Томас Інжілі: Канондық емес Нақылдар Жинағы

Томас Евангелісі: қанағаттандырылмаған Евангелия, 1945 ж. Мысырда табылған. Исаның сөздері жинағы, "Q көзі" гипотезасын қолдайды. Тарих және дінтану.

20 мин оқу

100%

Дереккөз: Gospel of Thomas — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Томас туралы ізгі хабар (Томаның копт тіліндегі ізгі хабары деп те аталады) – каноникалық емес сөздер туралы ізгі хабар. Ол 1945 жылдың желтоқсан айында Египеттің Наг-Хаммади қаласына жақын жерде, Наг-Хаммади кітапханасы деп аталатын кітаптар тобынан табылды. Ғалымдар бұл еңбектер епископ Афанасийдің христиандық жазбалардың қатаң каноны деп жариялаған хатына жауап ретінде көмілген деп болжайды. Ғалымдар оның жазылу мерзімін біздің заманымыздан бұрын 60 жылға дейін және 250 жылға дейін болған кезеңге жатқызады. Оның табылуынан бері көптеген ғалымдар оны "Q көзі" бар екеніне дәлел ретінде қарастырды, ол Исаның іс-әрекеттеріне немесе оның өмірі мен өліміне қатысты ешқандай мәліметсіз, тек оның сөздерінің жинағы ретінде өте ұқсас болуы мүмкін. Қазіргі ғалымдар Наг-Хаммади II кодексі деп аталатын кітаптың құрамындағы жеті мәтіннің екіншісі болып табылатын копт тіліндегі мәтін, Исаның айтқан 114 сөзінен тұрады. Бұл сөздердің үштен екісі каноникалық ізгі хабарларда кездесетіндерге ұқсас, ал оның editio princeps параллельдердің 80% астамын қамтиды, ал қалған сөздер гностикалық дәстүрден алынған деп болжанады. Оның шығу тегі Сирияда болуы мүмкін, онда Томас дәстүрі күшті болған. Басқа ғалымдар Александрияда шыққан деп санайды. Кіріспеде: "Бұл – тірі Иса айтқан құпия сөздер, оларды Дидим Яһуда Тома жазған", – делінген. Дидим (коине грекшесі) және Тома (арамейшесі) есімдерінің мағынасы "екі егіз". Қазіргі ғалымдардың көпшілігі осы құжаттың авторы ретінде апостол Томасты қарастырмайды және автор белгісіз күйде қалып отыр. Наг-Хаммади кітапханасымен бірге табылғандықтан және құпиялы сипатынан, бұл құжат ертедегі христиандардың мектебінен, протогностиктерден бастау алған деген кең пікір қалыптасқан. Алайда, сыншылар Томаның жазбаларының гностикалық екендігі тек оның Наг-Хаммадиде гностикалық мәтіндермен бірге табылғандығына негізделгеніне күмәндік білдіреді. Томас туралы ізгі хабар басқа Жаңа өсиет апокрифтерінен және төрт каноникалық ізгі хабардан өте ерекшеленеді. Каноникалық ізгі хабарлардан айырмашылығы, бұл Исаның өмірінің баяндауы емес; оның орнына, ол Исаға тиесілі логиялардан (сөздерден) тұрады, кейде жеке, кейде қысқа диалогтарға немесе параболаларға енгізілген; оның 16 параболасының 13-і Синоптикалық ізгі хабарларда да кездеседі. Мәтінде Исаның өліміне қатысты 65-ші логионда (Синоптикалық ізгі хабарлардағы ұқсас зұлым жалгерлер туралы парабола) ықтимал сілтеме бар, бірақ оның айқышқа шегеленуі, қайта тірілуі немесе соңғы сот туралы ештеңе айтылмаған; сондай-ақ, Исаның мессиалық түсінігі де көрсетілмеген.

Extra canonical sayings gospel

the infancy gospel

The Gospel of Thomas (also known as the Coptic Gospel of Thomas) is an extra canonical sayings gospel. It was discovered near Nag Hammadi, Egypt, in December 1945 among a group of books known as the Nag Hammadi library. Scholars speculate that the works were buried in response to a letter from Bishop Athanasius declaring a strict canon of Christian scripture. Scholars have proposed dates of composition as early as 60 AD and as late as 250 AD. Since its discovery, many scholars have seen it as evidence in support of the existence of a "Q source" which might have been very similar in its form as a collection of sayings of Jesus without any accounts of his deeds or his life and death, referred to as a sayings gospel. The Coptic language text, the second of seven contained in what modern day scholars have designated as Nag Hammadi Codex II, is composed of 114 sayings attributed to Jesus. Almost two thirds of these sayings resemble those found in the canonical gospels and its editio princeps counts more than 80% of parallels, while it is speculated that the other sayings were added from Gnostic tradition. Its place of origin may have been Syria, where Thomasine traditions were strong. Other scholars have suggested an Alexandrian origin. The introduction states: "These are the hidden words that the living Jesus spoke and Didymos Judas Thomas wrote them down." Didymus (Koine Greek) and Thomas (Aramaic) both mean "twin". Most modern scholars do not consider the Apostle Thomas the author of this document and the author remains unknown. Because of its discovery with the Nag Hammadi library, and the cryptic nature, it was widely thought that the document originated within a school of early Christians, proto Gnostics. However, critics have questioned whether the description of Thomas as an entirely gnostic gospel is based solely on the fact that it was found along with gnostic texts at Nag Hammadi. The Gospel of Thomas is very different in tone and structure from other New Testament apocrypha and the four canonical Gospels. Unlike the canonical Gospels, it is not a narrative account of the life of Jesus; instead, it consists of logia (sayings) attributed to Jesus, sometimes stand alone, sometimes embedded in short dialogues or parables; 13 of its 16 parables are also found in the Synoptic Gospels. The text contains a possible allusion to the death of Jesus in logion 65 (Parable of the Wicked Tenants, paralleled in the Synoptic Gospels), but does not mention his crucifixion, his resurrection, or the final judgement; nor does it mention a messianic understanding of Jesus.

