Толық бойға жеткен жануарлар

Кіріспе

Толық бойға жеткен жануар

Ересек – толық бойға жеткен адам немесе басқа жануар. Биологиялық анықтама бойынша, ересек жануар – жыныстық пісілігіне жетіп, осылайша көбейе алатын жануар. Адамдар арасында «ересек» термині әлеуметтік және құқықтық ұғымдармен байланысты мағынаға ие. Кәмелетке толмаған немесе «бала» адамнан өзгеше, заңды ересек адам – кәмелетке толған, сондықтан ол тәуелсіз, өзін-өзі қамтамасыз ететін және жауапты болып саналады. Ондай адамды «көпшілікке» жатқызуға болады. Заңды ересек болуға жетудің әдеттегі жасы – 18, бірақ бұл анықтама заңдық құқықтарға, елге және психологиялық дамуға байланысты өзгеруі мүмкін. Адамның ересектегі психологиялық дамуы да маңызды. Ересектіліктің анықтамалары көбінесе тұрақсыз және қайшылы болады: адам биологиялық жағынан ересек болуы мүмкін, ересек мінез-құлық танытуы мүмкін, бірақ егер ол заңды көпшілікке толмаған болса, бала ретінде қарастырылуы мүмкін. Керісінше, заңды түрде ересек болған адамда ересек адамды сипаттайтын пісілік пен жауапкершілік болмауы да мүмкін. Әртүрлі мәдениеттерде балалықтан ересектікке өтуге байланысты шаралар бар, яғни жасқа жету рәсімдері. Бұл көбінесе адамның ересектікке дайын екенін көрсету үшін бірнеше сынақтан өтуді немесе белгілі бір жасқа жеткенін, кейде дайындық танытумен бірге қамтиды. Көптеген қазіргі заманғы қоғамдар ересектікке жетуді заңды түрде белгіленген жасқа жеткенде анықтайды, физикалық пісілік немесе ересектікке дайындық көрсетуді талап етпейді.

Биологиялық ересек

Тарихи және мәдени тұрғыдан алғанда, ересек жасқа жету негізінен жасөспірімдік кезеңнің басталуымен анықталады (әйелдерде менструация және көкірек бездерінің дамуы, эякуляция, ерлерде беттегі түк пен дауыстың қалыңдауы, екі жыныста да ұялы түктердің пайда болуы). Бұрын балалықтан ересекке дейінгі кезең көбінесе жасы жеткенін анықтау үшін сынақ немесе рәсіммен белгіленетін. Өнеркәсіптік революция кезінде балалар отбасына көмектесу үшін мүмкіндігінше ерте жұмысқа орналасты. Мектепке немесе білім беруге көп мән берілмеді. Көптеген балалар жұмыс таба алатын, ал қазіргідей тәжірибе талап етілмейтін. Соңғы жылдары жасөспірімдік кезең зерттелгенде, физикалық жетілуден асып түсетін ерекшеліктердің тізімі қалыптасты. Толыққанды, ақыл-ой жағынан жетілген ересек адамның белгілері – өмірдің түрлі салаларында жеке жауапкершілікке ие болу. «Биологиялық ересек» терминіне көптеген сөздіктерде анықтама берілмесе де, көптеген сөздіктерде «ересек» сөзінің бірінші анықтамасы «өндіріс қабілетіне жеткеннен кейінгі жануардың өмірлік циклінің кезеңі» деп берілген. Демек, «ересек» сөзінің негізгі анықтамасы – жасы жеткеннен кейін басталатын кезең, яғни жасөспірімдік кезеңнің басталуынан кейін. Бұл «ересек» сөзінің негізгі анықтамасы болғанымен, бұл термин көбінесе әлеуметтік ересектерді білдіру үшін қолданылады. «Биологиялық ересек» термині физикалық жетілуге негізделген бастапқы анықтаманы (яғни өндіріс қабілетіне жеткенін) қолданылып жатқанын нақтылайды. Жасы жеткен кез әр балаға әр түрлі болады, бірақ көбінесе 10 мен 12 жас аралығында басталады. Қыздар әдетте 10-11 жаста, ал ұлдар 11-12 жаста жасы жетіп, өсе бастайды. Қыздар әдетте 15-17 жасқа дейін, ал ұлдар 16-17 жасқа дейін жасы жеткенін толықтырады. Тамақтану, генетика және қоршаған орта да жасы жеткен кездің басталуына әсер етеді. Қыздар денелерінің әртүрлі бөліктерінде салмақ жинап, өседі. Ұлдар да ұқсас өсімді бастан өткереді, бірақ бұл көбінесе басқа стильде және уақыт аралығында болады. Бұл жасы жеткеннің табиғи процестеріне байланысты, бірақ генетика олардың қанша салмақ жинағанына немесе қанша биікке өскеніне де әсер етеді. Мидың дамуы саласындағы соңғы пікірталас мәселесі – толыққанды ақыл-ой жетілуінің ең мүмкін хронологиялық жасы, тіпті мұндай жас бар-жоғы даулы. 2005 жылдан бері бұқаралық ақпарат құралдарында жиі қайталап айтылатын мәлімдемелер (бейнелеу деректерін түсіндіруге негізделген) көбінесе 25 жасқа дейін «соңғы нүкте» деп болжайды, сонымен қатар 18 жасқа толғанда әлі толық жетілмеген префронтальды қабық туралы айтады. Алайда, бұл 2004 немесе 2005 жылғы Джей Гиддтің миды бейнелеу зерттеуіне негізделген, онда қатысушылардың жасы 21-ге дейін болған және Гидд бұл жетілу процесінің 25 жасқа дейін аяқталады деп болжаған. Ал соңғы зерттеулер префронтальды қабықтың 30 жастан кейін де жетілуін көрсетіп, бұл түсіндірменің дұрыс емес және ескіргенін көрсетеді.

