Кіріспе

Бала – туылғаннан бастап жасөспірім шаққа дейінгі кезеңдегі адам, немесе нәрестелік пен жасөспірім шақ арасындағы даму кезеңі. Бұл сөз туылмаған балаға да қатысты болуы мүмкін. Заң бойынша бала дегеніміз – кәмелетке толмаған адам, яғни толыққанды құқылы азаматқа жетпеген жас. Ал метафоралық мағынада, бала – беделді тұлғаны, рудағы, тайпадағы немесе діндегі топқа жататын адамды білдіруі мүмкін. Сонымен қатар, "табиғат баласы" немесе "60-шы жылдардың баласы" деген тіркестерде белгілі бір уақыт, орын немесе жағдайдың адамға күшті әсерін көрсетеді.

Биологиялық, құқықтық және әлеуметтік анықтамалар

Биологиялық ғылымдарда бала деп, әдетте, туылған сәттен бастап ересек болуға дейінгі кезеңдегі адамды айтады. Мұндай анықтаманы 194 мүше елдің 192-сі бекіткен. "Бала" термині заңмен белгіленген ересек болу шағынан төмен жастағы адамды да білдіруі мүмкін. Мысалы, Сингапурда "Балалар және жастар туралы заңға" сәйкес, 14 жасқа дейінгі адам бала болып есептеледі, ал ересек болу жасы 21-ге жетеді. АҚШ иммиграциялық заңнамасында бала – 21 жасқа толмаған кез келген адам. Ағылшын тіліндегі бала сөзінің кейбір анықтамаларына ұрық (кейде туа бітпеген бала деп те аталады) кіреді. Көптеген мәдениеттерде бала ересек болу рәсімінен өткеннен кейін ересек деп есептеледі, бұл рәсім ересек болу кезеңімен сәйкес келуі де, келмеуі де мүмкін. Балалардың құқықтары ересектерге қарағанда шектеулі, олар маңызды шешімдер қабылдауға қабілетсіз деп саналады және заң бойынша әрқашан жауапты ересек адамның қамқорлығында болуы керек, ата-аналары ажырасса да, ажыраспаса да.

Ерте балалық шағы

Ерте балалық шақ нәрестелік кезеңнен кейін басталады және бала өз бетінше сөйлей бастаған немесе қадам жасай бастаған кезде күш алады. Баланың негізгі қажеттіліктері үшін ата-анасына тәуелділігі азайғанда, шамамен 3 жасқа дейін сәбилік аяқталады, ал ерте балалық шақ 6 немесе 7 жасқа дейін жалғасады. Дегенмен, Ұлттық жас балаларды тәрбиелеу қауымдастығы ерте балалық шаққа нәрестелік кезеңнің де кіретінін айтады. Осы кезеңде балалар байқау, тәжірибе жасау және басқалармен байланыс арқылы үйренеді. Ересектер баланың даму процесін қадағалайды және қолдайды, осылайша баланың тәуелсіздігі қалыптасады. Сондай-ақ осы кезеңде бала мен күтушілер арасында берік эмоционалды байланыс орнатылады. Балалар осы жаста мектепке дейінгі білім беру және балабақшаға қатысады, соның нәтижесінде олардың әлеуметтік өмірі басталады.

Орта балалық шағы

Орта балалық шақ шамамен 6 жасқа қарай басталады, яғни бастауыш мектеп жасына жуық. Ол 9-10 жас шамасында аяқталады. Ерте және орта балалық шақ бірге даму жылдары деп аталады. Осы ортаңғы кезеңде балалар әлеуметтік және психикалық тұрғыдан дамиды. Олар жаңа достар табады және жаңа дағдыларға ие болады, бұл оларға көбірек тәуелсіздікке қол жеткізуге және жеке ерекшеліктерін дамытуға мүмкіндік береді. Орта балалық шақта балалар мектепке қадам басады, онда оларға бұрынғыдан өзгеше орта ұсынылады. Бұл жаңа орта балалар үшін жаңа сынақтар мен қиындықтар тудырады. Мектепке келгеннен кейін, әдетте байқалмайтын психикалық аурулар көріне бастайды. Осы аурулардың көптеген түрлеріне аутизм, дислексия, дискалькулия және АДГҚ (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) жатады. Арнайы білім беру, ең кем шектеулі орта, араласуға жауап беру және жеке білім беру жоспарлары – мүгедек балаларға көмектесу үшін жасалған арнайы бағдарламалар.