Табылды және жариялау

1945 жылы Египеттегі Наг-Хаммадиде табылған копт мәтінінің қолжазбасы (CG II) шамамен 340 жылға дейін дабылған. Ол алғаш рет 1956 жылы фотосуреттер жинағы ретінде жарияланды. Осыдан үш жыл өткен соң (1959), копт тіліндегі түсіндірмелермен бірге ағылшын тіліне алғашқы аудармасы жарық көрді. 1977 жылы Джеймс М. Робинсон Наг-Хаммади мәтіндерінің ағылшын тіліндегі толық аудармаларының алғашқы жинағын шығарды. Тома Евангелиясы көптеген тілдерге аударылып, түсіндірілген. Копт тіліндегі түпнұсқа қолжазба қазір Египеттің Каир қаласындағы Копт мұражайының Қолжазбалар бөлімінде сақтаулы.

Оксиринх папирусының сынықтары

1945 жылы Наг-Хаммадиде толық мәтіннің копт тіліндегі нұсқасы табылғаннан кейін, ғалымдар бұған дейін Египеттегі Оксиринхте (Оксиринх папирустары) табылған грек тіліндегі үш үзіндінің Томаның Ізгі хабарының бір бөлігі екенін анықтады. Бұл үш Тома папирусы 130 және 250 жылдар аралығында жасалған. Наг-Хаммади кітапханасы табылғанға дейін Оксиринхта табылған Исаның сөздері жай ғана «Логия Иасу» деп белгілі болған. Оксиринхта табылған Томаның Ізгі хабарының грек тіліндегі сәйкес үзінділері:
P. Oxy. 1: 26-дан 33-қа дейінгі логиялардың үзінділері, сондай-ақ копт тіліндегі 77-логионның соңғы екі сөйлемі осы жердегі 30-логионның соңында қосымша ретінде келтірілген. P. Oxy. 654: геодезиялық деректер жазылған папирустың ар жағындағы логион 7, логион 24 және логион 36-ға дейінгі бастаманың үзінділері. P. Oxy. 655: 36-дан 39-ға дейінгі логиялардың фрагменттері. 8 фрагмент, a-дан h-ға дейін белгіленген, оның ішінде f және h фрагменттері кейін жоғалып кеткен. Копт тіліндегі мәтін кейде грек тіліндегі Оксиринх мәтіндерінен айқын түрде ерекшеленеді, ең айқын мысалы – грек тіліндегі 30-логионның соңғы бөлігі копт тіліндегі 77-логионның соңында кездеседі. Бұл факті, сондай-ақ Гипполит оны келтіргенде қолданған өте ерекше сөздер (төменде қараңыз), Томаның Ізгі хабары «бірнеше түрде тараған және бірнеше редакциядан өткен болуы мүмкін» деген жорамалды тудырады. Томаның Ізгі хабары алғашқыда грек тілінде жазылған деп есептелсе де, копт тіліндегі Наг-Хаммади мәтіні сирия тілінен аударма екенін көрсететін дәлелдер бар (Сирия тіліндегі түпнұсқаға қараңыз).

Куәлік

Томастың Ізгі хабарына қатысты ең ерте кездесетін жазбалар Римдік Гипполит пен Александриялық Оригеннің еңбектерінде табылады. Гипполит өзінің «Барлық ағымдардың жоққа шығарылуы» атты еңбегінде 5.7.20 бөлімінде былай жазады:

Бұл Томаның 4-мәтініне сілтеме болуы мүмкін, бірақ сөздері айтарлықтай өзгеше. Томас Ламбдин аударған 4-мәтін былай делінеді: «Иса былай деді: «Көп жастағы адам жеті күндік нәрестеден өмір орны туралы сұраудан тартынбайды, және ол тірі болады. Өйткені бірінші болып келгендердің көптегені соңғы болады, және олар бірегей болады». Осы контексте, «адам ішіндегі көктің ізделіп отырған патшалығы» деген бұрынғы сілтеме 2- және 3-мәтіндерге сілтеме болуы мүмкін. Гипполит «Барлық ағымдардың жоққа шығарылуы» 5.8.32 бөлімінде 11-мәтінді келтіргендей көрінеді, бірақ авторлық құқығы көрсетілмеген. Ориген «Тома бойынша Ізгі хабарды» өзіне белгілі еретик апокрифтердің қатарында тізбектеген (Лұқаға арналған уағыз 1). Ол «Тома Ізгі хабары» деп аталатын кітапты ерестік деп айыптады; алайда, бұл дәл сол Ізгі хабар ма, әлде Томаның балалық шағы туралы Ізгі хабар ма, әлі анық емес. 4- және 5-ғасырларда әртүрлі шіркеу әкелері Мани Тома Ізгі хабарына жоғары баға бергенін жазды. 4-ғасырда Иерусалимдік Кирилл өзінің «Катехизисінде» «Тома Ізгі хабары» туралы екі рет айтты: «Манихейлер де Тома бойынша Ізгі хабар жазды, ол Изгі хабардың хош иісімен сіңіп, қарапайым жандардың руын бұзады» және «Тома жазған Ізгі хабарды ешкім оқымасын: өйткені ол он екі елшінің бірі емес, Манидің үш зұлым шәкірттерінің бірі жазған». 5-ғасырлық Decretum Gelasianum еретик кітаптар тізіміне «Манихейлер қолданатын Томаға жатқызылатын Ізгі хабар» кіреді.

Евангелие түрі

Тейсен мен Мерц Иса туралы ақпараттың ең ерте түрінің бірі – айтылған сөздер жинағы жанры болды деп санайды. Олар Q дерегі және Марк 4-тегі жинақ сияқты басқа да сөздер жинақтары үлкен баяндарға сіңіп, енді дербес құжаттар түрінде сақталмайтынын, сондай-ақ осы форматтағы кейінгі жинақтардың жоқ екенін көрсетеді. Марвин Мейер де "сөздер жинағы" жанрының 1-ғасырға тән екенін, әсіресе "әңгімелерді тереңдеу мағынасын ашпай қолдану" канондық Евангелиялардан бұрын пайда болғанын айтты.