Historically and cross culturally, adulthood has been determined primarily by the start of puberty (the appearance of secondary sex characteristics such as menstruation and the development of breasts in women, ejaculation, the development of facial hair, and a deeper voice in men, and pubic hair in both sexes). In the past, a person usually moved from the status of child directly to the status of adult, often with this shift being marked by some type of coming of age test or ceremony. During the Industrial Revolution, children went to work as soon as they could in order to help provide for their family. There was not a huge emphasis on school or education in general. Many children could get a job and were not required to have experience as adults are nowadays. Adulthood, in more recent years, as it has been studied has developed a characteristic list, that goes far beyond just ones physical maturity. These markers for a full, mentally developed, adult include traits of personal responsibilities in multiple aspects of life. Although few or no established dictionaries provide a definition for the two word term biological adult, the first definition of adult in multiple dictionaries includes "the stage of the life cycle of an animal after reproductive capacity has been attained". Thus, the base definition of the word adult is the period beginning at physical sexual maturity, which occurs sometime after the onset of puberty. Although this is the primary definition of the base word "adult", the term is also frequently used to refer to social adults. The two word term biological adult stresses or clarifies that the original definition, based on physical maturity (i. e. having reached reproductive competency), is being used. The time of puberty varies from child to child, but usually begins between 10 and 12 years old. Girls typically begin the process of puberty at age 10 or 11, and boys at age 11 or 12. Girls generally complete puberty by 15–17, and boys by age 16 or 17. Nutrition, genetics and environment also usually play a part in the onset of puberty. Girls will go through a growth spurt and gain weight in several areas of their body. Boys will go through similar spurts in growth, though it is usually not in a similar style or time frame. This is due to the natural processes of puberty, but genetics also plays a part in how much weight they gain or how much taller they get. One recent area of debate within the science of brain development is the most likely chronological age for full mental maturity, or indeed, if such an age even exists. Common claims repeated in the media since 2005 (based upon interpretations of imaging data) have commonly suggested an "end point" of 25, referring to the prefrontal cortex as one area that is not yet fully mature at the age of 18. However, this is based on an interpretation of a brain imaging study by Jay Giedd, dating back to 2004 or 2005, where the only participants were aged up to 21 years, and Giedd assumed this maturing process would be done by the age of 25 years, whereas more recent studies show prefrontal cortex maturation continuing well past the age of 30 years, marking this interpretation as incorrect and outdated.

