Кіріспе

5 ғасырда грек тілінде қолмен жазылған Киелі кітаптың көшірмесі

Александриялық кодекс (Лондон, Британ кітапханасы, Корольдік қолжазба 1. D. V VIII), А немесе 02 (Жаңа Келісім қолжазбаларының Грегори Аланд нөмірлеуінде), δ 4 (Жаңа Келісім қолжазбаларының фон Соден нөмірлеуінде) таңбасымен белгіленеді, бұл грек Киелі кітабының пергаментке жазылған қолжазбасы. Жазу стильдерін салыстырып зерттеу (палеография) арқылы, ол 5 ғасырға жататындығы анықталды. Онда грек тіліндегі Ескі және Жаңа Келісімнің көп бөлігі қамтылған. Бұл төрт үлкен унциалдық кодекстің бірі (бұл – бастапқыда Ескі және Жаңа Келісімнің толық мәтінін қамтитын қолжазбалар). Синай кодексі мен Ватикан кодексімен бірге, ол Киелі кітаптың ең ерте және толық қолжазбаларының бірі болып саналады. Ол атын Александрия қаласынан (Мысыр) алған, онда ол Шығыс Православ Патриархы Кирилл Лукарис Александриядан Константинопольге (қазіргі Түркиядағы Стамбул) әкелгенге дейін бірнеше жыл бойы сақталған. Содан кейін 17 ғасырда Англия королі Чарльз I-ге сыйға тартылды. Епископ Брайан Уолтон 1657 жылғы Полиглот Киелі кітабында (әр түрлі тілдердегі Киелі кітаптың параллель бағандарда орналасқан нұсқасы) Александриялық кодекске үлкен латын әрпі А-ны тағайындады. Бұл таңбалама швейцариялық теолог және мәтін сыншысы Ж. Ж. Веттштейннің 1751 жылы Жаңа Келісім қолжазбалары тізімін стандарттаған кезде сақталды. Осылайша Александриялық кодекс қолжазбалар тізімінде бірінші орынға ие болды. Кейінірек Синай кодексі сатып алынғанға дейін, Киелі кітап зерттеушісі және мәтін сыншысы Фредерик Скривенер оны Ұлыбританияда сақталған грек Киелі кітабының ең жақсы қолжазбасы деп сипаттаған. Бүгінде ол Синай кодексімен бірге Ұлыбританияның Лондон қаласындағы Британ кітапханасының Сэр Джон Ритблат галереясында сақталады. Жаңа Келісімнің толық көшірмесінің (Корольдік қолжазба 1 D. viii) фотосуреті Британ кітапханасының веб-сайтында қолжетімді.

