Кіріспе

Әдеби жанр

Бразилия әдебиеті – бразилиялықтар немесе Бразилияда португал тілінде жазылған әдебиет, соның ішінде 1822 жылы ел тәуелсіздік алғанға дейін жазылған туындылар. Алғашқы жылдары Бразилия әдебиеті Португалияның әдеби бағыттарын ұстанса, 19 және 20 ғасырларда Бразилияның нағыз тақырыптарын іздеу және бразилиялық стильдерді қолдану арқылы ерекше және өзіндік жазу стиліне көшті. Португал тілі – роман тілдерінің бірі және Бразилияның жалғыз ресми тілі. Лирикалық тұрғыдан ақын Олаво Билак оны " ( ) desconhecida e obscura./ Tuba de alto clangor, lira singela,/ Que tens o trom e o silvo da procela,/ E o arrolo da saudade e da ternura! " деп атады, бұл шамамен мынадай мағына береді: "Бейтаныс және құпиялы,/ Биік дауысты, нәзік лираның тубасы,/ Дауылдың шуылы мен сызығын,/ Сағыныш пен мейірімнің әнін сақтайды!". Бразилияның ең маңызды әдеби сыйлығы – Камоэнс сыйлығы, оны португал тілінде сөйлейтін барлық елдермен бөліседі. 2016 жылға қарай Бразилияда осы сыйлықтың 11 иегері бар. Бразилияда сонымен қатар өзінің әдеби академиясы – Бразилияның әдеби академиясы бар, бұл ұлттық тіл мен әдебиетті дамытуға бағытталған коммерциялық емес мәдени ұйым. Бразилия әдебиеті өте өнімді. Перо Ваз де Каминьяның хатынан бастау алған, Бразилияның ашылуын белгілейтін бұл құжат елдің әдебиетінде көптеген маңызды жазушыларды қамтыды. Басты тұлғалары – романдар жазушылары Машаду де Ассис, Гимараес Роза, Хорхе Амаду, Кларис Лиспектор және Грасилиану Рамус; Жоау Кабрал де Мелу Нето, Марио де Андраде, Карлус Драммонд де Андраде, Винисиус де Мораес, Феррейра Гуллар және Мануэл Бандейра сияқты ақындар; Нельсон Родригес және Аугусту Боал сияқты драматургтар, сондай-ақ Антониу Кандиду және Отту Мария Карпео сияқты әдеби сыншылар мен теоретиктер.

Колониялық кезең

Бразилия әдебиетінің бастауы саналатын алғашқы құжаттардың бірі - Перу Ваз де Каминханың хаты (Carta de Pero Vaz de Caminha). Бұл хат Перу Ваз де Каминха Португалияның I Мануэль патшасына жазған болатын, онда 1500 жылы Бразилияның қандай болғаны туралы сипаттама берілген. Келесі екі ғасыр бойы әдеби өндіріске саяхатшылардың күнделіктері мен «Португалиялық Америка» туралы танымдық трактаттар басымдық танытты, оның ішінде Жан де Лери мен Ханс Стаденнің танымал еңбектері бар. Ханс Стаденнің Сан-Паулу жағалауындағы тупи тайпасымен болған кездесуі туралы әңгімесі Еуропалықтардың Жаңа әлем туралы түсінігіне зор әсер етті. Осы кезеңнен әдеби үлгілер де сақталған, мысалы, Базилио да Гаманың португалдардың Гуарани миссияларын бағындыруын жырлайтын эпикалық поэмасы және Сальвадорлық XVII ғасыр заңгері Грегорио де Матостың шығармалары. Матос испан ақындары Луис де Гонгора мен Франсиско де Кеведо сияқты барокко стилінің ықпалында болды. 18-ші ғасырдың ортасында Бразилияда неоклассицизм кеңінен таралды, ол итальян стилімен үйлесім тапты. Әдебиет көбінесе уақытша немесе жартылай тұрақты академиялардың мүшелері арқылы жарық көрді, ал мазмұнының көп бөлігі пасторль жанрында болды. Алтын кендерімен әйгілі, гүлденген Минас-Жерайс аймағы колониялық Бразилиядағы ең маңызды әдеби орталық болды, мұнда прото-ұлтшылдық қозғалыс күш алып, дамыды. Ең маңызды ақындар Клаудио Мануэль да Коста, Томас Антонио Гонзага, Альваренга Пейшото және Мануэль Инасио да Сильва Альваренга болды, олардың барлығы отаршылдық билікке қарсы көтеріліске қатысты. Осының салдарынан Гонзага мен Коста Африкаға жер аударылды.

