашағы туралы шешім қабылдау үшін баланың биологиялық ата-анасына, болашақ асырап алушы ата-анаға және қажет болған жағдайда, балаға жеткілікті уақыт беріліп, тиісті кеңес алуы керек» деп көрсетілген.
Бала құқықтары туралы БҰҰ Конвенциясы (1989)
БҰҰ-ның Бала құқықтары туралы конвенциясы балаларды халықаралық құқықтың белсенді субъектілері ретінде танып, оларға қатысты мәселелерді қарастырғанда олардың пікірлерін ескеру қажеттігін бекітеді (м.12). Баланың ең жақсы мүддесі қағидаты балаға қатысты мемлекеттік немесе жеке әлеуметтік қызметтер, соттар, әкімшілік органдар немесе заң шығарушы органдар жүзеге асыратын барлық іс-қимылдарда басты назарда болуы керек (бап 3). Осы қағидат Мемлекеттер-тараптар бала асырап алу жүйесін мойындағанда немесе рұқсат бергенде де ең маңызды мәселе болып табылады. Атап айтқанда, 21-бапта Мемлекеттер-тараптар «бала асырап алуға тек құзыретті органдар ғана рұқсат беретінін қамтамасыз етуі керек, бұл органдар баланың ата-аналарына, туыстарына және заңды қамқоршыларына қатысты мәртебесін ескере отырып, асырап алуға рұқсат беруге болатынын анықтайды және қажет болған жағдайда, мүдделі тұлғалардың асырап алуға хабардар келісімін алады». Баланың орналастырылуы осымен байланысты адамдарға тиіссіз қаржылық пайда әкелмеуі тиіс (бап 21. d).
Бала асырап алу туралы Гаага конвенциясы (1993)
Халықаралық асырап алумен байланысты туындайтын кейбір қиындықтар мен мәселелерді мойындап, осы процеске қатысушылардың сыбайлас жемқорлық, зорлық-зомбылық және пайдаланудан қорғалуын қамтамасыз ету мақсатында 1993 жылы Гаага халықаралық жеке құқық конференциясы Балалардың қорғалуы және халықаралық асырап алу саласындағы ынтымақтастық туралы конвенцияны әзірледі. Конвенция 1995 жылдың мамыр айында күшіне енді. 2018 жылдың желтоқсанына дейін конвенцияға 99 мемлекет-тарап болды. Корея, Непал және Ресей Федерациясы конвенцияға қол қойған, бірақ оны ратификацияламаған. Бұрынғы көпжақты құжаттармен салыстырғанда, олар халықаралық асырап алуға қатысты белгілі бір ережелерді қамтиды, Гаага асырап алу конвенциясы халықаралық асырап алуды реттейтін маңызды көпжақты құжат болып табылады. Ол елдердің баланың мүддесін қорғау үшін тиісті шаралар қабылдауын қамтамасыз ету мақсатында үйлестіру және тікелей ынтымақтастық орнатуды талап етеді (1-бап), сондай-ақ балаларды ұрлау, сату немесе адам саудасына салудың алдын алуды көздейді. Конвенция сонымен қатар барлық рәсімдерді келісім жасасқан мемлекеттер тағайындаған орталық асырап алу органдарының бекітуін талап етеді. (Конвенцияның III тарауында осы органның міндеттері мен жауапкершілігі егжей-тегжейлі сипатталған). Егер конвенция ұлттық деңгейде толыққанды жүзеге асырылса, ол жеке асырап алумен байланысты тәуекелдерге қарсы қорғаныс механизмін ұсынады (асырап алушылар тікелей биологиялық ата-аналармен немесе балалардың туған еліндегі мекемелермен асырап алу шарттарын келіседі, сондай-ақ аккредиттелген асырап алу қызметтеріне жүгінбейді). Конвенция мемлекеттерге орталық асырап алу органы болып табылатын мемлекеттік орган мен оның қадағалауы мен бекітуінің қажеттілігін (17-бап), сондай-ақ асырап алу қызметтерін ұсынатын аккредиттелген органдарды (9-бап) анықтауға мүмкіндік береді. Конвенция толыққанды