Балалық шағы

Жасөспірімдікке дейінгі кезең – ерте балалықтан кейін және жасөспірімдікке дейінгі адам дамуының бір кезеңі. Жасөспірімдікке дейінгі кезең көбінесе 9-12 жас аралығында деп есептеледі және жасырын ересек болудың күрт басталуымен аяқталады, оның ішінде менструацияның басталуы, спермархе және бой өсу қарқынының ең жоғары нүктесі сияқты көрсеткіштер пайда болады. Бұл өзгерістер әдетте 11-14 жас аралығында жүзеге асады. Сондай-ақ, бұл кезең жасырын ересек болудың күрт басталуынан 2 жыл бұрынғы мерзім ретінде де қарастырылуы мүмкін. Жасөспірімге дейінгі балалар адамдар арасындағы қарым-қатынасқа өзгеше көзқарас танытуы мүмкін (мысалы, билік иелерінің кемшіліктерін, адамдық жағын байқауы мүмкін). Осымен қатар, олар өздерінің жеке ерекшеліктерін қалыптастыра бастайды және тәуелсіздік сезімін күшейтеді: "өздерін жеке тұлға ретінде сезіне алады, енді тек "отбасының бір бөлігі" емес".

Жасөспірімдік кезең

Жасөспірімдік кезең әдетте еркелеу кезеңінің басталуы мен заңды ересектік аралығында анықталады: көбінесе жасөспірімдік шаққа сәйкес келеді (13–19). Дегенмен, еркелеу кезеңі көбінесе жасөспірімдік шақтан бұрын басталады. Биологиялық тұрғыдан бала – туылған сәттен еркелеу кезеңіне дейінгі кезеңдегі адам. Француз тарихшысы Филипп Ариес Еуропада 1600 жылдары балалық шақ туралы түсінік пайда бола бастағанын айтса, Николас Орме сияқты басқа тарихшылар бұл көзқарасқа қарсы шығып, балалық шақ кем дегенде орта ғасырдан бері жеке кезең ретінде қарастырылғанын дәлелдейді. Ересектер балаларды өздерінен бөлек, күнәсіз және қорғау мен тәрбиеге мұқтаж жандар ретінде қарастырды. Ағылшын философы Джон Локк балаларға қатысты жаңа көзқарас қалыптасуында маңызды рөл атқарды, әсіресе оның «tabula rasa» теориясы арқылы, ол туған кездегі сананы «бос тақта» деп қарастырды. Бұл доктринаның салдары ретінде баланың санасы бос туады және ата-ананың міндеті – баланы дұрыс ұғымдармен қаруландыру еді. Капитализмнің ерте кезеңінде, Голландия Республикасы мен Англияның протестант елдерінде ірі, коммерциялық орта таптың өркендеуі бала тәрбиесіне бағытталған жаңа отбасылық идеологияны әкелді. Пуританизм жеке құтқарылудың маңыздылығын және балалардың рухани әл-ауқаты туралы алаңдаушылықты қатаң түрде қадағалады. Қазіргі балалық шақтың өзіндік дербестігі мен мақсаттары 18-шы ғасырдағы Ағартушылық және одан кейінгі Романтизм дәуірінде қалыптаса бастады. Сэр Джошуа Рейнольдстың балалар портреттері жасөспірімдерге қатысты жаңа көзқарасты бейнеледі. Оның 1788 жылғы «Күнәсіздік дәуірі» картинасы бейнеленген баланың күнәсіздігі мен табиғи әдемілігін баса көрсетеді және тез арада көпшіліктің сүйіктісіне айналды. Балалық шақ – құдайлық, тазалық және күнәсіздіктің ошағы деген идея Уильям Вордсворттың «Ода: ерте балалық шақтағы естеліктерден өлместік туралы түсініктер» еңбегінде кеңінен жазылған. Бұл романтикалық балалық шақ туралы түсінік, тарихшы Маргарет Ривзтің пікірінше, жалпы мойындалғаннан да ұзақ тарихқа ие, оның тамыры балалық шақтың ұқсас қиялға толы бейнелеулеріне, мысалы, 17-шы ғасырдың метафизикалық ақыны Генри Воганның неоплатондық поэзиясына (мысалы, «The Retreate», 1650; «Childe hood», 1655) байланысты. Мұндай көзқарастар нәсілдік бұзылу туралы кальвинистік көзқарастармен қарама-қайшы болды. 1760 жылы Англияда индустрияландырудың басталуымен балалық шақтағы романтикалық идеалдар мен жұмыс орнында балаларды пайдаланудың өсуі арасындағы қарама-қайшылық айқын болды. 18-шы ғасырдың соңында британдық балалар фабрикаларда, шахталарда және түтін тазалаушылар ретінде жұмыс істеді, көбінесе қауіпті жағдайларда ұзақ сағаттар бойы аз жалақыға еңбек етті. Ғасырдың соңына қарай кедей балалардың жағдайы мен балалық шақтың қарапайымдық пен күнәсіздік уақыты ретінде орта таптың түсінігі арасындағы қайшылық балаларға заңдық қорғауды енгізу үшін алғашқы науқандарға әкелді. Британдық реформаторлар 1830 жылдардан бастап балалар еңбегіне қарсы күресті, Чарльз Диккенстің Лондон көшелеріндегі өмірді қорқынышты сипаттауымен күшейтілді. Бұл науқан ақырында балаларды жұмыс орнында пайдалануды азайтатын «Фабрикалық заңдарға» әкелді.

