Қайыр қазынасы: еврей қолжазбаларының жиынтығы

Кіріспе

Яһуди қолжазбаларының фрагменттері жинағы

Каир генизасы, сондай-ақ Гениза деп те аталады, – бұл 400 000-ға жуық яһуди қолжазбаларының фрагменттері мен Фатимид әкімшілік құжаттарының жиынтығы. Олар Мысырдың Фустат немесе Ескі Каир қаласындағы Бен Езра синагогының генизасында (қоймасында) сақталған. Бұл қолжазбалар 6-19 ғасырлар аралығындағы Таяу Шығыс, Солтүстік Африка және Андалусия яһуди тарихының толық кезеңін қамтиды және әлемдегі ең ірі әрі алуан түрлі ортағасырлық қолжазбалар жинағы болып табылады. Гениза мәтіндері түрлі тілдерде жазылған, оның ішінде еврей, араб және арамей тілдері басым. Олар негізінен парқ мен қағазға, сондай-ақ папирус пен матаға жазылған. Генизада еврей діни мәтіндерінен басқа – Киелі кітап, Талмуд және кейінгі раввиндік еңбектер (кейбіреулері авторлардың өзінің қолымен жазылған) де бар. Бұл жинақ Жерорта теңізі аймағының экономикалық және мәдени өмірін, әсіресе 10-13 ғасырлардағы жағдайын егжей-тегжейлі көрсетеді. Фрагменттердің көп бөлігі Бен Езра синагогының гениза бөлмесінен табылды, ал қалғандары синагог маңындағы және Ескі Каирдің шығысындағы Басатин зиратындағы қазба жұмыстары кезінде табылған. Қазіргі Каир генизасы қолжазбаларының жинағына 19 ғасырдың екінші жартысында Египеттен коллекционерлер сатып алған бірнеше ескі құжаттар да кіреді.

