Кіріспе

1952 жылғы Гватемала жер реформасы туралы заң

900-декрет (lang es), сондай-ақ Аграрлық реформа туралы заң деп те аталады, Гватемала революциясы кезінде 1952 жылдың 17 маусымында қабылданған Гватемала жер реформасы туралы заң. Заңды президент Жакобо Арбенс Гусман ұсынды және Гватемала Конгресі бекітті. Ол пайдаланылмаған, белгілі бір аумақтан асатын жерді жергілікті шаруаларға қайта бөліп берді, ал жер иелеріне мемлекеттік облигациялармен өтемақы төледі. Шамамен 1700 жылдық иеліктен жер 500 мың адамға – ел халқының алтыдан бір бөлігіне – қайта бөлінді. Заңның мақсаты Гватемала экономикасын феодализмнен капитализмге көшіру болды. Заң күшінде болған он сегіз айдың ішінде Гватемала жер реформасы қозғалысына зор әсер етті. Испан жаулауынан бері жерсіз қалған халықтар осы декреттің басты иегерлері болды. Реформаның нәтижесінде жерді өңдеу арқылы ауыл шаруашылығы өнімділігі артты. Жерді иемдену ірі жер иелерін, соның ішінде United Fruit Company-ді, Гватемала үкіметін коммунистік деп қарастырып, АҚШ үкіметін араласуға итермеледі. Осылайша, 900-декрет 1954 жылғы төңкерістің тікелей себебі болды, ол Арбенсті биліктен құлатып, ондаған жылдық азамат соғысының бастауы болды.

Өмірбаян

Арбенз 1951 жылы сайланған кезде Гватемаланың ЖІӨ жоғары болғанмен, жердің бөлінуі өте тең емес еді: халықтың 2% егістік жердің 72% -ын бақылап отырды. Осы жердің тек 12% -ы ғана өңделді. Жері жоқ халықтың көп бөлігі кедейлікте өмір сүрді және денсаулықтарымен байланысты проблемалары болды. Ұлттық халықтар жүздеген жылдар бойы бағынышты саналды, олардың жағдайы нашарлап, плантациялардағы еңбекақыға тәуелді болды. 1870 жылдардан 1930 жылдарға дейін Гватемаланың кофе өнеркәсібінің қарқынды дамуына байланысты, олар заң арқылы міндетті түрде көшіп-қонушы жұмысшылар ретінде жұмыс істеуге мәжбүр болды. Хуан Хосе Аревало 1944 жылғы сайлауда жеңіске жеткеннен кейін, Гватемала 1945 жылы реформалық конституция қабылдады. Бұл конституцияда мемлекеттің коммуналдық жерді қорғау және байлықты тең бөлуге бағытталған саясатты жүзеге асыруы тиіс екені нақты көрсетілген. Осы конституция «Олтыр көктем» деп аталатын Гватемала революциясының басталуын белгіледі – демократиялану мен либералдық реформалар кезеңі. Арбенз Гватемаланы феодалдық экономикадан капиталистік экономикаға айналдыруды көздеді, капиталды бөліп, өндірісті арттыру үшін инфрақұрылым құруға тырысты. Гватемаланы бәсекеге қабілетті капиталистік мемлекетке айналдыру ниеті Арбензді ұлттық тас жол, жаңа порт, гидроэлектр станциясының құрылысын және пайдаланылмаған жерлерді өңдеуді ұлғайтуға жетеледі.

Механизмдер

Заң жерді автоматты түрде қайта бөлуді көздемеді. Ол Ұлттық аграрлық департамент (DAN) құрды және жері жоқ адамдардан жергілікті аграрлық комитеттерге (CAL) өтініш беруді талап етті. CAL-тер ірі жер иелерінің жерін қайта иеленуге қатысты шешімдер қабылдады. Жер иелері бұл шешімдерге дау аша алады, сондай-ақ шағымдану процесі президентке дейін жүргізіледі. Заң жобасын дайындауға көмектескен PGT жетекшісі Хосе Мануэль Фортунидің сөзіне сәйкес:

"Біз [PGT] шаруалардың радикалды жағдайға түсуіне негіз салу үшін шаруалар комитеттерін [CALs] құруды ұсындық. Біз Арбенспен осы мәселені талқыладық, ол бізбен келісті. Біз реформаны төменнен басқаруды мақсат тұттық. Бұл шаруаларға олардың ортақ қажеттіліктерін жақсырақ сезінуге мүмкіндік береді. Егер өмір бойына пайдалану құқығымен кооперативтер құрылса, онда ұжымдық қоғамның негізі қаланатын еді. Ақырында, заңда жерін шаруаларға бергендерге өтемақы төлеу үшін облигациялар жүйесі белгіленді. Жер иелеріне 25 жыл мерзімге облигациялармен төлем жасалды; жер құны өткен жылғы салық декларацияларында көрсетілген мәліметтерге сүйеніп есептелді."