Балалық шақтың қазіргі заманғы түсініктері

Балаларға қатысты қазіргі көзқарас 19 ғасырдың соңында қалыптасты; викториялық орта және жоғарғы топтар отбасының маңыздылығын және баланың қадір-қасиетін баса көрсетті – бұл көзқарас Батыс қоғамдарында осы күнге дейін басым болып келеді. Балалар әдебиеті жанры дамыды, балалардың қиялына сай, балаларға арналған әзіл-қалжыңға толы кітаптар көптеп жарық көрді. Льюис Кэрроллдың 1865 жылы Англияда жарық көрген «Алиса ғажайыптар елінде» атты фантастикалық туындысы жанрдағы маңызды кезең болды; ол «балаларға арналған алғашқы ағылшын шедеврі» деп есептеледі, оның жарық көргені балалар әдебиетінің «Алтын ғасырының» бастауын берді. 19 ғасырдың екінші жартысында Еуропа бойынша балалардың міндетті түрде мемлекеттік мектепке баруы енгізілді, бұл балаларды жұмыстан алып, оқуға бағытталды. 19 ғасырдың нарықтық экономикасы балалық шақты көңілді, бақытты және қиялға толы кезең ретінде қарастыруға мүмкіндік берді. Қыздар фабрикада жасалған қуыршақтармен және қуыршақ үйлерімен қуанды, ал ұлдар ұйымдастырылған спорттық ойындар мен шараларға қатысты. 1908 жылы сэр Роберт Баден-Пауэлл «Бойскауттар» ұйымын құрды, ол жас ұлдарға мінез-құлықты, азаматтық жауапкершілікті және жеке дене шынықтыру қабілеттерін дамытуға бағытталған сыртқы шаралар ұсынды. 20 ғасырда ортағасырлық тарих саласындағы француз тарихшысы Филипп Ариес 1960 жылы жарық көрген «Балалық шақтың ғасырлары» атты кітабында балалық шақтың табиғи құбылыс емес, қоғамның туындысы екенін айтты. 1961 жылы ол суреттер, қабір тастары, жиһаз және мектептік жазбалар туралы зерттеу жариялады, онда 17 ғасырға дейін балалар кішкентай ересектер ретінде бейнеленгенін анықтады. 1966 жылы американдық философ Джордж Боас «Балалық шақтың культі» атты кітабын жариялады. Содан бері тарихшылар өткен замандағы балалық шақты зерттеуге көбірек мән беріп келеді. 2006 жылы Хью Каннингэм «Балалық шақтың ойлап табуы» атты кітабын жариялады, онда британдық балалық шақты 1000 жылдан бастап, орта ғасырлардан бастап, 1950, 1960 және 1970 жылдардың соғыстан кейінгі кезеңіне дейін қарастырды. Балалық шақ өмір салты мен ересектердің күтінімдеріне байланысты дамиды және өзгереді. Қазіргі заманда көптеген ересектер балалардың уайым мен жұмысы болмауы керек, өмір бақытты және қиындықтарсыз болуы тиіс деп санайды. Балалық шақ қарапайымдық, тазалық, бақыт, қызықтылық, қиял және таңғажайыптың қосындысы ретінде қарастырылады. Ол ойнау, білім алу, қарым-қатынас жасау, зерттеу және ересектердің көп араласуынсыз әлемде алаңдау уақыты ретінде есептеледі.