Синоптикалық ізгі хабарлардан тәуелсіз

Стивен Л. Дэвис Томадағы сөздердің ретінің, синоптиктердегі олардың параллельдерінің ретінен тәуелсіздігі Томаның канондық жазбаларға сүйенбегенін және олардан бұрын жазылған болуы мүмкін екенін көрсетеді деп тұжырымдайды. Кейбір авторлар Томаның Маркқа көзі болғанын айтады, ол әдетте синоптиктердің ең ертесі саналады. Бірнеше авторлар Томадағы логиялар синоптиктердегі параллельдермен келіссе де, Томадағы нұсқасы көбінесе бастапқы дерекке жақын болып көрінеді деп санайды. Тейссен мен Мерц 31 (Назареттегі қабылдамау) және 65 (Жаман шаруалар туралы парабола) сөздерін мысал ретінде келтіреді. Кёстер осы пікірмен келіседі, әсіресе 8, 9, 57, 63, 64 және 65-ші сөздердегі параболаларды атап көрсетеді. Томадағы нұсқа синоптиктерге тәуелді болып көрінетін сирек жағдайларда, Кёстер бұл грек тілінен копт тіліне аударған адамның ықпалынан болуы мүмкін деп санайды. Сондай-ақ, Кёстер Томада канондық жазбалардағыдай оқиғалардың баяндалмауының себебімен, оның "Жаңа өсиеттегі жазбалардан жинақталған үзінді" болуы екіталай екенін айтады. Ол сондай-ақ Томаның осы дереккөзден тәуелсіздігін көрсету үшін Q дереккөзбен байланысты эсхатологиялық сөздердің жоқтығын келтіреді.

Жоханның Ізгі хабарымен мәтіндік байланыс

Тағы бір аргумент ерте мерзімді қолдау үшін – кейбір ғалымдардың Жоханның Ізгі хабары мен Томаның логиясы арасындағы өзара әрекеттесу туралы ұсынған пікірі. Екеуінің арасындағы параллельдер Томаның логиясы Жоханның жұмысынан бұрын пайда болғанын және соңғысы Томаға нақты немесе ойша қақтығыста жауап бергенін көрсетеді. Бұл көрінетін диалектиканы Жаңа өсиеттің бірнеше ғалымдары, әсіресе Грегори Райли, Эйприл ДеКоник және Элейн Пейджлс атап өтті. Олардың көзқарастары әртүрлі болғанымен, Жоханның Ізгі хабарындағы бірнеше аяттарды Тома қауымы мен оның сенімдеріне жауап ретінде түсінуге болады деп санайды. Мысалы, Пейджлс Жоханның Ізгі хабарында Исада Құдайдың жарығы бар екенін айтады, ал Томаның көптеген сөздері «іштен» туған жарыққа сілтеме жасайды. Жоханның Ізгі хабары – апостол Томаға драмалық рөл мен сөз беруші рөл берген жалғыз канондық кітап. Тома – Иоанн кітабының барлық кейіпкерлерінің арасында автордың сенім стандарттарына сай келмеген жалғыз кейіпкері, оның үстіне «апистос» деп сипатталған. «Күмәнді Тома» туралы әйгілі оқиғаға қатысты, Жоханның авторы қарсылас ойлар мектебін сынай немесе мазақтайтын болған деген болжам бар. Тағы бір көзге түсетін қарама-қайшылықта, Жохан мәтіні дененің қайта тірілуін сенімнің қажетті шарты ретінде қарапайым түрде ұсынады; ал Томаның рух пен дене туралы ойлары көбірек нюанстарға толы. Тома үшін қайта тірілу – рухани жетістікке жетудің танымдық оқиғасы сияқты, тіпті белгілі бір тәртіпті немесе аскетизмді де қамтиды. «Күмәнді Тома» оқиғасындағы көрінетін сынайтын бейнелеуді сөзбе-сөз қабылдауға болады немесе Томаның логиясына «қайта жауап» ретінде қарастыруға болады: Томаны тікелей айыптау ретінде емес, оның ойларын жақсарту ретінде, өйткені Томаның рух пен дене туралы ойлары Жоханның басқа жерлерінде айтылғандардан ерекшеленбейді. Жохан Томаның тірілген Исаға қол тигізіп, саусақтары мен қолын оның денесіне салып, соңында айқайлап жатқанын көрсетеді. Пейджлс мұны Жоханның үстемдігін білдіретіндей түсіндіреді, ол Томаны Исаның денелігін мойындауға мәжбүр етеді. Ол былай деп жазады: «Ол Томаның тәжірибелік шындықты іздеуден бас тартқанын көрсетеді – оның «сенімсіздігін» және Жоханның шындық деп санайтынына мойындауын көрсетеді». Райли мен Пейджлс қолданғандай, осы мысалдардың мағынасы – Тома мәтіні болған және Жоханның Ізгі хабары жазылған кезде ізбасарлары болған болуы керек деген аргументті қолдайды, ал Тома логиясының маңыздылығы соншалық, Жоханның авторы оларды өздерінің повествосына енгізу қажеттігін сезінген. Осы ғылыми пікірталас жалғасқанда, теолог Кристофер В. Скиннер Райли, ДеКоник және Пейджлспен Жохан-Тома арасындағы кез келген байланыс мүмкіндігіне келіспеді және Жохан кітабындағы шәкірт Тома «Исаның сөздері мен іс-әрекеттерін түсінбейтін кейіпкерлердің кең ауқымды әдеби үлгісінің бір тігісі ғана» деген қорытындыға келді.

Another argument for an early date is what some scholars have suggested is an interplay between the Gospel of John and the logia of Thomas. Parallels between the two have been taken to suggest that Thomas' logia preceded John's work, and that the latter was making a point by point riposte to Thomas, either in real or mock conflict. This seeming dialectic has been pointed out by several New Testament scholars, notably Gregory J. Riley, April DeConick, and Elaine Pagels. Though differing in approach, they argue that several verses in the Gospel of John are best understood as responses to a Thomasine community and its beliefs. Pagels, for example, says that the Gospel of John states that Jesus contains the divine light, while several of Thomas' sayings refer to the light born 'within'. The Gospel of John is the only canonical one that gives Thomas the Apostle a dramatic role and spoken part, and Thomas is the only character therein described as being apistos , despite the failings of virtually all the Johannine characters to live up to the author's standards of belief. With respect to the famous story of "Doubting Thomas", it is suggested that the author of John may have been denigrating or ridiculing a rival school of thought. In another apparent contrast, John's text matter of factly presents a bodily resurrection as if this is a sine qua non of the faith; in contrast, Thomas' insights about the spirit and body are more nuanced. For Thomas, resurrection seems more a cognitive event of spiritual attainment, one even involving a certain discipline or asceticism. Again, an apparently denigrating portrayal in the "Doubting Thomas" story may either be taken literally, or as a kind of mock "comeback" to Thomas' logia: not as an outright censuring of Thomas, but an improving gloss, as Thomas' thoughts about the spirit and body are not dissimilar from those presented elsewhere in John. John portrays Thomas as physically touching the risen Jesus, inserting fingers and hands into his body, and ending with a shout. Pagels interprets this as signifying one upmanship by John, who is forcing Thomas to acknowledge Jesus' bodily nature. She writes that "he shows Thomas giving up his search for experiential truth – his 'unbelief' – to confess what John sees as the truth". The point of these examples, as used by Riley and Pagels, is to support the argument that the text of Thomas must have existed and have gained a following at the time of the writing of the Gospel of John, and that the importance of the Thomasine logia was great enough that the author of John felt the necessity of weaving them into their own narrative. As this scholarly debate continued, theologian Christopher W. Skinner disagreed with Riley, DeConick, and Pagels over any possible John–Thomas interplay, and concluded that in the book of John, Thomas the disciple "is merely one stitch in a wider literary pattern where uncomprehending characters serve as foils for Jesus's words and deeds."