Жер, сауаттылық және несие

Жер алғандарға несие беру 1953 жылы қосымша заңнамамен міндетті етілді, сонымен қатар Ұлттық аграрлық банк (BNA) құрылды. 1953 жылы үкімет 3 371 185 доллар көлемінде несие берді; 1954 жылдың шілдесіне дейін 3 049 092 доллар қайтарылды – несие беру саласындағы тарихи жағдайға түспейтін үлкен жетістік. 1954 жылдан бастап жер мен несиеге сауат ашу бағдарламасы қосылды – реформа бағдарламасының үшінші маңызды құралы.

Жер және ауыл шаруашылығы

1954 жылы қайта иеленді. 100 000 отбасы (шамамен 500 000 адам, халықтың 1/6-сы) жер, банк несиелері және техникалық көмек алды. Заң елдегі ең бай және консервативті адамдар мен топтардың 1700-ге жуық мүлігіне әсер етті. 1953 және 1954 жылдары заң күшінде болған кезде жүгері, кофе және банан өндірісі артты. Кофе бағасының жоғары деңгейде болуы ұлттық экономиканы нығайтып, шетелдік капиталдың қашуын өтеді. 1954 жылғы АҚШ елшілігінің баяндамасында: «Президенттің баяндамасын алдын ала талдау кофе бағасы қазіргідей жоғары болғанда Гватемала экономикасы негізінен гүлденгенін көрсетті» делінген. 900-ші жарлық Арбенстің және сыртқы істер министрі Гильермо Ториеллоға тиесілі жерлерді иемденуге алып келді. Ауыл шаруашылығы министрі Николас Брольдің де бір бөлігі жері қайта бөлінді.

Орындаудағы келіспеушіліктер

Әр түрлі дереккөздер (соның ішінде Арбенс және үкімет) заңды іске асыру кезінде туындаған қақтығыстар туралы хабарлады. 900-ші жарлық жер иелері мен әскерилердің кейбір топтарынан қарсылық туғызды. Реформаларға католик шіркеуі мен кәсіпкерлер де қарсы болды. Кейде жерді иемденушілер белгілі бір учаскені кімге беру керектігі үшін таласып-жанжалдасты. Шаруалар арасындағы басқа да зорлық-зомбылық оқиғалары өзін-өзі қорғау немесе заңға бағынбауға тырысқан немесе оларды қорқытқан жер иелеріне қарсы кек алу болып саналды. Кейбір жерлерде шаруалар өзін-өзі қорғау үшін топтар құрып, үкіметтен қару-жарақ алуға рұқсат сұрады (әдетте нәтижесіз). Нил Пирсонның сөзінше, "шаруалар жерді заңсыз басып алған, ал кейбіреулері оны өңделмеген деп жариялап, иемдену үшін жайылымдарды немесе егістіктерді өртеп жіберген. Бірақ мұндай жағдайлар жекелеген оқиғалар болып, саны шектеулі болды". Кейде заң кеңесшілері жерді өлшеуде немесе меншікте қанша жер пайдаланылмағанын анықтауда қиындықтарға тап болды. Кәсіби одақ өкілдері елді аралап, жаңа заң туралы халықты хабардар ете бастады. Жер иелері өздерінің жерінен өтетін жеке жолдарды жауып, шаруалардың өзгерістер туралы білуін болдырмауға тырысты. Үкімет барлық жолдардың жалпы қолданысқа берілетінін жариялады. Кейбір жергілікті полиция бөлімдері (және басқа да мемлекеттік қызметкерлер) бастапқыда кейбір жер иелерінің кек алу әрекеттерін мақұлдады. Бұл топтар да реформаларды іске асыру үшін үкіметтің талаптарына жауап берді.

Саяси биліктің өзгеруі

1954 жылға қарай 3000-нан астам CAL құрылды. Жерді жергілікті деңгейде үлестіруді бақылаған бұл ұйымдар қарапайым халық пен одақтар сияқты халықтық ұйымдардың саяси ықпалын едәуір арттырды. Дегенмен, заң президенттің және жаңа ұлттық кеңес, DAN-ның өкілеттіктерін де арттырды. 1953 жылы Жоғарғы Сот реформада сот бақылауының болмауы конституцияға қайшы екенін мәлімдеді және оны одан әрі іске асыруға тыйым салды. Арбенздің шақыруымен Конгресс төрт судьяны қызметтен шеттету туралы дауыс берді. Бұл шешім үкіметке қарсы наразылықтарға әкеп соқты, оның барысында бір адам қаза тапты. 1950 жылы белсенділер мен мұғалімдер одағының мүшелері құрған CNCG шаруалар лигасы осы кезеңде қарқынды өсіп, 1945 жылға қарай елдегі ең ірі халықтық ұйымға айналды. Екінші орында ауылдық жұмысшылар одағы CGTG тұрды. 900-ші Жарлыққа әскери қолдау табу үшін күш-жігер жұмсалды. Оған шаруаларды әскерге қабылдауға ынталандыру, сондай-ақ қарулы күштер мен DAN арасында байланыс орнату әрекеттері кірді. Елдің әртүрлі аймақтарында әскери жетекшілер мен шаруалар ұйымдастырушылары жергілікті билік үшін бәсекелестікке түсті, осыған байланысты кейбір қақтығыстар туды. Әскери лауазымдарға жаңа тағайындамалар жасау арқылы бұл мәселе шешілді. Бірақ әскери құрылымдағы осы өзгерістер кейбір офицерлерді одан әрі наразылыққа толы қылды және дезертирлік пен бас тартуға себепкер болды, бұл төңкерістің сәтті аяқталуына жағдай жасады.