Сипаттама

Бұл қолжазба – 773 жұқа, нәзік және өте әдемі пергамент парақтан (кодекстегі беттердің нақты атауы: Ескі Келісімде 630 және Жаңа Келісімде 143) жасалған кодекс (қазіргі кітаптың алдағысы), төрт томдық (279 + 238 + 118 + 144 парақ) және кварто форматында (пергамент парақтар бірінің үстіне бірін қойып, тік жағынан екіге бүктеп, содан соң көлденең жағынан тағы екіге бүктеп, бір блокқа айналдырып, одан кейін тігіп кітап жасалған). Бұрын көптеген парақтар сегіз парақтық топтарға біріктірілген (сегіз пергамент парақ бірінің үстіне бірін қойып, жоғарыдағы кварто форматында бүктеген). Қазіргі кезде ол әрқайсысы алты парақтық топтарға қайтадан жиналған. Беттердің жиектері көбінесе түссізденген, жасының кесірінен зақымдалған, сондай-ақ қазіргі заманғы кітап мұқабалаушының салғырттығынан, мәтінді әрдайым сақтамауынан, әсіресе жоғарғы ішкі жиегінде. Скривенер былай деп жазған: «Көптеген жерлерінде пергамент тесіктерге түсіп қалған, ал әр парақты аздап қолмен ұстаған кезде сиясы түсіп қалады, сондықтан ешкімге қолжазбаға қол тигізуге рұқсат етілмейді, тек маңызды себептермен ғана». Үш томдық Септуагинтті (Ескі Келісімнің грек тіліндегі нұсқасы, сондай-ақ LXX деп те аталады) қамтиды, онда он парақ жоғалған. Төртінші томда 31 парағы жоғалған Жаңа Келісім бар. Төртінші томда 1 және 2 Клемент кітаптарының да үш парағы жоқ. Кодекстегі мәтін екі бағанға бөлініп, әр бағанда 49-51 жол, ал әр жолда 20-25 әріппен жазылған. Әр кітаптың басындағы жолдар қызыл сиямен жазылған, кітап ішіндегі бөлімдер шетке үлкен әріппен белгіленген. Мәтін сөздерді бөліспей (Scriptio continua) үздіксіз жазылған, бірақ кейбір жерлерде екі сөздің арасында нүкте болуы тиіс жерлерде үзілістер байқалады. Кейінірек қосылған бірнеше белгілерден басқа, акценттер мен тыныс белгілері жоқ. Тыныс белгілері алғашқы қолмен жазылған. Ескі Келісімнің поэтикалық кітаптары стихометриялық түрде жазылған (әр жаңа тармақ немесе сөз тіркесі жаңа жолдан басталады). Жаңа Келісім мәтініндегі Ескі Келісімнің цитаталары шетке 〉 белгісімен белгіленген (диплаи деп аталады). Кодексте кітаптардың соңында ғана әшекейлер кездеседі (суретті қараңыз), сондай-ақ әр сөйлемнің басындағы әріптің мөлшерін арттыруға бейімділік байқалады. Бөлімдердің басындағы үлкен әріптер Эфраим және Василиан кодекстеріндегідей шетке қарай ерекше көзге түседі. Александриялық кодекс – жаңа бөлімдерді көрсету үшін үлкен әріптерді қолданған ең көне қолжазба. Мәтінде йотацистік қателер кездеседі: αὶ ε, εὶ ὶ және η ὶ-ге ауыстырылады. Алайда, мұндай қателер сол кездегі басқа қолжазбаларда да кездеседі. Ν және Μ әріптері кейде шатастырылады, ал ΓΓ (gg) тіркесі ΝΓ (ng) тіркесімен ауыстырылады. Бұл, мүмкін, кодекс Мысырда жасалғанын көрсетеді, бірақ бұл пікір жалпы қабылданбаған. Лұқадан 1 Коринттіктерге дейінгі мәтіннің қолжазымы қалған бөлімдерінен өзгеше. Кейбір әріптердің копт пішіні бар (мысалы, А (альфа), М (мю), Δ (дельта) және Π (пи)). Бұл әріптер басқа жерлерге қарағанда кеңірек орналасқан және сәл үлкен. Δ әрпінің негізі кеңейтілген, ал Π әрпінің көлденең сызығы созылған. Аян 7:4 және 21:17-ден басқа сандар әріптермен көрсетілмейді. Бұрын бұл кодекс абайсызда жазылған, көптеген қателерге толы деп есептелген, бірақ Синай және Ватикан кодекстеріндегіден кем, ал Синай және Ватикан кодекстерінен артық емес. Үлкен әріптердің пішіні әдемі, бірақ Синай және Ватикан кодекстеріне қарағанда сәл кем әдемі. Жолдың соңында бұл әріптер көбінесе өте кішкентай болады, ал жазудың көп бөлігі өте сұрғылт және әлсіз. Тыныс белгілері жиірек кездеседі, әдетте алдыңғы әріптің жоғарғы жағымен бір деңгейде, ал абзацтың соңынан мағыналық үзіліске пропорционалды бос орын келеді. Әр кітаптың соңында колофонды алғашқы көшірушінің әдемі иілген сызықтарымен безендіреді. Амониялық бөлімдер (Евсевийдің жазбаларына сілтеме жасайтын) және Евсевийдің төрт Ізгі хабарды әртүрлі бөлімдерге бөлу жүйесі Ізгі хабарлардың шетінде көрсетілген. Ол үлкен бөлімдерге (кефалиялар немесе тараулар) бөлінген, осы бөлімдердің тақырыптары (τίτλοι / titloi) беттердің жоғарғы жағында орналасқан. Бөлімдердің басталатын жері барлық Евангелияда көрсетілген, ал Лұқа мен Жоханда олардың нөмірлері әр бағанның шетінде орналасқан. Барлық Ізгі хабарларға (Матайдан басқа, басында бірнеше бетінің жоғалғанына байланысты) κεφάλαια / kephalaia (мазмұн кестесі) қосылған. Ис-әрекеттер, хаттар және Апокалипсис кітаптары Евфалий жүйесіне (Евсевийдің Ізгі хабарларға арналған жүйесіне ұқсас) бөлінген Евфалий аппараты көрсетілмеген. Аян кітабында кейде бөлу белгісі ретінде крест кездеседі. Жаңа Келісімнің барлық жеріндегі шеттегі үлкен әріптер абзацтың басын көрсетеді. Кодексте жұмыс істеген көшірушілердің саны туралы пікірлер әртүрлі. Библия және классикалық әдебиеттерді зерттеуші Фредерик Кеньонның пікірінше, бес көшіруші болған: Ескі Келісімде екі (I және II) және Жаңа Келісімде үш (III, IV және V). Кейіннен мәтінтанушылар Теодор Скеат және Мильн тек екі немесе үш көшіруші болғанын айтты. 20-21 ғасырлардағы ғалымдар (мысалы, мәтінтанушы Брюс Метцгер, мәтінтанушы Курт Аланд, мәтінтанушы Хуан Эрнандес және мәтінтанушы Дирк Йонгкинд) осы пікірге келісті. Кодекске көптеген түзетулер енгізілген, олардың кейбіреулерін алғашқы көшіруші жасаған, бірақ көпшілігі кейінгі уақытта жасалған. Түзетілген мәтін D, N, X, Y, Γ, Θ, Π, Σ, Φ кодекстерімен және көптеген кішкентай әріптермен сәйкес келеді. Кеньон Александриялық кодексі «көптеген түзетулерге ұшыраған, бірақ кейбір кітаптарда одан да көп» екенін атап өтті. Пентатеухте толық сөйлемдер өшіріліп, жаңа мәтін қойылған. Патшалар кітабы түзетулердің ең азына ие. Аян кітабындағы 84 ерекше оқылымның тек біреуі түзетілген, қалғаны өзгеріссіз қалған. Бұл 7 ғасылда Апокалипсистің 201 ерекше оқылымының 120-сы түзетілген Синай кодексімен күрт контрастқа түседі. Әр парақтың араб тіліндегі нөмірі төменгі жиектің сырт жағында көрсетілген. Матай кітабының сақталған алғашқы парағының нөмірі 26. Қазір жоғалған 25 парақ бұл жазба жасалған кезде болған болуы керек.