Ашылуы және қазіргі жерлері

Осы жинақты алғаш рет байқаған еуропалық Симон ван Гельдерен (Генрих Хайнедің әкесінің туысы) болған секілді. Ол Бен-Езра синагогына барып, 1752 немесе 1753 жылдары Каир генизасы туралы хабарлаған. 1864 жылы саяхатшы және ғалым Якоб Сафир синагогқа барып, екі күн бойы генизаны зерттеді; ол ерекше маңызды нәрсе таппаса да, құнды заттар сақталуы мүмкін деген болжам жасады. 1896 жылы шотланд ғалымдары, егіз әпкелер Агнес С. Льюис және Маргарет Д. Гибсон, генизадан қызығушылық тудырған үзінділермен Мысырдан оралды және оларды Кембридждегі "өздерінің тынымсыз қызығушылық танытқан раввин досы" Соломон Шехтерге көрсетті. Шехтер гениза туралы білгенімен, оның маңыздылығын білмегендіктен, материалдың маңыздылығын бірден мойындады. Кембридждегі әріптесі және досы Чарльз Тейлордың қаржылық көмегімен Шехтер Мысырға экспедиция ұйымдастырды, онда бас раввиннің көмегімен гениза бөлмесінің көп бөлігін сұрыптап алып шықты. Агнес пен Маргарет Синайға (бес жыл ішіндегі төртінші сапары) жолда оған қосылды және ол оларға Агнес "сөзбен жеткізуге келмейтін" деп сипаттаған бөлмені көрсетті. Қазір гениза үзінділері әлемнің әртүрлі кітапханаларында сақталуда. Кембридждегі Тейлор-Шехтер коллекциясы – шамамен 193 000 үзіндіні (137 000 сөрелік белгілер) қамтитын ең ірі жеке коллекция. Яһуди теологиялық семинариясының кітапханасында тағы 43 000 үзінді сақталған. Манчестердегі Джон Райлендс университетінің кітапханасында 11 000-нан астам үзінді бар, олар қазір цифрлық форматқа көшіріліп, онлайн-архивке жүктелуде. Кембридждегі Вестминстер колледжінде 1700 үзінді сақталған, оларды Льюис пен Гибсон 1896 жылы сақтаған. 2013 жылы Оксбридждің екі кітапханасы – Оксфордтағы Бодлеян кітапханасы мен Кембридж университетінің кітапханасы Вестминстер коллекциясын (қазір Льюис-Гибсон коллекциясы деп аталады) 1,2 миллион фунт стерлингке сатып алу үшін қаражат жинау үшін бірікті. Бұл екі кітапхананың мұндай қаржы жинау үшін алғаш рет бірігіп жұмыс істеуі. Генизоттардың (генизаның көпше түрі) әдеттегі практикасы – мазмұнын мерзімімен алып шығып, зиратқа жерлеу. Осы құжаттардың көпшілігі еврей әліпбиін қолдана отырып арамей тілінде жазылған. Яһудилер еврей тілін Құдайдың тілі деп, ал еврей жазуын Құдайдың сөзбе-сөз жазғаны деп санағандықтан, бұл мәтіндер мақсатына жеткеннен кейін де ұзақ уақыт бойы жойылмайтын. Генизаға материалдарды жазған яһудилер өз заманындағы қоғамның мәдениеті мен тілін жақсы білген. Бұл құжаттар осы кезеңдегі араб тілінің қалай сөйленгенін және түсінілгенін көрсететін құнды дәлел болып табылады. Олар сондай-ақ, бұл құжаттардың яһуди авторларының өздерінің замандастарының бір бөлігі болғанын көрсетеді: олар мұсылман және христиан көршілерімен бірдей кәсіптермен айналысты, соның ішінде егіншілікпен айналысты; олар мүлік сатып алды, сатты және жалға алды. Бұл материалдардың 950-1250 жылдар аралығындағы әлеуметтік және экономикалық тарихты қайта құрудағы маңыздылығын бағалау мүмкін емес. Яһуди ғалымы Шеломо Дов Гойтейн осы кезең үшін шамамен 35 000 адамды қамтитын индекс жасады. Бұл кітапта 350-ге жуық "көрнекті тұлғалар", соның ішінде Маймонид пен оның ұлы Ыбырайым, 200 "жақсы белгілі отбасылар" және 450 кәсіп пен 450 тауар туралы мәліметтер келтірілген. Ол Мысыр, Израиль, Ливан, Сирия (бірақ Дамаск немесе Алеппо емес), Тунис, Сицилиядан алынған материалдарды анықтады, тіпті Үндістанмен сауда жасады. Аталған қалалар Орталық Азиядағы Самарқаннан бастап батыста Севилья мен Сиджилмасаға дейін, Мароккода; Аденнен солтүстікке дейін Константинопольге дейін; Еуропа тек Нарбонна, Марсель, Генуя және Венеция сияқты Жерорта теңізі порты қалаларымен ғана емес, кейде Киев пен Руан да аталды. Әсіресе, ғимараттарды күтіп-ұстау және басқа да осындай жұмыстар үшін жұмысшыларға төленетін төлемдердің әртүрлі жазбалары, аталған валюталық бірліктерді және деректердің басқа да аспектілерін түсіндіру қиындықтарына қарамастан, ерте ортағасырлық кезеңдегі ислам әлеміндегі күндік жалақы туралы деректердің ең үлкен жинағын құрайды. Олар 1930 жылдардан бастап, негізінен француз ғалымдары жинақтың осы аспектісін зерттегеннен бері ортағасырлық ислам экономикасы туралы талқылауларда жиі келтіріледі. Каир генизасындағы көптеген заттар толық қолжазба емес, бір немесе екі жапырақтың үзіндісі, олардың көбі өздері зақымдалған. Сол сияқты, бір қолжазбаның беттері де жиі бөлініп кететін. Бір қолжазбаның беттерін үш-төрт түрлі кітапханадан табудың әдеттегі жағдайы. Екінші жағынан, әдеби емес жазбалар көбінесе уақыт өте келе құндылығын жояды және генизада жақсы сақталған күйде қалды. Библиялық ғалымдар үшін ерекше қызығушылық тудыратын бірнеше толық емес Сирахтың түпнұсқа еврей нұсқасының қолжазбалары бар. Соломон Шехтер Дамаск құжатының екі үзіндісін де тапты, оның басқа үзінділері кейінірек Құмрандағы Өлі теңіз парқыннан табылды. Әдеби емес материалдар, соның ішінде сот құжаттары, заңдық жазбалар және жергілікті яһуди қауымдастығының хат алмасуы (мысалы, Аскалон қаритінің қарттарының хаты) шамамен аз, бірақ әсерлі: Гойтейн олардың көлемін "тарихи құндылығы бар жеткілікті ұзын 10 000-ға жуық зат, олардың 7000-і жеке тұтас бірліктер" деп бағалады. "Олардың жартысы ғана көбінесе толық сақталған". Генизаға қосылған құжаттардың саны жылдар бойы өзгеріп отырды. Мысалы, 1266 және шамамен 1500 жылдар аралығында, көптеген яһуди қауымдастығы Каир қаласына көшіп келгенде, қосылған құжаттардың саны азайды және 1500 жылдары, жергілікті қауымдастық Испаниядан келген қашқынмен көбейгенде, көбейді. Олар Кахария тарихы мен Киев Русі тарихына жаңа жарық сыйлаған бірнеше құжаттарды Каирге әкелді, атап айтқанда, Хазар хат алмасуы, Шехтер хаты және Киев хаты. 2011 жылы 11 ғасырлық Ауған генизасы табылды. Каир генизасының үзінділері Пол Э. Кахле тарапынан кеңінен зерттелді, тізімделді және аударылды. Оның "Каир генизасы" атты кітабы 1958 жылы Блэквелл баспасында жарық көрді, 1959 жылы қайта басылды.