Балалардың денсаулығы

Балалар денсаулығы – балалардың физикалық, психикалық және әлеуметтік ахуалының жақсы болуын қамтиды. Балалар денсаулығын сақтау дегеніміз, оларға пайдалы тағамдар беру, жеткілікті ұйықтау және физикалық жаттығулар жасау мүмкіндігін қамтамасыз ету, сондай-ақ олардың қауіпсіздігін қорғау. Әлемнің кейбір өңірлеріндегі балалар көбінесе дұрыс тамақтанбаудан зардап шегеді, бұл жиі ішек өту, пневмония және безгек сияқты басқа да ауруларға алып келеді.

Балаларды қорғау

ЮНИСЕФ-тің мәлімдемесінше, балаларды қорғау – балаларға қарсы зорлық-зомбылықтың, қанаудың және зәбірлеудің алдын алу және оған ден қою, оның ішінде коммерциялық сексуалдық қанау, адам саудасы, бала еңбегі және әйелдердің қынап мүшелерін кесу/шаю, балалар некелері сияқты зиянды дәстүрлі амалдарды қамтиды. Балалар құқықтары жөніндегі конвенция балалардың негізгі құқықтарын қорғайды.

Ойнаңыз

Ойын баланың танымдық, физикалық, әлеуметтік және эмоционалдық денсаулығы үшін өте қажет. Ол балаларға физикалық (жүгіру, секіру, өрмелеу және т.б.), интеллектуалдық (әлеуметтік дағдылар, қоғамдық нормалар, этика және жалпы білім) және эмоционалдық дамуға (эмпатия, мейірімділік және достық) мүмкіндік береді. Құрылымдалмаған ойын шығармашылық пен қиялды дамытады. Басқа балалармен, сондай-ақ кейбір ересектермен ойнау мен әрекеттесу достық, әлеуметтік байланыстар, жанжалдар мен оларды шешуге мүмкіндік жасайды. Дегенмен, ересектер көбінесе (жиі қате) балалардың барлық әлеуметтік қызметін "ойын" деп түсінеді, сондай-ақ балалардың ойын қызметіне көп дағды немесе күш-жігер қажет емес деп ойлайды. Ойын арқылы балалар өте ерте жастан бастап айналасындағы әлеммен байланысады және оны зерттейді. Ойын балаларға өздері меңгере алатын әлемді құруға және зерттеуге, кейде басқа балалармен немесе ересектермен бірге ересектердің рөлдерін ойнап, өздерінің қорқыныштарын жеңуге мүмкіндік береді. Ойын баланың оңтайлы дамуы үшін ең маңыздысы болып саналғанымен, олардың ойынына және демек, дамуына қоршаған ортаның әсері бар. Төмен кірісті балалар әлеуметтік қолдаудың жетіспеуіне және ата-аналарының жауапсыз және авторитарлық мінез-құлқына байланысты қоршаған ортаның теңсіздігіне ұшырайды. Аз қамтылған отбасылардың балалары кітаптар мен компьютерлерге қол жеткізе алмайды, бұл олардың дамуына кедерілтеді.

Көше мәдениеті

Балалардың көше мәдениеті – жас балалар жасаған жиынтық мәдениет, кейде оны олардың құпия әлемі деп те атайды. Ең көп кездесетін жасы – жеті мен он екі аралығындағы балалар. Бұл мәдениет жұмысшы табының қалалық өнеркәсіптік аудандарында күштірек дамиды, онда балалар көбінесе ұзақ уақыт бойы ересектердің бақылауынсыз көшеде ойнауға мүмкіндік алады. Оны балалар өздері ойлап табады және көбінесе ересектердің араласуынсыз сақтап қалады. Кішкентай балалардың көше мәдениеті әдетте тыныш көшелерде, тротуарларда, сондай-ақ жергілікті саябақтарға, ойын алаңдарына, бұталар мен қараусыз қалған жерлерге, жергілікті дүкендерге дейінгі жолдарда қалыптасады. Ол көбінесе қалалық кеңістіктің белгілі бір бөліктеріне (жергілікті ғимараттар, тротуар жиектері, көше заттары және т.б.) қиялға толы мәртебе береді. Балалар бейресми кездесулер мен демалыс үшін арналған белгілі бір аймақтарды анықтайды (Собель, 2001 қараңыз). Ересектерге беймәлім немесе қарапайым көрінетін қалалық орын балалар үшін терең мағынаға ие болуы мүмкін. Видео ойындар мен теледидар сияқты үй ішіндегі ойын-сауықтардың пайда болуынан бері балалардың көше мәдениетінің өміршеңдігі, тіпті оның болашағы туралы алаңдаушылықтар туды.