Романтизм

Неоклассицизм тым ұзаққа созылып, жаңашылдықты басаңдетіп, әдеби шығармашылықты шектеді. Романтизм 1836 жылы ғана бразилиялық поэзияға кеңінен әсер ете бастады, бұл негізінен елден шыққан ақын Гонсалвес де Магалхаестің күш-жігерінің арқасында болды. Одан кейін Казимиро де Абреу сияқты бірқатар жас ақындар жаңа стильмен тәжірибе жасауға кірісті. Осы кезеңде бразилиялық әдебиеттің алғашқы стандартты туындылары жарық көрді. Жаңадан туған елдің әдебиетінің ерекшеліктері – асыра көрсетілген сезімталдық, ұлтшылдық, табиғатты мақтау және қарапайым тілдің қолданылуы. Романтикалық әдебиет тез арада кең танымал болды. Жоаким Мануэль де Македо, Мануэль Антонио де Алмейда және Хосе де Аленкар сияқты романда жазушылар өз шығармаларын газеттерде бөлім-бөліммен жариялап, ұлттық жұлдыздарға айналды. 1850 жылдар шамасында Альварес де Азеведо орталық болған өзгеріс басталды. Азеведоның «Noite na Taverna» атты әңгімелер жинағы және «Lira dos Vinte Anos» жинағында өлгеннен кейін жарияланған өлеңдері үлкен әсер етті. Азеведоға Лорд Байрон мен Альфред де Мюссе поэзиясы зор ықпал етті. Бұл екінші романтикалық буын ауру мен өлім туралы ойларға берілді. Сонымен қатар, құлдықтың қасіреттері туралы жазған Кастро Альвес («Navio Negreiro») сияқты ақындар белгілі бір прогрессивті әлеуметтік мақсаттармен шығармалар жаза бастады. Бұл екі бағыт Романтизм дәуірінің ең маңызды жетістігіне – үнді тегі мен елдің бай табиғатына негізделген бразилиялық ұлттық сананың қалыптасуына ұштасты. Бұл белгілер алғаш рет Гонсалвес Диастың «I Juca Pirama» поэмасында көрінді, бірақ одан кейін кеңінен тарады. Бұл жанрдың (индиандық тақырыпта) қалыптасуы Хосе де Аленкардың екі танымал романында байқалады: «Гуарани» – үндістерді қызметші ретінде алған, бірақ кейіннен жау тайпасынан қаза тапқан португал отаршылдары отбасы туралы, және «Ирасема» – кемесі құлаған португал адамның үндістер арасында өмір сүріп, әдемі үнді қызына үйленуі туралы. «Ирасема» әсіресе лирикалық, ол атау кейіпкерін бейнелейтін бес абзас таза еркін стильдегі прозалық поэзиямен басталады.

Реализм

Романтизмнің құлдырауы, бірқатар әлеуметтік өзгерістермен бірге, 19 ғасырдың ортасында орын алды. Аймақтық авторларда (мысалы, Франклин Тавора және Жоао Симонес Лопес Нето) жергілікті халықты талдау және қоршаған ортаны сипаттауды қамтитын, проза жазудың жаңа түрі пайда болды. Натурализм мен Эмиль Зола сияқты жазушылардың ықпалымен Алуисио Азеведо "О Кортисо" атты туындысын жазды, ондағы кейіпкерлер сол заманғы барлық әлеуметтік топтар мен санаттарын бейнелейді. Бразилиялық реализм алғашқыда аса жаңалыққа толы болмаса да, Машадо де Ассис және Евклид да Куньяның еңбегі арқасында ерекше маңызға ие болды.

Модернизмге дейінгі кезең

1895 және 1922 жылдар аралығын бразилиялық ғалымдар Премодернизм деп атайды, себебі ешбір стиль анық басымдық танытпаса да, Модернизмнің алғашқы белгілері көрінеді. Премодернизм дәуірі ерекше, өйткені француз символизмі қабылдауға аспады, ал реализм авторларының көпшілігі бұрынғы стильдерін және атақтарын сақтап қалды (соның ішінде Машаду де Ассис және ақын Олаву Билак). Осы кезеңнің авторлары Монтейру Лобату, Лима Баррету, Симоэс Лопес Нету және Аугусту дус Анжус болды.