Жақыптың рөлі

Альберт Хогетерп Ізгі хабардың 12-ші сөзінде қауымның басшылығын Петрге емес, Ысты Жақыпқа жатқызғаны, Пауылдың Ғалаттықтарға 2:1–14-те Иерусалимдегі алғашқы шіркеуді сипаттауымен сәйкес келеді және бұл 70 жылға дейінгі дәстүрді көрсетеді деп санайды. Мейер де "Исаның інісі Ысты Жақыптың адалдығына күмәнділік" 1-ші ғасырдың белгісі ретінде көрсетеді. Кейінгі дәстүрлерде (әсіресе Томаның істері, Томаның күрескер кітабы және т.б.) Тома Исаның егіз інісі деп есептеледі. Дегенмен, бұл Ізгі хабарда Исаның отбасымен қатысты кейбір сөздер (лог. 55, 99, 101) бар, олар оны Иосиф Флавийдің "Иудейлердің ескілігінде" келтірген Исаның інісі Жақыппен теңестіруде қиындық туғызады. Сонымен қатар, кейбір мәтелдер (көбінесе лог. 6, 14, 104) және Oxyrhinchus папирусы 654 (лог. 6) Изгі хабардың еврей дәстүрлеріне, әсіресе сүндеттеу және тамақтануға қатысты (лог. 55) қарсы екенін көрсетеді, бұл Яқып басқарған ерте еврей христиан қауымы үшін маңызды мәселелер болды (Елшілердің істері 15:1–35, Ғалаттықтарға 2:1–10).

Петір мен Матайдың суреті

13-ші айтуда Петір мен Матай Исаның нағыз маңызын немесе кім екенін түсіне алмайтын болып суреттеледі. Паттерсон бұл Матай Ілтебігімен байланысты христиандық мектепке сын ретінде қарауға болатынын айтады, және "мұндай бәсекелестік бірінші ғасырда, кейінірек емес, көбірек орынға ие болған", себебі барлық апостолдар қадірленген тұлғаларға айналды.

Пауылмен қатар

Мейердің пікірінше, Томас айтқан 17-сөз – «Мен сізге ешбір көз көрмеген, ешбір құлақ естімеген және ешбір қол тимеген нәрсені, сондай-ақ адам жүрегіне есімге келмеген нәрсені сыйлаймын» – Пауылдың 1 Коринфтерге 2:9-да жазған сөздерімен керемет үйлеседі, ал бұл өзі Ишая 64:4-ке сілтеме жасайды.

Кешкі лагерь

Кейінгі лагерь Томасты шамамен 100 жылдан кейін, көбінесе екінші ғасырдың басында жатқызады. Олар, әдетте, мәтін екінші ғасырдың ортасында жазылса да, онда Жаңа өсиеттегі Інжілдерде бастапқыда кездесетін, Томас белгілі бір дәрежеде оларға тәуелді болған сөздермен қатар, басқа ешқандай қолда бар мәтінде жоқ, нақты емес және мүмкін нақты дербес айтылымдар бар деп санайды. Дж. Р. Портер Томасты одан да кеш, үшінші ғасырдың ортасына жатқызады.

Жаңа келісімге сүйену

Бірнеше ғалымдар Тома Евангелиясының айтулары канондық Евангелияларға тәуелді конфессиялар мен үйлесімдерді көрсетеді деп санайды. Мысалы, 10-шы және 16-шы айтулар Лұқа 12:49, 12:51–52 және Матай 10:34–35 аяттарының өңделген үйлесімділігін қамтитын сияқты. Осы жағдайда, Томаның авторы Матай мен Лұқаға негізделген бұрынғы ауызша дәстүрді пайдаланған деп ұсынылған, бұл тәуелділіктің ең жақсы түсіндірмесі болар еді. Библия ғалымы Крейг А. Эванс та осы көзқарасқа қосылып, «Жаңа Өсиеттің жартысынан астамы Тома Евангелиясында цитаталанған, салыстырылған немесе тікелей айтылған. 150 жылға дейінгі христиандық еңбектердің арасында мұндай көп мөлшерде Жаңа Өсиетке сілтеме жасалған еңбектерге мен тап болған емес» дейді. Томаның кейінірек жазылғанын дәлелдейтін тағы бір аргумент – түпнұсқа грек тіліндегі (Папирус Оксиринх 654) 5-ші айту Лұқа Евангелиясында (Лұқа 8:17) қолданылған лексиканы, ал емес Марк Евангелиясында (Марқ 4:22) қолданылған лексиканы ұстанатын сияқты. Осы аргументке сәйкес, егер Томаның авторы, 5-ші айтудағыдай, Марк лексикасының орнына Лұқаның бұрынғы Евангелиясына сілтеме жасаса, онда Тома Евангелиясы Марқ пен Лұқадан кейін жазылған болуы керек, соңғысы б.з. 60-90 жылдары аралығында жазылған. Лұқаға қарағанда Марқта ұқсас лексиканы қолданатын тағы бір айту – түпнұсқа грек тілінде (Папирус Оксиринх 1) жазылған 31-ші айту, онда Лұқа 4:24-тегі dektos термині Марқ 6:4-тегі atimos терминіне қарағанда қолданылады. Dektos сөзі (барлық жағдайлары мен родтарында) Лұқаға тән, өйткені ол канондық Евангелиялардағы Лұқа 4:19, 4:24 және Әрекеттер 10:35 аяттарында ғана қолданылады. Осылайша, грек тіліндегі Тома Евангелиясы Лұқаның ерекше лексикасымен әсерленгені анық. Дж. Р. Портер Тома Евангелиясындағы айтулардың шамамен жартысы синоптикалық Евангелиялардағы айтулармен параллель екенін ескере отырып, «Тома Евангелиясындағы айтулар канондық Евангелиялардан тікелей алынған және автордың ерекше теологиялық көзқарасына сәйкес қайта жазылған немесе өзгертілген болуы мүмкін» дейді. Джон П. Мейердің сөзіне қарағанда, ғалымдар көбінесе Томаның Синоптиктерге тәуелді немесе оларды үйлестіретініне келіседі.

Several scholars have argued that the sayings in Thomas reflect conflations and harmonisations dependent on the canonical gospels. For example, saying 10 and 16 appear to contain a redacted harmonisation of Luke 12:49, 12:51–52 and Matthew 10:34–35. In this case it has been suggested that the dependence is best explained by the author of Thomas making use of an earlier harmonised oral tradition based on Matthew and Luke. Biblical scholar Craig A. Evans also subscribes to this view and notes that "Over half of the New Testament writings are quoted, paralleled, or alluded to in Thomas I'm not aware of a Christian writing prior to AD 150 that references this much of the New Testament." Another argument made for the late dating of Thomas is based upon the fact that saying 5 in the original Greek (Papyrus Oxyrhynchus 654) seems to follow the vocabulary used in the Gospel of Luke (Luke 8:17), and not the vocabulary used in the Gospel of Mark (Mark 4:22). According to this argument – which presupposes firstly the rectitude of the two source hypothesis (widely held among current New Testament scholars), in which the author of Luke is seen as having used the pre existing gospel according to Mark plus a lost Q source to compose their gospel – if the author of Thomas did, as saying 5 suggests, refer to a pre existing Gospel of Luke, rather than Mark's vocabulary, then the Gospel of Thomas must have been composed after both Mark and Luke, the latter of which is dated to between 60 and 90 AD. Another saying that employs similar vocabulary to that used in Luke rather than Mark is saying 31 in the original Greek (Papyrus Oxyrhynchus 1), where Luke 4:24's term dektos is employed rather than Mark 6:4's atimos The word dektos (in all its cases and genders) is clearly typical of Luke, since it is only employed by the author in the canonical gospels Luke 4:19, 4:24, and Acts 10:35. Thus, the argument runs, the Greek Thomas has clearly been at least influenced by Luke's characteristic vocabulary. J. R. Porter states that, because around half of the sayings in Thomas have parallels in the synoptic gospels, it is "possible that the sayings in the Gospel of Thomas were selected directly from the canonical gospels and were either reproduced more or less exactly or amended to fit the author's distinctive theological outlook." According to John P. Meier, scholars predominantly conclude that Thomas depends on or harmonizes the Synoptics.

Сириялық шығу тегі

Бірнеше ғалым Томаның жазбалары сирия тіліндегі жазбаларға, оның ішінде канондық евангелиелердің ерекше нұсқаларына тәуелді екенін айтады. Олар Тома Евангелісінің көптеген мәлімдемелері түпнұсқа грек тіліндегі жазбаға қарағанда, канондық евангелиелердің сирия тіліндегі аудармаларына көбірек ұқсайды деп санайды. Крейг А. Эванс Томаның 54-ші мәлімдемесінде кедейлер мен көктегі Патшалық туралы айтылған сөздердің Матай 5:3-тің грек тіліндегі нұсқасына немесе Лұқа 6:20-дегі параллель өткеліне қарағанда, сирия тіліндегі нұсқасына көбірек ұқсас екенін мәлімдейді. Клайн Снодграсс Томаның 65-66-шы мәлімдемелеріндегі Зұлым жалгерлер туралы параболаның ерте сириялық евангелиелерде кездесетін Марқ және Лұқаның ерте үйлесімділігіне тәуелді болып көрінеді деп атап өтеді. Ол былай деп қорытындылайды: "Тома ең ерте нұсқаны білдірмейді, керісінше, Сириядағы үйлесімділік тенденциясымен қалыптасқан. Егер Тома Евангелісі ең ерте болғанда, біз әрбір жазба авторының немесе олардың артындағы дәстүрлердің параболаны әртүрлі бағытта кеңейткенін және содан кейін мәтін сириялық евангелиелердегі түріне дейін қысқартылғандығын елестетуіміз керек. Томаның, сириялық шығу тегі бар екенін ескеретінде, канондық евангелиелер дәстүріне тәуелді болуы, ауызша беріліп, қысқартылып, үйлесімді етіп жазылуы ықтимал." Николас Перрин Томаның Диатессаронға тәуелді екенін айтады, ол Татиан Сирияда 172 жылдан кейін жазған. Перрин мәлімдемелердің ретін түсіндіру үшін, көптеген жақын мәлімдемелердің сирия тіліндегі байланыс сөздерімен байланыстырылғанын, ал копт немесе грек тілінде жақын мәлімдемелердің жартысынан да азы байланыс сөздерімен байланысқан екенін көрсетуге тырысады. Питер Дж. Уильямс Перриннің айтылған сирия тіліндегі байланыс сөздерін талдап, оларды сенімсіз деп тапты. Роберт Ф. Шедингер Перриннің Томаның Диатессаронға тәуелділігін анықтамай, Томаның көне сирия тіліндегі нұсқасын қайта құруға тырысқандықтан, Перриннің логикасы дөңгелек болып көрінетінін жазды.