Балалық шақтың географиясы

Балалық шақтың географиясы – (ересектер) қоғамының балалық шақ туралы түсінігін, ересектердің көзқарастары мен әрекеттерінің балалар өміріне тигізетін әсерін, соның ішінде балалардың айналасындағы ортаны және оның маңыздылығын қарастырады. Балалық шақтың географиясы белгілі бір жағынан балалар географиясына ұқсас, ол балалардың өмір сүретін орындары мен кеңістіктерін зерттейді.

Табиғат тапшылығы бұзылуы

Табиғат тапшылығы синдромы – Ричард Лувтің 2005 жылғы «Ормандағы соңғы бала» кітабында енгізілген термин. Бұл АҚШ және Канадада табиғатта ойнауға жұмсалатын уақыттың азаю тенденциясын көрсетеді, нәтижесінде әртүрлі мінез-құлық проблемалары пайда болады. Ұялы телефондардың, компьютерлердің, бейне ойындардың және теледидардың қолданылуы артуымен балалар сыртта зерттеуге емес, үй ішінде қалуға көбірек себеп табады. «Орташа американ баласы аптасына 44 сағат электрондық медиамен өткізеді». 2007 жылғы зерттеулер АҚШ-тағы Ұлттық саябақтарға сапарлардың азаюы мен балалардың электрондық медианы тұтынуының өсуі арасындағы байланысты анықтады. БАҚ табиғат көріністерін азайту арқылы, мысалы, Дисней фильмдеріндегідей, балалардың табиғаттан алшақтау тенденциясын күшейтті.

Жауапкершілік жасы

Балалардың қоғамдық міндеттеріне байланысты жауапты деп есептелетін жасы (мысалы, неке, дауыс беру сияқты) уақыт өте келе өзгеріп келді, және бұл сотта оларға қалай қаралатынында көрінеді. Рим дәуірінде балалар қылмыс үшін жауапты емес деп есептелді, бұл пікір кейін шіркеу тарапынан да қабылданды. 19 ғасырда жеті жасқа дейінгі балалар қылмыс жасауға қабілетсіз деп саналды. Жеті жастан бастап балалар өз әрекеттері үшін жауапкершілікке тартылды. Осылайша, олар қылмыстық айыптауға ұшырауы, ересектер түрмесіне жіберілуі және ересектерге қарағандай қамшымен, отпен белгіленуі немесе дарға асылуы мүмкін еді. Дегенмен, сол кездегі соттар жаза тағайындағанда қылмыскердің жасын ескеретін. Ең төменгі жұмысқа орналасу және некеге тұру жасы да әртүрлі болады. Ерікті және міндетті әскери қызметке қабылдаудың жас шегі де халықаралық деңгейде пікірталас тудырады.

Білім

Білім беру – жалпы білімді тарату, ой-өрісін дамыту, жақсылыққа жарайтын өмірге дайындау процесі. Формалды білім беру көбінесе мектепте жүзеге асырылады. Білім алу құқығы кейбір мемлекеттер тарапынан мойындалған. Әлемдік деңгейде Біріккен Ұлттар Ұйымының 1966 жылғы Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пактінің (ICESCR) 13-бабында әрбір адамның білім алу құқығы бекітілген. Көптеген елдерде белгілі бір жасқа дейін білім алу міндетті, бірақ мектепке қатыну міндетті емес, кейбір елдерде үйде оқыту немесе электрондық оқыту сияқты баламалы әдістер білім берудің қолданыстағы формалары ретінде танылады. Кейбір елдердегі (әсіресе Африка мен Азияның кейбір аймақтарындағы) балалар мектепке бармайды немесе аз ғана уақытқа қатысады. ЮНИСЕФ мәліметтері бойынша, 2011 жылы 57 миллион бала мектепке бармаған. Африка балаларының 20 пайызынан астамы бастауыш мектепке ешқашан қадам баспаған немесе бастауыш білімін аяқтамай қалған. БҰҰ есебінде соғыстар мектептердегі сексуалдық зорлық-зомбылық және шабуылдар қаупіне байланысты бүкіл әлемде 28 миллион баланың білім алуына кедергі келтіріп отырғаны айтылған. Балаларды мектепке бармауға мәжбүрлейтін басқа да факторлар – кедейлік, бала еңбек етіру, қоғамдық көзқарас және мектепке дейінгі қашықтық.