Евклид да Кунья

Танымал жазушы, детерминизмнің күшті ықпалында болған Кунья, отбасылық мәселелермен әрқашан қиналатын (оны әйелінің сүйіктісі өлтірді) және өз пікірлері үшін саяси қарсылыққа тап болды. O Estado de S. Paulo газетіне тілші ретінде жұмыс істейтін ол 1895-1897 жылдары Баияда болған Канудос соғысын жариялады – теңдік пен христиан фундаментализмінің белгілі бір ерекшеліктері бар халықтық көтеріліс. Оның очерктері, сондай-ақ Бразилияның Солтүстік-Шығысының халқы мен географиясы туралы жазған бірнеше эсселері "Os Sertões" ("Далалық бүлік") деп аталатын ауқымды жинақта жарық көрді. Еңбегінде Кунья Бразилия мемлекетінің зорлық пен шетелдік элементтерден құралған екендігі туралы революциялық тезисті алға қойды, ол сауатсыз және мүліктен айырылған халықтың көп бөлігі тарапынан қабылданбады (бірақ көбінесе төзімділікпен қабылданды), олардың кейбіреулері мың жыл немесе одан да көп уақыт бойы өзгермеген сенімдер мен мінез-құлықтарды сақтап келді. Мысалы, ол Себастианшылдықтың сол кезде Бразилияның Солтүстік-Шығысында кең таралғанын және ортағасырлық португал өлеңдері, халық ертегілері мен дәстүрлері әлі де "sertões" тұрғындарының арасында сақталғанын анықтады. Бұл халық секуляризмді, республикалық үкіметті, әсіресе әділдік пен бейбітшілікті қабылдамады. Оның "Os Sertões" трилогиясы "Жер", "Адам" және "Күрес" деп аталатын үш бөлімнен тұрады. Кітаптың осылай құрылуы, адамның туған жері, тұрғылықты жерінің әлеуметтік жағдайлары мен мәдениеті оның болашағын анықтайтынын көрсетеді. Бұл принцип детерминизм деп аталады – 19-шы ғасырдың ортасы мен аяғында және 20-шы ғасырдың басында Бразилия әдебиетіне зор әсер еткен ойлау тәсілі.

Қазіргі заман

Модернизм Бразилияда 1922 жылы «Заманауи өнер апталығымен» басталды. 1922 жылғы буын – Марио де Андраде («Паулисея Десваирада», «Макунайма»), Освальд де Андраде («Жоао Мирамардың сезімтал естеліктері»), Мануэль Бандейра, Кассиано Рикардо және тағы басқалар, олардың бәрі ұлттық бейімділіктерді еуропалық модернизмге деген қызығушылықпен үйлестірді. Сюрреализм сияқты жаңа бірнеше ағымдар Еуропада маңызды болды және осы кезеңде Бразилияда нығая бастады.

Марио де Андраде

Марио де Андраде Сан-Паулу қаласында дүниеге келген. Ол профессор болып жұмыс істеді және Қазіргі заманғы өнер апталығын ұйымдастырушылардың бірі болды. Ол бразилиялық фольклор мен халық музыкасын зерттеп, еңбектерінде пайдаланды, еуропалық стильден жаңылды. Оның бразилиялық антигеройы – этникалық және мәдени қосылыстың өні болған Макунайма. Андраденің фольклорға деген қызығушылығы және әдеби тілді қолдануы зор әсер етті.

Освальд де Андраде

1922 жылы қазіргі заманғы өнер апталығына қатысқан тағы бір тұлға – Освальд де Андраде Сан-Паулуда журналист болып жұмыс істеді. Бай отбасында туған ол Еуропаға бірнеше рет саяхаттады. 1922 жылғы буынның ішінде Освальд де Андраде модернистік қозғалыстың көтеріңкі рухын ең жақсы бейнелейді. Ол 1927 жылғы «Антропофаго манифесті» (Каннибалдық манифест) авторы, онда Бразилияның каннибал сияқты шетелдік мәдениетті сіңіріп, оны қорыту арқылы өзінің мәдениетін жаратуы қажет екенін айтады.

30-шы жылдар ұрпағы

Модернистік сыннан кейін, «модернистік» идеялар тұрғысынан тәжірибе жасаудан «қайта шегінген» және оның орнына әлеуметтік сынға ден қойған жазушылардың бір буыны пайда болды. Бірақ әдебиеттануда олар көбінесе модернизмнің дамуы ретінде қарастырылады және «Geração de 30» (30-шы жылдар буыны) деген терминологиямен біріктіріледі. Бразилияның танымал жазушыларының бірі Хорхе Амадо өзінің романдарымен шығармаларын пролетариат әдебиетіне жақындатуға тырысты, өзі сол кезде социалистік реализмді қолдаған коммунистік партияның мүшесі болды. Рейчел де Кейроз және Жозе Линс до Рего осы буынның маңызды жазушылары еді.