Шығу орны

Кодекстің бастапқы қайдан шыққандығы белгісіз. Кирилл Лукарис оның шығу орны ретінде Александрияны алғаш ұсынды, бұл дәстүрлі көзқарас және ең мүмкін болжам. Бұл кең таралған пікір 1-ші парақтағы (XIII-XIV ғасыр) арабша жазбаға негізделген: «Александрия бекінісіндегі Патриархтық қызметке байланған. Егер оны алып кетсе, ол айырылып, құдайдың қауымынан тыс қалады. Кішіпейіл Афанасий жазды». «Кішіпейіл Афанасий» 1276-1316 жылдар аралығында Александрия патриархы болған Афанасий III-ге теңеледі. Ф.К. Буркитт бұл кең таралған көзқарасқа күмән келтірді. Буркиттің сөзінше, жазбада: «Александрия бекінісіндегі Патриархтық қызметке байланған. Оны шығарып алған әркім қарғысқа ұшырап, құрылады. Кішіпейіл Афанасий жазды». Кодекс Афон тауында табылған, және Кирилл оны 1616 жылы Египетке алып кеткен болуы мүмкін, сондықтан кодекстегі барлық арабша жазу сол уақыттан бастап 1621 жылға дейін, Кирилл Константинопольдің Экуменикалық Патриархы болып сайланғанға дейін қосылған болуы мүмкін. Осы болжам бойынша «кішіпейіл Афанасий» Кириллдің кітапханасын басқаратын қызметкері болуы мүмкін. Буркиттің пікірінше, кодекс Афонда табылған, бірақ ол Константинопольде жазылған, себебі ол константинопольдік мәтінді (қазір Византия мәтіні деп аталады) көрсетеді. Фредерик Г. Кенион Буркиттің пікіріне қарсы шығып, Кириллдің кодекс Египеттен шыққандығына берік сенгенін дәлелдеді. 1938 жылы Британ мұражайының Шығыс кітаптары мен қолжазбалары бөлімінің сақтаушысы А.С. Фултон Афанасий жазбасын қайта қарап, палеографиялық негізде ол 13 немесе 14 ғасырға жатады деген пікір білдірді, ал 17 ғасыр мүлдем есептен шығарылды. 1945 жылы Т.Д. Мошонас Александрия патриархының кітапханасының каталогын жариялады, онда ол екі грек жазбасын басып шығарды, екеуі де 10 ғасырға жататын Иоанн Златоусттың қолжазбаларынан, Патриарх Афанасий III қосып жазған. Екі жазба 1308 және 1316 жылдар аралығында жазылған болуы керек. Александриялық кодекстегі жазба толығымен араб тілінде болғандықтан, грек жазбаларымен қолдың ұқсастығын күтуге болмайды, бірақ сөздердің ұқсастығы бұл да Афанасий III-нің еңбегі екеніне күмән қалдырмайды. Бернет Хиллман Стритер үш себеппен Кесария немесе Бейрутті ұсынды: 1) Жаңа өсиеттен кейін ол Клименттің екі хатын қамтиды; 2) ол Жаңа өсиетте эклектикалық мәтінді көрсетеді (Ізгі хабарларда Антиохиялық, ал Іс-әрекеттер мен хаттарда Александриялық), Антиохия мен Александрияның ықпалы кездескен жерді көрсетеді; 3) Ескі өсиеттің мәтіні Александриялық емес мәтін болып көрінеді, ол Гексапламен көптеген өзгерістерге ұшыраған, себебі Жаңа өсиеттің бөлігіндегі Ескі өсиеттің цитаталары көбінесе Александринге қарсы Ватиканмен келіседі. Скиттің сөзінше, кодекстегі жазбада бұл кодекс бұрын Александриядағы Патриарх кітапханасында болмағандығы айтылған. Кодекс 1308-1316 жылдар аралығында екі қолжазбамен бірге Константинопольден Александрияға жеткізілді. Ол 1621 жылға дейін Александрияда қалды, содан кейін Кирилл оны Константинопольге көшірді. Ол бастапқыда Константинопольде немесе Александрияда жазылған ба, бұл басқа мәселе. Скит бұл сұраққа жауап беруге тырыспады («егер болашақта кез келген ғалым Александрин кодексі үшін константинопольдік шығу тегін талап еткісі келсе, ол оған мүмкіндік алады»). Бұл пікірді Маккендрик де қолдады, ол кодекс Ефесте пайда болғанын айтады. 17 ғасырға жататын латын жазбасында (патшалық кітапханада) кодекс 1098 жылы Александрия патриархатына сыйланған (donum dedit cubicuo Patriarchali anno 814 Martyrum) деп жазылған, бірақ бұл «Афанасийдың араб жазбасын түсіндіруге жасаған қате әрекеті» болуы мүмкін (мүмкін патриарх Афанасий III). Бұл мәлімдеменің авторы белгісіз.