жүзеге асырылған жағдайда жеке асырап алудың (асырап алушылар биологиялық ата-аналармен тікелей келісіп, аккредиттелген органдарға жүгінбей) ықтимал тәуекелдерінен қорғануға мүмкіндік береді. Конвенцияның қолданылуын, түсіндіруін және жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Конвенцияның маңыздылығы оның халықаралық асырап алуды ресми түрде мойындауында және конвенцияға сәйкес жүзеге асырылған асырап алудың басқа тарап мемлекеттерде танылуын қамтамасыз етуге бағытталғандығында. Халықаралық стандарттарға сәйкес келу үшін көптеген елдер ұлттық заңнамасына өзгерістер енгізіп, халықаралық асырап алудан заңсыз пайда табуды қылмыстық құқыққа жатқызатын заңдар қабылдады. Дегенмен, балаларды асырап алу мақсатында сату және адам саудасының фактілері әлемнің көптеген аймақтарында орын алып келеді. Әсіресе төтенше жағдайлар, табиғи апаттар немесе қақтығыстар кезінде балалар тиісті заңдық рәсімдерді сақтамай асырап алынады және адам саудасының құрбаны болу қаупіне тап болады. Сонымен қатар, Гаага асырап алу конвенциясын іске асыру нәтижесінде асырап алу процесінің бюрократиялық жүйесі күшейіп, балаларды отбасыларға орналастыруға қосымша кедергілер туғызуы мүмкін деген мәселе де көтерілуде.
Африка
Африкадағы халықаралық асырап алуға қызығушылық артып келеді, әсіресе Мадонна мен Анджелина Джоли сияқты әйгілі адамдардың африкалық балаларды асырап алу оқиғалары көпке тарағаннан кейін. Африка елдерінде жалпы асырап алу және халықаралық асырап алу саласындағы заңнамалық базалар бар, бірақ олар елден елге өзгеше болуы мүмкін. Африка елдері қабылдаған заңдық ережелерге шолу жасағанда, халықаралық асырап алу мәселесі Африка құрлығында қалай шешілетіні туралы алуан түрлі, бірақ толық емес картина көрінеді. Назар негізінен дереккөздері дереу қолжетімді елдерге аударылған.
Корея Республикасы (Оңтүстік Корея)
Корея Республикасы (Оңтүстік Корея) Гаага бала асырап алу конвенциясының қатысушысы емес. Оңтүстік Корея заңнамасы барлық кореялық жетім балаларды шетелге асырап алу үшін асырап алу агенттігін міндетті түрде пайдалануды және мұндай агенттіктерді Денсаулық сақтау, әлеуметтік қамсыздандыру және отбасы істері министрлігінің рұқсатымен жұмыс істеуді талап етеді. 2013 жылғы 24 мамырда ол Балаларды қорғау және халықаралық асырап алу саласындағы ынтымақтастық туралы конвенцияға (Конвенция) қол қойды. Бұл Оңтүстік Кореяның Конвенцияға қатысуға жасаған алғашқы қадамы. Дегенмен, АҚШ пен Оңтүстік Корея арасындағы асырап алу әлі де Конвенцияның және оған байланысты заңдар мен ережелердің талаптарына бағынбайды. Оңтүстік Кореяның Орталық органы болып тағайындалатын Денсаулық сақтау және әлеуметтік қорғау министрлігінің мәліметінше, Оңтүстік Корея ратификация құжатын қашан тапсыратыны немесе Конвенция Оңтүстік Кореяға қатысты күшіне қашан енетіні әзірге белгісіз. Ішкі заңнамада Корея Республикасының (КР) Арнайы асырап алу туралы заңы, Оңтүстік Кореядан халықаралық асырап алуды реттейді және 2012 жылғы 5 тамызда күшіне енді. Бұл заң отандық асырап алуға басымдық береді және шетелде асырап алынған оңтүстік кореялық балалардың санын азайтуға ұмтылады. Арнайы асырап алу туралы заңға сәйкес, әрбір халықаралық асырап алу Корея Отбасы сотының мақұлдауын қажет етеді.