United Fruit-ті иелiктен айыру

1953 жылы Арбенс Аграрлық реформа заңына сәйкес, нақтырақ айтқанда, DAN-ның бұйрығы бойынша Гватемаладағы United Fruit компаниясына тиесілі жердің 42% -ы Гватемала мемлекетімен иемденгенін жариялады. Компанияға иеліктері иемденгені үшін облигациялар түрінде 627 572 доллар өтемақы төленді, бұл United Fruit компаниясы жердің құны салық мақсатында көрсеткен сомаға тең болатын. Бірақ, United Fruit компаниясы жердің құны одан да жоғары екенін мәлімдеді. Олардың АҚШ үкіметінің өкілдерімен тығыз байланысы болды және АҚШ-ты араласуға шақырып, лоббиледі. АҚШ Мемлекеттік департаменті United Fruit компаниясының атынан Гватемалаға бұл жердің құны 15 854 849 долларға бағаланатынын жеткізді.

АҚШ қарсылығы

АҚШ Мемлекеттік департаментінің Ақпараттық зерттеулер бюросы жазған баяндамада реформаның өзі тек 1710 жер иесіне әсер ететіні айтылды, бірақ заң Гватемаладағы коммунистердің беделін күшейтеді деген қауіп білдірілді. АҚШ-тың Арбенс үкіметіне қарсылығы, әрине, оның реформалық саясатынан туындады, бірақ тарихшылар «Біріккен жеміс» компаниясының мүлкін иемденудің және жер реформасынан туындаған коммунистік қауіптің салыстырмалы маңыздылығы туралы пікірде келіспейді. Аграрлық реформа заңының нәтижесінде Wm. Wrigley Jr. компаниясы 1952 жылдың тамызында Гватемалалық чикльді енді сатып алмайтынын жариялады. Wm. Wrigley Jr. компаниясы бұл өнімнің жалғыз сатып алушысы болғандықтан, Арбенс үкіметі чикль жинаушыларға үлкен көмек бағдарламасын жедел түрде ұйымдастыруға мәжбүр болды. «ПБФортуна» операциясы деп аталған төңкеріс әрекеті сәтсіз аяқталғаннан кейін, АҚШ Орталық барлау агенттігі (ЦРУ) арқылы Арбенс үкіметін құлатуға күш-жігерін қайта бағыттап, «ПБСәттілік» (1953–1954) операциясын жүзеге асырды. Ол Гватемала армиясының өкілдерімен қарым-қатынас орнатуға тырысты және армияны қауіпсіздік дағдарысы немесе тіпті АҚШ-тың басып кіруінен қорқытатын қару сатуға тыйым салды. Мүмкін болатын төңкерістің негізгі фигурасы – эмигрант полковник Кастильо Армас болды. ЦРУ сонымен қатар Гватемаланы Орталық Америка елдері арасында оқшаулау және Гватемала халқын Арбенс режимі құлауға жақын дегенге көндіру үшін үгіт-насихат науқанын күшейтті.

Әскери төңкеріс

1954 жылдың маусым айында Арбенс Гусман Карлос Кастильо Армас басқарған шағын армия, елді мекендердегі оңшыл радикалдық әрекеттер, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің блокадасы ("Хардрок Бейкер" операциясы), ЦРУ ұшақтарының бомбалауы және Арбенстің рухын жібіттеп, әскерилердің дезертирлеуіне ықпал ету мақсатындағы ЦРУ-ның күрделі психологиялық соғыс стратегиясы арқылы құлатылды. Осылайша, Армас басқарған жердегі шабуыл тез жеңіліске ұшырағанымен, Арбенс лауазымынан қалып, Армас билік бос орынды пайдаланып билікті бағындырды.

Жою

Армас 8 шілдеде президент болды. Ол дереу 900-ші жарлықты жойды және осыған дейін болған қайта бөлудің 95%-ын кері қайтарды. 900-ші жарлыққа қатысты мемлекеттік құжаттар да жойылды. Армас жаңа Аграрлық комиссия құрды және екі жаңа заң қабылдады, олар жер саясатын басқару құқығын мемлекеттік қызметкерлерге қайтарды. Осы заңдардың нәтижесінде кейбір жерлер қожайындары ауысты, бірақ реформаның масштабы айтарлықтай төмендеді. Армас сондай-ақ жұмысшы одақтарына мемлекеттік қолдау көрсетуді тоқтатты және олардың мүшелерін "коммунистер" деп атады. Осыдан кейін ұзақ азамат соғысы басталды, онда гватемальдықтардың жергілікті халқы мен кедейлері жер иелері мен әскерилерге қарсы күресті. 1996 жылы жасалған бейбіт келісімдер Армастың саясатын мойынламады, ал кейінгі келісімдер жерді қоғамдық мүлік ретінде қарастыруға шақырды.