Апокалиптикалық тақырыптардың болмауы

Барт Д. Эрман тарихи Исаның апокалиптикалық уағызшы болғанын және оның апокалиптикалық сенімдері ең алғашқы христиандық құжаттарда – Марк ішінде және Пауылдың нағыз хаттарында жазылғанын дәлелдейді. Ең алғашқы христиандар Исаның жақын арада қайта оралатынына сенді, ал олардың сенімдері ең алғашқы христиандық жазбаларында да көрінеді. Томас ішіндегі жазбалар Құдайдың Патшалығы Исаның құпия хабарын түсінгендер үшін қазірдің өзінде бар екенін жариялайды (113-ші мәлімдеме), және апокалиптикалық тақырыптардан мүлдем құрылаған. Осы себепті Эрман Томас ішіндегі жазбалардың 2-ғасырдың басында гностиктердің бірімен жазылғанын болжайды. Эрман сондай-ақ Томас ішіндегі жазбалардың Исаға жатқызылған мәлімдемелерінің нағыздығына қарсы пікір білдірді. Элейн Пейджлс Томас ішіндегі жазбалардың Құдайдың Патшалығын соңғы мақсат емес, жеке өзіңді тану күйі ретінде жариялайтынын атап көрсетеді. Сонымен қатар, Томас ішіндегі жазбалар Исаның Құдайдың Патшалығын нақты бір орын деп ойлағандарды қынжырлағанын көрсетеді, оны белгілі бір жер сияқты қарастырған. Пейджлс 22-ші мәлімдемені оқырмандардың «патшалық» сөзінің өзгерген сананың күйін білдіретінін түсінуі үшін пайдаланғанын түсіндіреді. Джон П. Мейер Томас ішіндегі жазбалардың тарихилығына қарсы бірнеше рет пікір білдірді, оның тарихи Исаны іздеуде сенімді дерек көзі бола алмайтынын және оны гностикалық мәтін деп санайды. Ол сондай-ақ тек Томас ішіндегі жазбаларда ғана кездесетін теңеулердің нағыздығына қарсы пікір білдірді. Бентли Лейтон Томас ішіндегі жазбаларды гностикалық кітаптар тізіміне қосты. Крейг А. Эванс Томас ішіндегі жазбалардың 2-ғасыр Египет христиандығының теологиялық ұстанымдарын көрсететінін және Синоптикалық ішіндегі жазбалар мен Диатессеронға тәуелді екенін дәлелдеді. Н.Т. Райт, англикандық епископ және Жаңа өсиет тарихының профессоры, Томас ішіндегі жазбалардың 2- немесе 3-ғасырға жататынын айтады. Райттың бұл мерзімдемеге себебі, 1-ғасырдың яһуди діні мен Жаңа өсиеттің «танымдық құрылымы» Томас ішіндегі жазбалардағы мәлімдемелерде білдірілген көзқараспен қатысты өте өзгеше екендігі. Томас яһуди пайғамбары Исаны эллиндік/циник философқа айналдырып, уақытқа қатысты қателік жасады. Райт өзінің «Жаңа өсиет және Құдай халқы» атты кітабында Томас ішіндегі жазбалар туралы бөлімін былай аяқтайды:

Bart D. Ehrman argues that the historical Jesus was an apocalyptic preacher, and that his apocalyptic beliefs are recorded in the earliest Christian documents: Mark and the authentic Pauline epistles. The earliest Christians believed Jesus would soon return, and their beliefs are echoed in the earliest Christian writings. The Gospel of Thomas proclaims that the Kingdom of God is already present for those who understand the secret message of Jesus (saying 113), and lacks apocalyptic themes. Because of this, Ehrman argues, the Gospel of Thomas was probably composed by a Gnostic some time in the early 2nd century. Ehrman also argued against the authenticity of the sayings the Gospel of Thomas attributes to Jesus. Elaine Pagels points out the Gospel of Thomas promulgates the Kingdom of God not as a final destination but a state of self discovery. Additionally, the Gospel of Thomas conveys that Jesus ridiculed those who thought of the Kingdom of God in literal terms, as if it were a specific place. Pagels goes on to argue that, through saying 22, readers are to believe the "Kingdom" symbolizes a state of transformed consciousness. John P. Meier has repeatedly argued against the historicity of the Gospel of Thomas, stating that it cannot be a reliable source for the quest of the historical Jesus and also considers it a Gnostic text. He has also argued against the authenticity of the parables found exclusively in the Gospel of Thomas. Bentley Layton included the Gospel of Thomas into his list of Gnostic scriptures. Craig A. Evans has argued that the Gospel of Thomas represents the theological motives of 2nd century Egyptian Christianity and is dependent on the Synoptic Gospels and the Diatesseron. N. T. Wright, Anglican bishop and professor of New Testament history, also sees the dating of Thomas in the 2nd or 3rd century. Wright's reasoning for this dating is that the "narrative framework" of 1st century Judaism and the New Testament is radically different from the worldview expressed in the sayings collected in the Gospel of Thomas. Thomas makes an anachronistic mistake by turning Jesus the Jewish prophet into a Hellenistic/Cynic philosopher. Wright concludes his section on the Gospel of Thomas in his book The New Testament and the People of God in this way:

Томастың ортасымен қарым-қатынасы

Сондай-ақ, түрлі ағымдардың Томасқа жатқызылатын басқа да еңбектерді пайдалануы және олардың осы еңбекпен байланысы туралы мәселе туындайды. Олардың арасындағы ең маңыздысы – Наг-Хаммадиден табылған Томас Күресші кітабы, бірақ Томас туралы кең көлемді әрекеттер мифологиялық байланыстарды қамтамасыз етеді. Томасқа қатысты қысқа және салыстырмалы түрде түсінікті болатын Апокалипсис синоптикалық жақсы жаңалықтармен тікелей байланысты емес, ал канондық Иуда – егер атау Иуда Томас Дидимусқа сілтеме жасайтын болса, ол ерте христиандық дау-жанжалдарды куәландырады. Мифологиялық байланыстарынан айырылған Томасқа қатысты балалық шақ жақсы жаңалығын Томас жақсы жаңалығымен тікелей байланыстыру қиын, бірақ Томасқа қатысты әрекеттерде Манихейлік әдебиетте кездесетін Томасқа қатысты Мақтаулар кітабында көрініс тапқан Жемістің гимні бар. Бұл мақтаулар, басқаша Мәндәилермен байланысты болатын, сонымен қатар Томас жақсы жаңалығымен үндесетін материалдарды қамтиды.