Үндістан
Үндістан балаларды қорғау және халықаралық асырап алу мәселелеріндегі ынтымақтастық туралы Гаага конвенциясына (Гаага асырап алу конвенциясы) қатысушы мемлекет. 2011 жылдың қаңтар айында Үндістан халықаралық асырап алу процесін орталықтандыру мақсатында жаңа процедураларды енгізді. Жаңа ережелерге қоса, болашақ асырап алушылар халықаралық асырап алуға қатысты барлық үнді заңдарын білуі тиіс. Бала 1956 жылғы «Хинду асырап алу және күтім туралы» (HAMA), 1890 жылғы «Қамқорлар мен қорғаншылар туралы» (GAWA) немесе 2000 жылғы «Жастар әділеттілігі (балаларды күту және қорғау) туралы» (JJA) заңдарына сәйкес болашақ асырап алушылармен заңды түрде бірге тұруы мүмкін.
Вьетнам
Вьетнам балаларды қорғау және халықаралық асырап алу саласындағы ынтымақтастық туралы Гаага конвенциясының (Гаага асырап алу конвенциясы) қатысушысы болып табылады. Ішкі құқықтық тұрғыда Вьетнам үкіметі 2011 жылдың 1 қаңтарынан күшіне енген бала асырап алу туралы заң қабылдады. Заңда 53 бап бар, ол отандық және халықаралық асырап алуды қамтиды. Вьетнам заңдарының 14-бабы асырап алушыларға қойылатын талаптарды белгілейді, бұл талаптар шетелдік асырап алушыларға да қолданылады.
Еуропа
1970 жылдан бері Испания, Франция, Италия және бірнеше Скандинавия елдері сияқты еуропалық елдер еуропалық емес елдерден асырап алуға қойылатын сұраныстың айтарлықтай өскенін көрді, себебі ұлттық балалардың асырап алуға қолжетімді саны шектеулі болды. Гендерлік зерттеулер сонымен қатар бұл жағдайдың Глобалдық Солтүстікте бірінші баланың тууына қатысты жүктілікті кейінге қалдыру трендісінің салдары екенін көрсетеді, бұл сүек ауруларының ықтималдығын арттырып, асырап алуға деген сұранысты күшейтеді. Дегенмен, соңғы деректер халықаралық асырап алудың тұрақтап немесе тіпті азайып бара жатқанын көрсетеді, бұл балалардың елден шығуын реттеуге және бала сатудың алдын алуға бағытталған. Алайда, бұл тренд елдер бойынша әртүрлі. Мысалы, 2000-2005 жылдар аралығында Испания, Франция және Италияда халықаралық асырап алу 70%-ға өсті, ал Швейцария мен Германияда азайды, ал Норвегияда өзгеріс болған жоқ.
Еуропа Кеңесі
Қабылдауды реттейтін халықаралық стандарттар мен заңдардың қабылдануы және күшіне енуі әрбір шарты жасасқан мемлекеттің құзыретті органдарының халықаралық құжаттарды қалай түсіндіруіне және олардың ережелерін қалай іске асыруына байланысты. Еуропалық заңнама және осы мәселе бойынша тәжірибе елдер арасында әртүрлі. Еуропа Кеңесінің мүше мемлекеттері арасындағы бала асырап алу заңдарын үйлестіруге жасалған әрекет 1968 жылдың сәуірінде күшіне енген Балаларды асырап алу туралы Еуропалық конвенция (1967) арқылы жүзеге асырылды. 2008 жылы Еуропа Кеңесінің құқықтық ынтымақтастық жөніндегі Еуропалық комитетінің қарауымен отбасы құқығы жөніндегі сарапшылар комитетінің жұмыс тобы Балаларды асырап алу туралы Еуропалық конвенцияның жаңартылған нұсқасын дайындады. Конвенция 2008 жылғы 27 қарашада қол қоюға ашылды. 2013 жылдың қараша айына дейін Еуропа Кеңесінің 46 мүше мемлекетінің 18-і 1967 жылғы Конвенцияны ратификациялады, ал 3 мемлекет оған қол қойды, бірақ әлі ратификацияламады. Жаңартылған Конвенцияны 16 ел ратификациялады, ал тағы 3 ел тек қол қойды.
