Кіріспе
Мар-Саба хаты – даулы ерте христиан құжаты. 1960 жылы Мортон Смит ғалымы 1958 жылы Мар-Саба монастыры кітапханасынан тапқан грек тіліндегі құжат екенін хабарлады. Құжат қазір жоғалып, тек екі жинақ фотосуретте сақталған. Мәтін Александриялық Клименттің хаты болып табылады және "Марк жасырын жазбасы" туралы жалғыз белгілі сілтемелерді қамтиды.
The Mar Saba letter is a Greek document which scholar Morton Smith reported in 1960 that he had discovered in the library of the Mar Saba monastery in 1958. The document has been lost and now only survives in two sets of photographs. The text purports to be an epistle of Clement of Alexandria and contains the only known references to a "Secret Gospel of Mark".
Ашылуы мен жоғалуы
1960 жылы Мортон Смит Александриялық Климент авторлығымен жазылған, бұрын белгісіз хат табылғанын хабарлады. Смит 1958 жылдың жазында Мар-Сабаның ежелгі монастырындағы құжаттарды тізімдеп жатқанда, Исаак Воссиус 1646 жылы басылған Игнатий Антиохияның еңбектерінің кіріспе беттеріне қолмен жазылған хаттың мәтінін тапқанын айтты. Осы себепті бұл хат Александриялық Клименттің Мар-Саба хаты деп аталады. 1973 жылы ол осы тақырыпта кітап жариялады, ал 1974 жылы көпшілік оқырмандарға арналған екінші кітабы шықты. Смит кітаптарында ол аталған хатты тапқан кезде түсіргенін мәлімдеген ақ-қара фотосуреттер орналасқан. 1976 жылы төрт ғалым Мар-Сабаға сапар шегіп, қолжазбамен танысты. Бұл сапар 2003 жылға дейін құпия сақталды, сосын сапарға қатысқандардың бірі Гай Струмса осы сапар туралы есеп жариялады. 1977 жылы қолжазба бар кітап Иерусалимдегі Грек Православие Патриархатының кітапханасына жеткізілді. Сол жылы кітапханашы Каллистос Дурвас қолжазба беттерін кітаптан алып, фотоға түсіріп, жеке сақтауға берді. Бұл фотосуреттер 2000 жылы жарық көрді. Соңғы жылдары ғалымдардың қолжазбаны көруге жасаған әрекеттері нәтижесіз аяқталды. Смиттен қалған фотосуреттерді зерттеген палеографтар оны 17-19 ғасырларға жатқызды.
Мәтін
Бұл хат Теодор деген кісіге жолданған және "Марк құпия жазбасы" туралы баяндайды, сондай-ақ осы жазбадан екі үзінді келтірілген, олардың бірі "Құдай патшалығының құпиясы" туралы айтады. Климент Теодордың карпократтарға қарсы іс-әрекеттерін жоғары бағалап бастайды. Одан кейін ол Теодордың Марк жазбасына қатысты қойған сұрақтарына жауап береді, карпократтардың құпия нұсқасы бар екенін мәлімдейді. Климент Марк "жетілгендерге" арнап жазған екінші құпия немесе мистикалық жазбаның бар екенін мойындайды. Алайда, ол карпократтар таратып жүрген нұсқаның осы жазбаның нақты көшірмесі емес екенін, олар оған өздерінің жалған қосымшаларын енгізіп бұзғандарын айтады. Мұны көрнекілеу үшін, жазбадан екі шынайы деп есептелетін үзінді ұсынылған. Климент осы үзінділерді түсіндіре бастағанда хат күрт аяқталады.
Шынайылығы туралы дау
Филипп Дженкинс пен Роберт Прайс деген ғалымдар «Марқ Евангелиясының құпиясы» мен 1940 жылы жарық көрген Джеймс Хантердің «Мар-Сабаның құпиясы» атты романы арасындағы параллельдіктерді байқады. 1980 жылы Мар-Саба хаты Александриялық Клименттің еңбектерінің стандартты басылымын қайта қарауға енгізілді: Отто Штелин мен Урсула Треу, Клеменс Александринус, 4.1 том: Тізілім, 2-басылым (Берлин: Академиялық баспа, 1980), XVII–XVIII беттер. Дегенмен, оның шынайылығына күмән туды. 1975 жылы Смиттің кітабына жазған шолуында Квентин Кеснелл түпнұсқа қолжазбаға күмән келтіріп, оның 1936 мен 1958 жылдар аралығында жасалған жалған болуы мүмкін екенін айтты. Кеснелл Смитті тікелей айыптамаса да, Чарльз В. Хедриктің пікірінше, ол Смиттің кінәлі екенін «көпке жариялады». Кеснелл бұл туралы жазғанда, Смиттен басқа ешбір ғалым бұл қолжазбаны көргенін мәлімдемеген. 2005 жылы Стивен Карлсон «Ізгі хабардың алдауы: Мортон Смиттің құпия Марқ Евангелиясын ойлап табуы» атты кітабын жариялады, онда да қолжазбаның жалған екені айтылды. Осы кезде Хедрик және басқалар қолжазбаның бар екенін және оның сыртқы түрін тәуелсіз растады; Карлсон Смиттің мәтінді өзі кітапқа енгізгенін дәлелдеді. Сол жылдың басында Скотт Браун «Марқтың басқа Ізгі хабары: Мортон Смиттің даулы жаңалығын қайта қарастыру» кітабын шығарды. Онда ол «Марқ Евангелиясының құпиясы» евангелисттің шынайы жазбасы екенін жазды. Көптеген ғалымдар бұл хатты ежелгі қолжазбаның көшірмесі деп есептеп, оның тарихи Клименттің еңбегі емес екеніне сенеді. «Декретум Геласианумда» «Александрияның басқа Клименті» деп аталған тағы бір Климент туралы айтылады. Гностикалық жазбаларда және сол кезеңдегі құпия діндерде жиі кездесетін, «жеті жамылған шындықтың ең ішкі қасиетті ортасына» кіру және одан әрі даму идеясы ортақ. Құжаттың жалған екені және егер жалған болса, оны кім жасағаны әлі де шешілмеген мәселе болып қалуда.