Күні

Қолжазбаның бірінші томының арт жағындағы арабша жазбаға сәйкес, қолжазбаны Никей кеңесінен (б.з. 325 ж.) кейін, Мысырдың көрнекті әйелі, шейіт Текланың өзі жазған. Трегелс тағы бір ұсыныс жасады: Жаңа өсиет томы көп бұрын бүлінген және қазір Матайдың жиырма бесінші тарауынан басталады, осы тарауда Текла күніне арналған үлгі бар. "Бұл оқиғаның қалай пайда болғанын біз нақты біле алмаймыз. Мүмкін, бұл қолжазба Теклаға арналған монастырда жазылған болар". Трегелс Текланың аты шетке жазылған, бірақ ол кесіліп қалған, сондықтан мысырлықтар Текла оны жазған деп ойлаған болуы мүмкін деп есептеді. Кирилл Лукарис Текланың авторлығына сенді, бірақ кодекс 4 ғасырдың соңынан ертерек болмайды. Александриялық кодексте Афанасийдің Марцеллинге жазған Забурлар туралы хаты бар, сондықтан оны б.з. 373 жылдан бұрын деп санауға болмайды (terminus post quem). Еуталий, Сульки епискобы, жазған актілер мен хаттардағы тараулардың бөлінуі 5 ғасырдың ортасынан бұрын пайда болды. Бұл – соңғы мерзім (terminus ad quem). Бір кезде шіркеулерде оқылған Клименттің хаты, Киелі кітаптардың кейбір мәселелері толық шешілмеген кезеңді еске түсіреді. Қолжазбаның жазуы Ватикан немесе Синай қолжазбаларына қарағанда дамыған, әсіресе әріптердің іріктелуі бойынша. Ол сондай-ақ, әшекейленген, бірақ оның әшекейлері ертерек қолжазбаларда да кездеседі. Александриялық кодекс Синай және Ватикан кодекстерінен бір буын кейін жазылған, бірақ ол әлі де 4 ғасырға жатуы мүмкін. Ол 5 ғасырдың басынан кешікпеуі керек. Қазіргі уақытта INTF оны 5 ғасырға жатқызады.

Ұлыбританияда

Кодексті 1621 жылы Кирилл Лукарис Константинополға әкелді (алғашқыда Александрия, кейін Константинопол патриархы). Лукарис түрік үкіметімен, католик шіркеуімен және өзінің бағыныштыларымен күрделі күрес жүргізді. Ол ағылшын үкіметінің қолдауын алды және 1624 жылы оның көмегіне деген алғыс ретінде Джеймс I-ге кодекс ұсынды. Кодекс солтан сарайындағы ағылшын елшісі Томас Ро (минускул 49-мен бірге) арқылы табыс етілді. Джеймс I кодекс Англияға жіберілер алдында қайтыс болды, ал ұсыныс 1627 жылы Чарльз I-ге берілді. Кітапханашы Ричард Бентли 1731 жылдың 23 қазанында Ашбернхам үйіндегі (Коттон кітапханасы) өрттен оны құтқарды. Ол Британ мұражайының Корольдік кітапханасының бөлігіне айналды және 1973 жылдан бері Британ кітапханасында сақтаулы тұр.

Жинақтар мен басылымдар

Кодекстен алынған Климент хаттарының мәтіні 1633 жылы Патрик Янг, патша кітапханашысы, жариялады. 1657 жылғы Лондон полиглот Киелі кітабы үшін Уэллс қаласының пребендариі Александр Хьюш оны салыстырып тексерді. Кодекс мәтіні түсіндірмелерде келтірілген. Ричард Бентли 1675 жылы салыстыру жүргізді. Ескі Келісімді Эрнст Грейб 1707–1720 жылдары, ал Жаңа Келісімді Карл Готфрид Войд 1786 жылы ағаш қалыптардан жасалған, әр жолы түпнұсқаға дәл келтірілген, сөздердің арасында бос орынсыз, факсимиле түрінде өңдеді. 1 Тим 3:16 мәтіні үшін факсимиледе ἐφανερόθη көрсетілген, ал Войд өзінің кіріспесінде Веттштейннің пікіріне қарсы шықты, ол ος ἐφανερόθη бастапқы нұсқасы деп санайды және Ο әрпінің бір бөлігінде көрінетін сызық, пергамент арқылы көрінетін Е әрпінің ортаңғы сызығынан пайда болған деді. Веттштейннің бұл тұжырымын Ф. Х. Скривенер де жоққа шығарды, ол «Е әрпі О әрпін кескен, бірақ оны мұқият бақылаушы Θ әрпінің диаметріне қате түсіру үшін тым жоғары кескен» деді. Алайда Трегеллз Веттштейннің кодексті оқуымен келіседі және «қайталап тексерулердің нәтижесінде Войд қателескенін, ал Веттштейн дұрыс айтқандығын анық айтуға болады» деді. Войдтың басылымында қателер болды, мысалы, Ефестіктерге арналған хатта ἐκλήθηθε (4:1) орнына ἐκλήθητε және πραόθητος (4:2) орнына πραότητος жазылған. Бұл қателерді 1860 жылы Б. Х. Каупер және Е. Х. Ханселл, сондай-ақ үш басқа қолжазбамен бірге түзетті. Ескі Келісімнің бөлігі 1816–1828 жылдары Бабердің үш томдық фолио басылымында жарияланды. 1879 және 1880 жылдары кодекстің толық нұсқасы Е. М. Томпсонның бақылауымен Британ мұражайы фотосуреттер арқылы шығарды. Фредерик Г. Кенион 1909 жылы Жаңа Келісімнің кішілендірілген фотосуреттік факсимилесін өңдеді. Ескі Келісім мәтіні 1915 жылы төрт бөлімнен кейін жарияланды.