The first European to note the collection was apparently Simon van Gelderen (a great uncle of Heinrich Heine), who visited the Ben Ezra synagogue and reported about the Cairo Genizah in 1752 or 1753. In 1864 the traveler and scholar Jacob Saphir visited the synagogue and explored the Genizah for two days; while he did not identify any specific item of significance he suggested that possibly valuable items might be in store. In 1896, the Scottish scholars and twin sisters Agnes S. Lewis and Margaret D. Gibson returned from Egypt with fragments from the Genizah they considered to be of interest, and showed them to Solomon Schechter "their irrepressibly curious rabbinical friend" at Cambridge. Schechter, already aware of the Genizah but not of its significance, immediately recognized the importance of the material. With the financial assistance of his Cambridge colleague and friend Charles Taylor, Schechter made an expedition to Egypt, where, with the assistance of the Chief Rabbi, he sorted and removed the greater part of the contents of the Genizah chamber. Agnes and Margaret joined him there en route to Sinai (their fourth visit in five years) and he showed them the chamber which Agnes reported was "simply indescribable". The Genizah fragments have now been archived in various libraries around the world. The Taylor Schechter collection at Cambridge is the largest, by far, single collection, with nearly 193,000 fragments (137,000 shelf marks). There are a further 43,000 fragments at the Jewish Theological Seminary Library. The John Rylands University Library in Manchester holds a collection of over 11,000 fragments, which are currently being digitised and uploaded to an online archive. Westminster College in Cambridge held 1,700 fragments, which were deposited by Lewis and Gibson in 1896. In 2013 the two Oxbridge libraries, the Bodleian Library at Oxford and Cambridge University Library, joined together to raise funds to buy the Westminster collection (now renamed the Lewis Gibson collection) after it was put up for sale for £1.2 million. This is the first time the two libraries have collaborated for such a fundraising effort. The normal practice for genizot (pl. of genizah) was to remove the contents periodically and bury them in a cemetery. Many of these documents were written in the Aramaic language using the Hebrew alphabet. As the Jews considered Hebrew to be the language of God, and the Hebrew script to be the literal writing of God, the texts could not be destroyed even long after they had served their purpose. The Jews who wrote the materials in the Genizah were familiar with the culture and language of their contemporary society. The documents are invaluable as evidence for how colloquial Arabic of this period was spoken and understood. They also demonstrate that the Jewish creators of the documents were part of their contemporary society: they practiced the same trades as their Muslim and Christian neighbors, including farming; they bought, sold, and rented properties. The importance of these materials for reconstructing the social and economic history for the period between 950 and 1250 cannot be overemphasized. Judaic scholar Shelomo Dov Goitein created an index for this time period which covers about 35,000 individuals. This included about 350 "prominent people," among them Maimonides and his son Abraham, 200 "better known families", and mentions of 450 professions and 450 goods. He identified material from Egypt, Israel, Lebanon, Syria (but not Damascus or Aleppo), Tunisia, Sicily, and even covering trade with India. Cities mentioned range from Samarkand in Central Asia to Seville and Sijilmasa, Morocco to the west; from Aden north to Constantinople; Europe not only is represented by the Mediterranean port cities of Narbonne, Marseilles, Genoa and Venice, but even Kiev and Rouen are occasionally mentioned. In particular the various records of payments to labourers for building maintenance and the like form by far the largest collection of records of day wages in the Islamic world for the early medieval period, despite difficulties in interpreting the currency units cited and other aspects of the data. They have invariably been cited in discussions of the medieval Islamic economy since the 1930s, when this aspect of the collection was researched, mostly by French scholars. Many of the items in Cairo Genizah are not a complete manuscript, but are instead a fragment of one or two leaves, many of which are damaged themselves. Similarly, the pages of a single manuscript often became separated. It is not uncommon to find the pages of one manuscript housed in three or four different modern libraries. On the other hand, non literary writings often lost their value with the passage of time, and were left in the Genizah while still more or less intact. Of particular interest to biblical scholars are several incomplete manuscripts of the original Hebrew version of Sirach. Solomon Schechter also found two fragments of the Damascus Document, other fragments of which were later found among the Dead Sea Scrolls at Qumran. The non literary materials, which include court documents, legal writings, and the correspondence of the local Jewish community (such as the Letter of the Karaite elders of Ascalon), are somewhat smaller, but still impressive: Goitein estimated their size at "about 10,000 items of some length, of which 7,000 are self contained units large enough to be regarded as documents of historical value. Only half of these are preserved more or less completely." The number of documents added to the Genizah changed throughout the years. For example, the number of documents added were fewer between 1266 and circa 1500, when most of the Jewish community had moved north to the city of Cairo proper, and saw a rise around 1500 when the local community was increased by refugees from Spain. It was they who brought to Cairo several documents that shed a new light on the history of Khazaria and Kievan Rus', namely, the Khazar Correspondence, the Schechter Letter, and the Kievian Letter. An 11th century Afghan Geniza was found in 2011. The Cairo Genizah fragments were extensively studied, cataloged and translated by Paul E. Kahle. His book, The Cairo Geniza was published by Blackwell in 1958, with a second edition in 1959.