Еуропалық Одақ
Еуропалық Одақ регламентінде отбасылық қайта қосылу құқығы туралы 2003 жылғы 22 қыркүйектегі 2003/86/ЕҚККК 4-бабында халықаралық асырап алуға сілтеме жасалған. Бұл бап үшінші ел азаматтарынан асырап алынған балалардың көшіп келуін реттейді, егер ата-аналары Еуропалық Одақта тұратын үшінші ел азаматтары болса. Еуроодаққа мүше мемлекеттер тиісті мемлекеттік органның шешіміне сәйкес бала асырап алуға рұқсат береді. Еліне кіруге рұқсат мемлекеттің халықаралық міндеттемелеріне байланысты автоматты түрде орындалатын немесе халықаралық міндеттемелерге сәйкес мойындалуға тиіс шешім арқылы да берілуі мүмкін (4-баптың (b) тармағы). Гаагалық бала асырап алу туралы конвенцияны ратификациялаған және қабылдаған еуропалық елдер халықаралық асырап алуға қатысты қызметтерді ұсынатын әлеуметтік жұмыскерлерді оқытуды дамытты. Олар білікті мамандарды тағайындады және орталықтандырылған бақылау жүйесін құрды (мысалы, Италия және Германия). Ал Швейцарияда процедураларды бюрократияландыру процесті баяулатқандықтан, бала асырап алудың саны азайды деп есептеледі. Испания, Франция және Швейцарияда асырап алушы ата-аналар халықаралық асырап алуды жүзеге асырудың екі жолының бірін таңдай алады: аккредиттелген органның – көбінесе жеке ұйымның – көмегімен және мемлекет тағайындаған орталық асырап алу органының бақылауында немесе делдалсыз жеке асырап алу. Италия мен Норвегияда екінші нұсқа, яғни «жеке асырап алу» деп аталатын түрге тыйым салынған. Мысалы, Италияда барлық халықаралық асырап алу ұлттық заңмен аккредиттелген құзыретті органдар арқылы жүзеге асырылуы керек. Бұл ережеден тек бір ғана ерекшелік бар: бала асырап алушылардың бірі бала туған елдің тумасы болса немесе итальяндық отбасылар ұзақ уақыт бойы сол елде тұрып, оның мәдениетімен байланысы тығыз болса. Мұндай жағдайларда олардың халықаралық асырап алу туралы өтініші 100-ден астам елде филиалдар, бөлімдер және өкілдер желісі арқылы қызмет ететін Халықаралық әлеуметтік қызметке тікелей жіберілуі мүмкін, аккредиттелген ұлттық органдарға жүгінбестен. Франция мен Германия жақында үшінші жолға көшті, мемлекеттік органдар құрды, олар ресми түрде делдалдық қызметті атқарады және іс жүзінде орталық асырап алу органының функцияларын орындайды. Деректер көрсетіп тұрғандай, барлық еуропалық елдерде, заңмен тыйым салған және рұқсат берген елдерде де жеке асырап алу кең таралған және, ең алдымен, бала сату қаупіне байланысты алаңдаушылық тудырады. Көптеген еуропалық елдер асырап алынған балалардың шыққан елдерімен екіжақты келісімдерге қол қойды (мысалы, Испания Филиппин және Боливиямен, Франция Вьетнаммен). Заң тұрғысынан алғанда, екіжақты келісімдер Баланың құқықтары туралы конвенцияда және Гаагалық бала асырап алу туралы конвенцияда көзделген кепілдіктерді елемеуге болмайды.