Маңыздылығы және авторы

Кейбіреулер Томаның Ізгі хабарын Исаның үйретістері туралы ең ерте жазбалардың бірі деп санайды. Бірақ, сенім мәселесінде, ешбір ірі христиандық топ бұл Ізгі хабарды канондық немесе авторитетті деп мойындамайды. Бұл "Q" құжатымен айналысатын ғалымдар үшін маңызды туынды. Кейбір ғалымдар Тома Ізгі хабарын да "сөздер жинағы" деп атайды, сондықтан, оның көшірмесі табылмаса да, ерте христиандар Исаның сөздерін жинап жазған, осылайша "Q" гипотезасын нығайтқан деген пікір бар. Қазіргі ғалымдар бұл құжаттың авторы ретінде елші Томаны қарастырмайды және автор әлі де белгісіз. 1970 жылдардың ортасында Дж. Менард академиялық консенсустың қорытындысын жасады, онда Ізгі хабардың гностик автор жазған, өте кешкі мәтін болуы мүмкін екені, демек христиан дінінің ерте дамуын зерттеуге аса қатысы жоқ екені айтылды. Содан бері ғалымдардың гностицизм және Тома Ізгі хабарына қатысты көзқарастары көбірек нюанстарға толы және әртүрлі болды. Мысалы, Патерсон Браун Тома, Филип және Ақиқаттың үш копт Ізгі хабарының гностик жазбалары емес екенін дәлелдеді, себебі олардың үшеуі де гностицизмнің анықтамасы бойынша иллюзиялық және жаман деп санайтын, денелі өмірдің негізгі шындығы мен қасиеттілігін нақты растайды. 4-ғасырда Иерусалимдік Кирилл оның авторын Манидің шәкірті деп санайды, оны Тома деп те атады. Кирилл былай деді:

Көптеген ғалымдар Тома Ізгі хабарын гностик мәтін деп есептейді, себебі ол басқа кітаптармен бірге кітапханадан табылған, онда гностик тақырыптар бар, және ол гностик дүниетанымын болжайды. Басқалары бұл интерпретацияны қабылдамайды, өйткені Томада Иреней Лиондық сипаттаған гностицизмнің толық мифологиясы жоқ, және гностиктер жиі "Жаратылыстан Псалмдарға дейін, Гомерден Синоптиктерге, Иоаннға және Пауылдың хаттарына дейін" кең ауқымды жазбаларды иеленіп, пайдаланған. Тома Ізгі хабарының мистикасында 2-ғасыр гностицизмінде кездесетін көптеген тақырыптар жоқ, соның ішінде құлаған София немесе зұлым Демиург туралы ешқандай сілтеме жоқ. Дэвид В. Кимнің сөзіне сәйкес, Томастың гностицизммен байланысы анахронистік және кітап гностик қозғалыстан бұрын пайда болған сияқты.

Тарихи Иса

Кейбір қазіргі ғалымдар (әсіресе Иса семинарына жататын ғалымдар) Тома Евангелиясы канондық Евангелиялардан тәуелсіз жазылған деп санайды, сондықтан ол тарихи Иса зерттеулері үшін пайдалы нұсқаулық болып табылады. Ғалымдар Исаның айтқан сөздерінің тарихи сенімділігін анықтау үшін, Киелі кітапты зерттеудегі бірнеше маңызды құралдардың бірі – көп куәландыру принципін қолдана алады. Ғалымдар Тома Евангелиясындағы, сондай-ақ "Еврейлер Евангелиясындағы", Q деректемесінде, Марк, Матфей, Лұқа, Жохан және Пауылдың жазбаларындағы осы сөздердің үйлесетінін анықтағандықтан, мұндай айтқан сөздердің "көп куәландырылғаны" және демек, тарихи Исадан шығу ықтималдығы жоғары деп санайды.

Әйелдердің қатысуымен

Тома ішіндегі жақсы жаңалықтың әйелдерге деген көзқарасы туралы түсіндірулер кең ауқымды, кейбіреулер оны еркекке басымдық беретін деп санайды, ал басқалары оны басқа жақсы жаңалықтардан гөрі жағымдырақ деп қарастырады.

Әйелдер шәкірттері

Тома жазған Ізгі хабарда Исаға жақын алты адамның есімдері айтылады, және олардың ішінде екісі – әйел шәкірттер Мария мен Саломия. Профессор Анти Марьянен олардың аталғандығы маңызды және мақсатты, себебі есімдердің өте аздығына байланысты осылай деуге болады. Бұл барлық шәкірттерге қатысты дәлелденген, және Марьянен былай деп мәлімдейді: «Мария Магдалинаның немесе Саломияның түсінбеушілігіне артық мән берудің қажеті жоқ».

Логион 114

Симон Петір оларға: «Мәриям бізден кетсін, себебі әйелдер осы өмірге лайық емес», – деді. Иса оларға: «Міне, Мен оны еркекке айналдырып, сендер сияқты тірі рухқа ұқсатамын. Өзін еркек еткен әрбір әйел Құдай Патшалығына кіреді», – деді. |Logion 114. Тома Евангелиясының соңғы сөзі ең көп дау тудырған және ғалымдар тарапынан қызу талқыланған мәтін болып табылады. Ол әйелдердің рухани тұрғыдан кемшіліктері бар екенін білдіретіндігі үшін сынға ұшырады, бірақ кейбір ғалымдар оның символдық екенін, «еркек» түсінігінің күнә жасағаннан бұрынғы жағдайды білдіретінін айтады. Профессор Йорнн Якобсен Бакли 114-ші логионның әйелдердің еркекке айналу процесін көрсететінін, ал әйелдердің еркектен жаратылған Жаратылыс туралы айтылған оқиғаның керісінше екенін дәлелдеді.