Есепке алу

Ежелгі Каирдегі еврей банкирлері Италияда осыған ұқсас жүйе қолданылғанның белгілі болған кездерінен бұрын пайда болған қос жазбалы есеп жүргізу жүйесін қолданған, ал оның жазбалары 11-ші ғасырда Каир генизасынан табылды.

Зерттеу

Пенсильвания университетіндегі Каир гениза жинақтары және еврей теологиялық семинариясының кітапханасы Zooniverse веб-сайтындағы азаматтық ғылым жобасының нысаны болып табылады. Жобаға қатысушылар генизаның цифрланған фрагменттерін зерттеуді жеңілдету үшін сұрыптауға тартылады. Фридберг гениза жобасы гениза фрагменттерінің барлығын және оларға қатысты библиографиялық мәліметтерді қамтығандықтан, зерттеу үшін зор маңызға ие. 1986 жылдан бері Принстон гениза зертханасы гениза қолжазбаларын зерттеп, цифрландырып келеді. Олардың жобаларының ішінде 30 000-нан астам жазба мен 4 600-ден астам гениза мәтінінің транскрипциясын қамтитын Принстон гениза жобасы бар. 2021 жылдың басында директор Марина Рустоудың жетекшілігімен және Дэниел Стоекл Бен Езрамен бірлесіп, зертхана қолмен жазылған мәтінді тану қолданбаларын пайдаланып, гениза құжаттарын транскрипциялау әдісі ретінде машиналық оқытуды зерттеуді бастады.

Мәдени әсері

Үнді антропологы және жазушы Амитав Гош "Ежелгі жерде" (In an Antique Land) кітабында еврей саудагері Абрахам Бен Иджуға қатысты Гениза фрагменттерін зерттеуін айтады.