Африка мен АҚШ арасындағы халықаралық асырап алуды сынға алу
Соңғы жылдары Америка Құрама Штаттарының азаматтары африкалық балаларды асырап алуға деген қызығушылықтары артып келеді. 1980 жылдарға дейін халықаралық асырап алу АҚШ азаматтары үшін, әсіресе африкалық балалар үшін, аса қолайлы болған жоқ. Екі ел арасындағы жағымды халықаралық қатынастардың жақсаруынан кейін елеулі өзгерістер байқалады: "NCFA деректеріне сәйкес, 1986 жылы 10,019 шетелдік бала асырап алынған, бұл сол жылы болған барлық туыс емес бала асырап алудың 16,4% құрады" (Столли, 1993). Халықаралық және африкалық балаларды асырап алу көрсеткіштері артып келе жатқандықтан, Африкадағы балаларды асырап алудың ең үлкен өсімді көріп отырмыз, себебі шектеулер мен рәсімдер жеңілдетілді. "Нәтижесінде, АҚШ-тағы отбасыларға асырап алынған балалардың ең көп кездесетін африкалық елдері – Эфиопия мен Либерия, ең аз шектеулерге ие елдердің қатарында. Тағы екі ел – Гвинея-Бисау және Свазиленд, шектеулер көрсеткіші бойынша осыған ұқсас нәтижелерді көрсетті" (Брюнинг, 2009). Ғалымдар американдық азаматтардың африкалық балаларды асырап алу көрсеткішінің талаптар төмендегенде және жалпы асырап алу деңгейі артып келе жатқанда, өсе беретінін күтеді. Алайда, ақ нәсілді американдық отбасылардың африкалық балаларды асырап алуының артуымен бірге, нәсілдер аралық асырап алу мәселелері жиірек туындап отыр. АҚШ Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер департаментінің Балалар мен отбасылар басқармасы және Ұлттық асырап алу жөніндегі кеңес 2020 жылы асырап алу үйлерінде 92,237 қара нәсілді баланың және ақ нәсілді отбасыларға асырап алынған 9,588 қара нәсілді баланың тіркелгенін хабарлады, олардың көпшілігі тікелей африкалық текті. Ұлттық қара нәсілді әлеуметтік қызметкерлер қауымдастығы (NABSW) нәсілдік асырап алудың тиімділігін сынап бақты. NABSW екі нәсіл арасындағы тарихи қарым-қатынасты ескере отырып, ақ нәсілді ата-аналардың асырап алынған балаларын қоғамның түрлі-түсті адамдарға қалай қарайтынына тиісінше дайындауға мүмкіншілігі жоқ деген қорытындыға келді. Американдық асырап алу қауымдастығы да NABSW-мен келісетін мәселелерді сынға алды. Олардың пікірінше, нәсілдік асырап алуда әртүрлілік жетіспейді, нәсілдік асырап алушылар, әсіресе асырап алған отбасыларынан расизмге ұшырайды, асырап алушылар өздерінің туған мәдениеттерімен байланыссыз болады және нәсілдік және мәдени өзіндігін анықтауда қиындықтарға тап болады. Екі сынды да қарастыра отырып, нәсілдік асырап алу, әсіресе халықаралық болған жағдайда, даулы мәселе екенін көруге болады. Барлық сын әр баланың асырап алуға лайық екендігіне және трансұлттық асырап алудың әрқашан да жағымсыз емес екендігіне сеніммен айтылса да, олар нәсілдік асырап алу кезінде жиі кездесетін мәселелерді көрсетеді.
Реформаға бағытталған шаралар
Халықаралық асырап алудың тартымдылығы және басқа да күрделі мәселелерге байланысты, реформа қозғалысы үкіметтерге баланың ең жақсы мүддесіне қызмет ететін және асырап алушылар мен биологиялық отбасы мүшелерінің мүдделерін қанағаттандыратын ережелерді қабылдауға ықпал етуді көздейді. Халықаралық асырап алуды реттеуде маңызды прогресс жасалды. Асырап алу отбасыларының әдетте түрлі себептері болады, мысалы, сүйексіздік, бір жынысты немесе жалғыз ата-ана болу, және адам санының артуына себеп болғысы келмеу. Халықаралық асырап алудың қосымша себептері болуы мүмкін, соның ішінде биологиялық отбасы мүшесінің кейін асырап алуға дауласуы немесе баланың өміріне араласу қаупін азайту, баланы кедейліктен құтқару (кейбір адамдар бұл әрекетті жомарттықтан гөрі, жаңа неоколониализм деп қарастырады) және баланы діни тұрғыдан "құтқару", яғни оны отбасының дініне өткізу (мұндай әрекет басқа діндерді ұстанатындар немесе дінсіздер үшін пайдалы деп есептелмейді). Атап айтқанда, евангелистік христиандарға үлкен биологиялық отбасылар құрумен қатар, халықаралық асырап алуға да белсенді түрде шақырылым жасалып жатыр.