Балаларға деген көзқарастар

Әлемде балаларға деген қоғамдық көзқарас түрлі мәдениеттерде әртүрлі болып келеді және уақыт өте өзгеріп отырады. 1988 жылғы еуропалықтардың балалардың маңыздылығына қатысты зерттеуі Италияны балаға басымдық беретін ел ретінде, ал Нидерландыны одан кем қамқор ел ретінде көрсетті, ал Австрия, Ұлыбритания, Ирландия және Батыс Германия сияқты елдер олардың арасында болды.

Балалардың некелері

2013 жылы 18 жасқа толмаған қыздардың некеге тұру көрсеткіші Нигерде 75%-ға, Орталық Африка Республикасы мен Чадта 68%-ға, Бангладеште 66%-ға, ал Үндістанда 47%-ға жетті. ЮНИСЕФ-тің 2019 жылғы балалар некесі туралы баяндамасына сәйкес, Сахара аймағынан оңтүстікке қарай орналасқан Африкадағы әйелдердің 37%-ы 18 жасқа толғанға дейін үйленген, одан кейін Оңтүстік Азияда 30%-ы үйленген. Латын Америкасы мен Кариб бассейнінде (25%), Таяу Шығыс және Солтүстік Африкада (18%), Шығыс Еуропа мен Орталық Азияда (11%) көрсеткіштер төмен болды, ал Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкада бұл көрсеткіштер минималды деңгейде. Балалар некесі көбінесе қыздар арасында кездеседі, бірақ ұлдар да осыған қатысады. 2018 жылы "Vulnerable Children and Youth Studies" журналында жарияланған зерттеуде әлем бойынша ер адамдардың 4,5%-ы 18 жасқа толмағанда үйленетіні, ал Орталық Африка Республикасында орташа көрсеткіш 27,9%-ға жететіні анықталды.

Тұқым қуалаушылық және бір әйелге шаққандағы бала саны

XX ғасырда контрацепция кеңінен қолжетімді болғанға дейін әйелдердің таңдауы бойжеткендіктен бас тарту немесе көбіне көп бала туу болған. Шындығында, қазіргі халық санының өсуі балалар өлімінің күрт төмендеуі және тұрақты туылу деңгейінің болуымен ғана мүмкін болды. 2017 жылы әлемдік жалпы туылу көрсеткіші бір әйелге шаққанда 2,37 бала деп есептелді, бұл әлем халқына жылына шамамен 80 миллион адам қосылуына әкелді. Балалардың жалпы санын анықтау үшін ғалымдар көбінесе 50 жасқа толған топтың толық туылу деңгейін (CCF50) пайдаланады. Зорлық-зомбылыққа толы қақтығыстардың үстемдік ететін жерлерде кішкентай балалардың өмірі күрт бұзылады және олардың отбасыларына балалардың сау дамуы үшін қажетті нәзік және тұрақты күтім көрсету қиынға соғады. Дегенмен, созылмалы қақтығыс жағдайында өмір сүретін балалардың посттравматикалық стресс синдромымен (ПТСР) ауыру көрсеткіші 15-ден 50 пайызға дейін жетеді.

Бала өлім-жітімі

XVII ғасырдың басында Англияда балалардың үштен екісі төрт жасқа дейін қайтыс болды. Өнеркәсіптік революция кезінде балалардың өмір сүру ұзақтығы күрт ұлғайды. Бұл Англияда жалғасып келеді, және XXI ғасырда әлем бойынша балалар өлімі азайды. 1990 жылы әлемде бес жасқа дейінгі шамамен 12,6 миллион бала қайтыс болды, ал 2012 жылы бұл көрсеткіш 6,6 миллионға дейін төмендеді. 1990 жылы мың тірі туған балада 90 өлім болса, 2012 жылы бұл көрсеткіш 48-ге дейін азайды. Сахара аймағынан оңтүстік Африкадағы нәресте өлімі ең жоғары деңгейде – мың тірі туған балада 98 өлім, бұл әлемдік орташа көрсеткіштен екі есе көп.