Мәтіндік сын

Бентлидің айтуынша, кодекс «әлемдегі ең көне және ең жақсы» болып табылады. Бентли бұл қолжазбаны басқа қолжазбалардан және латын Вульгатасынан алынған мәтіндермен толықтыру арқылы Никея соборының бірінші жиналысы кезінде бар деп есептеген жалғыз редакцияға қайта оралуға болатынын болжады. 1730 жылы Ветштейн кодексті жоғары бағалаған, бірақ 1751 жылы пікірін өзгертті және оны бұрынғыдай жоғары бағаламады. Ол кодекстің Афонда пайда болғанына, Александрияда емес, көз жеткізді. Михаэлис те оны ішкі сапасы немесе мәтіндерінің құндылығы үшін жоғары бағаламады. Қолжазбаға қарсы қойылған басты айып – оның латын нұсқасынан өзгелгені, бұл айыпты Ветштейн алға тартқан. Михаэлис Мысырда тұратын көшірушінің грек мәтінін латын нұсқасынан өзгертпегенін, себебі Мысыр грек діни округіне қарасты болғандықтан, ал латын тілі онда түсініксіз болғандығын айтты. Войде грек қолжазбаларын, әсіресе Александриялық кодексті латыннан бұзылған деп айыптағандарға қарсы қорғады және Жаңа өсиетте екі қолдың еңбегін байқады. Грисбах Войдемен келісіп, Михаэлистің ойын дамытты. Егер бұл қолжазба бұзылған болса, онда оның жазылған жеріндегі копт тіліндегі нұсқасы бұзылған деп санау орынды. Бұл қолжазба мен копт және сирий тілдеріндегі нұсқалардың арасында көзге түсетін сәйкестік бар. Грисбахтың сөзіне қарағанда, кодекс үш түрлі редакцияны қамтиды: Інжілде Византиялық, Әрекеттер мен жалпы хаттарда Батыс, ал Пауыл хаттарында Александриялық. Грисбах кодексті «А» әрпімен белгіледі. Тригельс Кириллдің мәлімдемесіне негіз болған араб жазуының шығу тегін түсіндіріп, қолжазбадағы Жаңа өсиет мәтіні Матай 25:6-дан басталатынын, ал бұл үзінді (Матай 25:1–13) грек шіркеуі қасиетті Текла мерекесіне арналған екенін айтты.

Маңыздылық

Бұл мәтін сыншыларының кеңінен пайдаланған, зор маңызға ие және көне қолжазбалардың алғашқысы болды, бірақ осы кодекстің құндылығы әртүрлі авторлардың арасында әртүрлі бағаланды. Уетштейн Жаңа Өсиеттің қолжазбаларын каталогтау үшін қазіргі заманғы жүйені құрды. Александриялық кодекске А символы тағайындалды және ол Жаңа Өсиеттің унциалдық қолжазбаларының тізімін ашты. Ветштейн өзінің Prolegomena ad Novi Testamenti Graeci (1730) еңбегінде А кодексінің Жаңа Өсиеттің ең көне және ең жақсы қолжазбасы екенін, және Жаңа Өсиет мәтінін қайта құрудың негізі болуы керектігін жариялады. Александриялық кодекс Textus Receptus-ты сынға алуға негіз болды (Уетштейн, Войд, Грисбах).

Толық мәтін

Интернет мұрағатындағы факсимиле: 1879–1883 және 1909 жылдарға арналған төрт томдық кітап бір pdf файлында, бетбелгілермен және жоғары сапалы фотосуреттермен.