Негізгі ізгі хабарларды салыстыру

Салыстыру кестесіндегі материал Б. Х. Трокмортонның Gospel Parallels, Р. В. Фанктің The Five Gospels, Е. Б. Николсонның The Gospel According to the Hebrews және Дж. Р. Эдвардстың The Hebrew Gospel and the Development of the Synoptic Tradition кітаптарынан алынған. Тұжырымдама Матай, Марқа, Лұқа Жохан Томас Николсон/Эдвардс Еврей Евангелиесі Жаңа Келісім Құдайды барлық болмысымен сүю және көршіңді өзіңді сүйгендей сүю Махаббат – Исаның берген жаңа өсиеті Құпия білім, достарыңды сүю Бір-біріңді сүю Кешірім Өте маңызды – әсіресе Матай мен Лұқада Кешірімді Әке мен Ұлға қарсы сөз айту үшін кешіруге болады, бірақ Киелі Рухқа қарсы сөз айту үшін кешіру жоқ. Кешірім беру орталық тақырып болып табылады және Николсон/Эдвардс Еврей Евангелиесі ең толыққанды мәліметтер береді. Иеміздің дұғасы Матай мен Лұқада бар, бірақ Марқта жоқ. Маңызды емес. Махаббат және кедейлер Өте маңызды – жас бай адам барлық үш Евангелиеде де кездеседі. Маңызды. Маңызды – жас бай адам бар. Исаның қызметін бастауы Иса шомылдырушы Жақиямен кездеседі және Тиберий Цезардың билігінің 15-ші жылында шомылады. Иса шомылдырушы Жақиямен кездеседі, 46 жылдан кейін Иродтың ғибадатханасы салынды (Жохан 2:20). Тек шомылдырушы Жақия туралы айтылады. Иса шомылдырушы Жақиямен кездесіп, шомылады. Бұл Евангелие ең толыққанды мәліметтер береді. Шәкірттер саны Он екі Он екі Еш айтылмаған Он екі Шәкірттердің ішкі шеңбері Петір, Әндір, Жақып және Жохан Петір, Әндір, Жақып және Жохан Матай және Саломия Матай, Жақып әділ (Исаның інісі), Шимон Зеллот, Таддей, Яһуда Искариот Мүмкін авторлары Белгісіз; Евангелист Марқа және Евангелист Лұқа Сүйікті шәкірт Белгісіз Евангелист Матай (немесе басқа белгісіз) Марияның бойға бітуі Матай мен Лұқада сипатталған; Марқа тек "Ана" деп айтады. Жохан 1:14-те "Сөз етке айналды" делінгенімен, айтылмаған. Қолданылмайды, себебі бұл Исаның сөздерінен тұратын Евангелие. Айтылмаған. Исаның шомылуы Сипатталған. Уағыз стильі Ұзын сөйлемдер; параболалар. Ұзын сөйлемдер; параболалар. Параболалар. Исаның теологиясы 1 ғасырдың яһуди халықтық діні Яһуди билігіне сынды. Даулы, мүмкін протогностикалық. 1 ғасырдың яһуди діні. Қызмет ету мерзімі Еш айтылмаған, мүмкін 3 жыл (Лұқа 13-тегі егіз ағаш параболасына сәйкес). 3 жыл (төрт Пасха мерекесі айтылған). Қолданылмайды. 1 жыл. Қызмет ету орны Негізінен Галилея Негізінен Иудея, Иерусалимге жақын. Қолданылмайды. Негізінен Галилея. Пасха дастарқаны Нан мен шарап – дене және қан. Аяқ жуу үшін дастарқаннан үзіліс жасалады. Қолданылмайды. Еврей Пасхасы тойланады, бірақ егжей-тегжейлер жоқ. Қоршаулық мата Бір бөлік мата. Көп бөліктен тұратын мата. Қолданылмайды. Бас дінге берілген. Қайта тірілу Мария және әйелдер Исаның қайта тірілгенін бірінші болып біледі. Жохан Марияның қайта тірілуді көруі туралы толыққанды мәліметтер береді. Қолданылмайды. Еврей Евангелиесінде Исаның өзінің інісі Жақып әділге көрінуі туралы ерекше оқиға бар.

The material in the comparison chart is from Gospel Parallels by B. H. Throckmorton, The Five Gospels by R. W. Funk, The Gospel According to the Hebrews by E. B. Nicholson and The Hebrew Gospel and the Development of the Synoptic Tradition by J. R. Edwards. Concept Matthew, Mark, Luke John Thomas Nicholson/Edwards Hebrew Gospel New Covenant To love God with all one's being and love one's neighbor as oneself Love is the New Commandment given by Jesus Secret knowledge, love one's friends Love one another Forgiveness Very important – particularly in Matthew and Luke Assumed to be important Mention of being forgiven in relation to blasphemy against the Father and Son, but no forgiveness to those who blaspheme against the Holy Spirit Very important – forgiveness is a central theme and the Nicholson/Edwards Hebrew Gospel goes into the greatest detail The Lord's Prayer Present in Matthew and Luke, but not Mark Not mentioned Not mentioned Important – mahar or Love and the poor Very important – the rich young man is present in all three gospels Assumed to be important Important Very important – the rich young man is present Jesus starts his ministry Jesus meets John the Baptist and is baptized in the 15th year of Tiberius Caesar Jesus meets John the Baptist, 46 years after Herod's Temple is built (John 2:20) Only speaks of John the Baptist Jesus meets John the Baptist and is baptized. This gospel goes into the greatest detail. Number of disciples Twelve Twelve Not mentioned Twelve Inner circle of disciples Peter, Andrew, James and John Peter, Andrew, James, and John Matthew, and Salome Matthew, James the Just (brother of Jesus), Simon the Zealot, Thaddaeus, Judas Iscariot Possible authors Unknown; Mark the Evangelist and Luke the Evangelist The Beloved Disciple Unknown Matthew the Evangelist (or otherwise unknown) Virgin birth account Described in Matthew and Luke; Mark only makes reference to a "Mother" Not mentioned, although the "Word becomes flesh" in John 1:14 N/A as this is a gospel of Jesus' sayings Not mentioned Jesus' baptism Described Preaching style Brief one liners; parables Brief one liners; parables Parables Jesus' theology 1st century populist Judaism Critical of Jewish authorities Disputed, possibly proto Gnostic 1st century Judaism Duration of ministry Not mentioned, possibly 3 years according to the Parable of the barren fig tree (Luke 13) 3 years (four Passovers are mentioned) N/A 1 year Location of ministry Mainly Galilee Mainly Judea, near Jerusalem N/A Mainly Galilee Passover meal Body and Blood = bread and wine Interrupts meal for foot washing N/A Hebrew Passover is celebrated but details are N/A Burial shroud A single piece of cloth Multiple pieces of cloth N/A Given to the High PriestResurrection Mary and the women are the first to learn that Jesus has arisen John adds detailed account of Mary's experience of the Resurrection N/A In the Gospel of the Hebrews is the unique account of Jesus appearing to his brother, James the Just.

Пайдаланылған әдебиеттер

Копт тіліндегі мәтіннің стандартты басылымы. 80-тақта, 10-жол – 99-тақта, 28-жол. "Кодекс II" кодексінің жеті мәтінінің, оның ішінде Тома Евангелиясының ғылыми басылымы.