Ересектіліктің әлеуметтік құрылымы

Қартаю және ересек жасқа қатысты биологиялық көзқарасқа қарама-қарсы, әлеуметтік ғалымдар ересек жасты әлеуметтік құрылым ретінде қарастырады. Қартаю – орнықты биологиялық процесс болса, ересек болу – әлеуметтік критерийлерге негізделген ұғым. Көптеген көзқарастар қартаю мен ересек болуды контекстке, ұлтқа, буынға, жынысқа, нәсілге немесе әлеуметтік жағдайға қарамастан, жалпыға ортақ даму ретінде қарастырады. Ал әлеуметтік ғалымдар осы факторларды ересектіктің мәдени анықтамаларындағы маңызды элементтер деп санайды. Ересек жастың әлеуметтік құрылым екенін дәлелдейтін тағы бір мысал – уақыт өте келе ересектік критерийлерінің өзгеруі. Тарихи тұрғыдан алғанда, АҚШ-та ересек болу білімді аяқтау, туған отбасынан бөлініп өмір сүру және мансапты бастаумен байланысты болған. Некеге тұру және балалы болу да маңызды тарихи критерийлердің қатарында. Бұл критерийлер әлеуметтік және субъективті болып табылады, олар жыныс, нәсіл, ұлт, әлеуметтік жағдай сияқты маңызды сәйкестік белгілерімен байланысты. Сәйкесінше, әртүрлі топтар өздерін басқалардан ертерек ересек сезінеді. Қазіргі кездегі жас ересектерге қатысты тәжірибелер мен зерттеулер ересектікке жету үшін жастардың өмірлік тәжірибесімен үйлесетін, көбінесе субъективті критерийлерді қолданады. Бұл критерийлер "жекелей критерийлердің маңыздылығының артуы және ересектік туралы нормативтік ұғымдардың демографиялық көрсеткіштерінің маңыздылығының төмендеуімен" сипатталады. Жастардың ересек болуына үш фактор әсер етеді: жауапкершілік сезімі, тәуелсіз шешім қабылдау және қаржылық тәуелсіздік. Массачусетс штатындағы Кларк университетінің психологы және профессоры Джеффри Арнетт ересектердің дамуын зерттеген және жасөспірімдік пен ересек жас арасында дамудың жаңа және ерекше кезеңі бар екенін айтады. Ол бұл кезеңді "жетіліп келе жатқан жас" деп атайды. Арнетт бұл жастағы адамдар өмірлеріне жауапкершілік ала біледі, бірақ әлі толыққанды ересек сезіне алмайды дейді. Арнетт осы даму кезеңіне тән бес ерекшеліктерді бөліп көрсетеді: жеке басын зерттеу, аралықта сезіну, тұрақсыздық, өзіне-өзі назар аудару және мүмкіндіктерге ие болу. Арнетт бұл бес аспектінің "жетіліп келе жатқан жас" кезеңінде ғана маңызды екенін нақтылайды. Біріншісі – жеке басын зерттеу, яғни жастар мансап, білім және махаббат өмірі туралы өздері шешімдер қабылдайды. Бұл жасөспірімдердің бұл шешімдерді әлі қабылдамаған, бірақ олар туралы ойланып, өзін жасөспірім мен ересек арасында сезіну кезеңі. Бұл жағдай осы өмір кезеңінің екінші ерекшелігіне – аралықта сезінуге әкеледі. "Жетіліп келе жатқан жастар" жауапкершіліктерді өз мойнына алады, бірақ әлі толыққанды ересек адам секілді сезінбейді. Келесісі – тұрақсыздық. "Жетіліп келе жатқан жастар" мектептен кейін колледжге, достарының үйіне немесе романтикалық серіктесімен бірге тұруға, сондай-ақ біршама уақытқа ата-аналарымен/қамқорларымен бірге тұруға көшеді. Мұндай көші-қон көбінесе адамның отбасы мен мансабы орнағаннан кейін тоқтатылады. Тұрақсыздықпен қатар өзін-өзі шоғырландыру да маңызды. Ата-анасы мен қоғамның әдеттегі тіршілігінен алысқан "жетіліп келе жатқан жастар" неке, отбасы және мансапты бастағанға дейін қалаған уақытта, қалаған жерде қалағанын істей алады. Арнетттің "жетіліп келе жатқан жас" ерекшелігінің соңғысы – мүмкіндіктер дәуірі, бұл кезеңді "оптимизм билік ететін" кезең ретінде сипаттайды. Олар ересек өмірге дайындықтарын көрсету үшін Тораны және басқа да еврей дәстүрлерін үйренуі керек. Христиандық Киелі кітапта және еврей жазбаларында ересек болу немесе некеге тұру үшін жасқа қатысты талаптар жоқ, оған жыныстық қатынасқа түсу де кіреді. 1983 жылғы Канондық құқық кодексінде былай делінген: "Ер адам он алты жасқа толғанға дейін, әйел адам он төрт жасқа толғанға дейін заңды некеге тұруға құқылы емес". Нил Постманның "Балалық шақтың жоғалуы" атты еңбегінде орта ғасырлардағы христиан шіркеуі адамның жеті жасында сотталып, тіпті өлім жазасына кесілуі мүмкін деп есептеген. Кейбір діндер ересек болудің мәніне қатысты өз нұсқауларын берсе де, жалпы алғанда, адамдар жасөспірімдік кезеңнен ересек жасқа көшкенде діни сенімдердің өзгеруі байқалады. Өнер адам өміріндегі діннің рөлі жасөспірімдік кезеңдегі дамуға әсер етеді. Ұлттық медицина кітапханасы (NCBI) кейбір зерттеулерге назар аударған. Адамдар өздерімен-өздері өмір сүретін кезде, өмірдегі мақсаттары өзгереді және дін олар үшін бұрынғыдай маңызды болмайды, өйткені олар өздерін табады. NCBI-дің басқа зерттеулері ересектер үйленгенде және балалары болғанда, олар тұрақтанады және діни сенімдері артады. Әркімнің діни сенімдері әртүрлі қарқынмен қалыптасады, яғни дінге қатысты ересекке даму мәдениеттер мен уақытқа байланысты өзгереді.