Апаттан кейін
Халықаралық бала асырап алуға ерекше назар аудару керек – дауылдар, цунамилер және соғыстар сияқты апаттардан кейін жүзеге асырылатын асырап алу кампанияларына. Мұндай жағдайларда, мұқтаж қалған балаларға баспана беруді қалайтын шетелдік азаматтардан асырап алу туралы көптеген ұсыныстар түседі. Асырап алу, мұқтаж балаларға тұрақты және сүйіспеншілікке толы отбасы табуға көмектессе де, оқиға болғаннан кейін бірден асырап алу – ең дұрыс шешім болмауы мүмкін. Балаларды жаңа, бейтаныс отбасыларға тым асығыс көшіру қателік болуы мүмкін, себебі ата-аналары аман қалған, бірақ балаларын таба алмаған, немесе оларға баспана мен үй бере алатын туыстары немесе көршілері болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда, бірден асырап алуға көшіруден гөрі, қауіпсіздік пен эмоционалдық қолдау көрсету тиімдірек болуы мүмкін. Апаттан кейін, орын аударған және/немесе жетім қалған балалардың қанау мен бала сату құрбаны болу қаупі артады.
Бала асырап алудың салдары
Бала асырап алу – асырап алушы ата-аналар мен баланың өміріндегі маңызды өзгеріс. Бала асырап алу процесі ұзақ және күрделі, себебі балаға қолайлы тұрмыс жағдайы жасау қажет. Дегенмен, бұл өте қиын болуы мүмкін; көптеген балалар өз биологиялық отбасыларымен, мәдениетімен және тамырларымен байланысты толығымен жоғалтып өседі. Балалардың әл-ауқатын қамтамасыз ету жөніндегі ақпараттық порталдың мәлімдемесінше, "Үйді зерттеу процесі тым тереңдей түсетіндей сезім тудыруы мүмкін және сіз толыққанды шеше алмаған мәселелерді анықтауы ықтимал". Бүкіл процестің, соның ішінде бала асырап алу мүмкіндігінің белгісіздігі де ауыр тиюі мүмкін. Алайда, бала асырап алу баланың өміріне сан алуан пайда әкеледі. Бала асырап алу баланың өсуі мен дамуы үшін өте қажетті тұрақты негізді және отбасылық ортаны қамтамасыз етеді, сондай-ақ асырап алынған балаға жаңа мүмкіндіктер мен ресурстар ұсынады. Бұл асырап алушы ата-аналарға мақсатты және толыққанды өмір сүру сезімін сыйлайды. Дегенмен, бала асырап алғаннан кейінгі кезең екі тарап үшін де психологиялық және эмоционалдық тұрғыдан қиын болуы мүмкін. Балалардың әл-ауқатын қамтамасыз ету жөніндегі ақпараттық портал сондай-ақ "Ата-аналар бала асырап алудың өмір бойына созылатын мәселелеріне толық дайын болмауы мүмкін" деп хабарлайды. Асырап алынған баланың басынан өткен жарақаттарды анықтау және емдеу қиынға соғуы мүмкін. Асырап алынған балалар бас тартудан және тастап кетуден қорқуы мүмкін, бұл ата-аналардың баламен бірден жақын қарым-қатынас орнатуына кедерілді келтіреді. Бұл өз кезегінде ата-анада көңіл көтерілмейтін сезімге, қайғыға және депрессияға әкелуі мүмкін.