In contrast to biological perspectives of aging and adulthood, social scientists conceptualize adulthood as socially constructed. While aging is an established biological process, the attainment of adulthood is social in its criteria. In contrast to other perspectives that conceptualize aging and the attainment of adulthood as a largely universal development, regardless of context, nation, generation, gender, race, or social class. Social scientists regard these aspects as paramount in cultural definitions of adulthood. Further evidence of adulthood as a social construction is illustrated by the changing criteria of adulthood over time. Historically, adulthood in the U. S. has rested on completing one's education, moving away from the family of origin, and beginning one's career. Other key historical criteria include entering a marriage and becoming a parent. These criteria are social and subjective; they are organized by gender, race, ethnicity, social class, among other key identity markers. As a result, particular populations feel adult earlier in the life course than do others. Contemporary experiences of and research on young adults today substitute more seemingly subjective criteria for adulthood which resonate more soundly with young adults' experiences of aging. The criteria are marked by a growing "importance of individualistic criteria and the irrelevance of the demographic markers of normative conceptions of adulthood." In particular, younger cohorts' attainment of adulthood centers on three criteria: gaining a sense of responsibility, independent decision making, and financial independence. Jeffrey Arnett, a psychologist and professor at Clark University in Massachusetts, studied the development of adults and argues that there is a new and distinct period of development in between adolescence and adulthood. This stage, which he calls "emerging adulthood", occurs between the ages of 18 and 25. Arnett describes these individuals as able to take some responsibility for their lives, but still not completely feeling like an adult. Arnett articulates five distinct features that are unique to this period of development: identity exploration, feeling in between, instability, self focus, and having possibilities. Arnett makes it clear that these 5 aspects of emerging adulthood are only relevant during the life stage of emerging adulthood. The first feature, identity exploration, describes emerging adults making decisions for themselves about their career, education, and love life. This is a time of life when a young person has yet to finalize these decisions but are pondering them, making them feel somewhere in between adolescent and adult. This leads into a second feature of this phase of life—feeling in between. Emerging adults feel that they are taking on responsibilities but do not feel like a 'full' adult quite yet. Next, the instability feature notes that emerging adults often move around after their high school years whether that is to college, friends' houses, or living with a romantic partner, as well as moving back home with their parents/guardians for a time. This moving around often ends once the individual's family and career have been set. Tagging along with the instability feature is having self focus. Emerging adults, being away from their parental and societal routines, are now able to do what they want when they want and where they want before they are put back into a routine when they start a marriage, family, and career. Arnett's last feature of emerging adulthood, an age of possibilities, characterizes this stage as one where "optimism reigns". they are expected to demonstrate preparation for adulthood by learning the Torah and other Jewish practices. The Christian Bible and Jewish scripture contain no age requirement for adulthood or marrying, which includes engaging in sexual activity. The 1983 Code of Canon Law states, "A man before he has completed his sixteenth year of age, and likewise a woman before she has completed her fourteenth year of age, cannot enter a valid marriage". According to The Disappearance of Childhood by Neil Postman, the Christian Church of the Middle Ages considered the age of accountability, when a person could be tried and even executed as an adult, to be age 7. While certain religions have their guidelines on what it means to be an adult, generally speaking, there are trends that occur regarding religiosity as individuals transition from adolescence to adulthood. The role of religion in one's life can impact development during adolescence. The National Library of Medicine (NCBI) highlights some studies that show rates of religiosity declining as people move out of the house and live on their own. Oftentimes when people live on their own, they change their life goals and religion tends to be less important as they discover who they are. Other studies from the NCBI show that as adults get married and have children they settle down, and as they do, there tends to be an increase in religiosity. Everyone's level of religiosity builds at a different pace, meaning that religion relative to adult development varies across cultures and time.