Постмодернизм

Бразилиялық модернизмді анықтаған екі негізгі ерекшелік болды: тілдік тәжірибелер мен күшейген әлеуметтік сана, немесе Освальд де Андраде мысалындағыдай, екеуінің араласуы – ол қысқа мерзімге коммунистік қозғалысқа тартылған болатын. Модернизмге деген реакция сол кезде оның ең айқын белгісі – формалды әдеби тілдің қолданылуы түрінде көрінді (мысалы, «1945 жылғы буын» деп аталатын, екі ерекшелігі бар топ – біріншіден, Карлос Драммонд де Андраденың поэтикалық модернизміне қарсы тұрған Жоао Кабрал де Мело Нетоның өте сезімтал поэзиясы, екіншіден, Винисиус де Мораестің итальяндық және ағылшындық үлгідегі сонеттері), содан кейін авторға байланысты, субъективизм, саяси консервативизм және белсенді католицизмнің әртүрлі деңгейлері. 1950 жылдан кейін жариялаған сол «мектептің» екі жазушысы Бразилия әдебиетінің канонына енгені сөзсіз: экзистенциалистік романдары мен әңгімелері сана ағыны мен түсініктемелерге толы болған Кларис Лиспектор, және тілімен Бразилия әдебиетінің бейнесін түгелдей өзгерткен Жоао Гимараес Роза. Оның «Гранде Сертао: Вередас» романы Джеймс Джойстің «Улисс» немесе Альфред Дёблиннің «Берлин Александрплац» романдарымен салыстырылды және «Бокклуббен әлемдік кітапханасының» барлық уақыттың 100 үздік романының тізіміне енді. Көптеген адамдар Жауа Гимараес Розаны ең ұлы бразилиялық жазушы деп санайды. Католик романшылар мен жазушы- polemist Октавио де Фария, Лусио Кардосо, Корнелио Пенна және Густаво Корсао бастаған консервативті субъективизмнің ізбасарларынан кейін, Нельсон Родригес драматург және спорт журналисі ретінде мансап жасады. Оның пьесалары мен әңгімелері (соңғылары көбінесе газеттерде жарияланған) 1950-1960 жылдардағы қоғамдық мінез-құлықты суреттеді; ол некеден тыс қарым-қатынастар мен жалпы жыныстық ауруларға ерекше назар аударды. Оның спорт жазбалары футболдың Бразилияның ұлттық құмарлығына айналуын көрсетеді. 1964 жылғы төңкерістен кейін әскери диктатураға қарсы шыққан жас солшылдарды ол қатаң сынады; осы себепті ол оңшыл және консервативті деп танылды. Бір кезде диктатураны жақтаған ол, ұлының жасырын партизандық ұйымға қатысқандығы үшін азапталып, түрмеге қамалудың қайғылы тағдырына ұшырады.

Қазіргі заманғы

Қазіргі бразилиялық әдебиет, жалпы алғанда, қала өміріне және оның барлық қыр-сырларына: жалғыздыққа, зорлық-зомбылыққа, саяси мәселелерге және бұқаралық ақпарат құралдарының бақылауына ерекше назар бөледі. Рубен Фонсека, Серджио Санта-Анна сияқты жазушылар 1970 жылдары осы тақырыптарда маңызды кітаптар жазып, бразилиялық әдебиетте жаңа бет ашты, осыған дейін ол көбінесе ауылдық өмірді суреттеген. 1980 жылдардан бері жаңа бағыттарға Каио Фернандо Абреу, Жоао Гилберто Нолл, Милтон Хатум, Бернардо Карвалхо, Жоао Альмино, Адриана Лисбоа, Кристовао Тецца және Пауло Коэльо сияқты авторлардың еңбектері енді. Феррейра Гуллар және Маноэль де Баррос сияқты ақындар Бразилиядағы әдеби ортада ең беделді, ал алғашқысы Нобель сыйлығына үміткер болған. Соңғы жылдары "маргиналды әдебиет" кең танылып, Серджио Ваз және Феррес сияқты авторлар мен ақындар Festa Literária Internacional de Paraty, Flipside және Bienal do Livro de São Paulo сияқты маңызды шараларға қатысты. Аделия Прадо, Элиса Лусинда, Луис Александер Рибейро Бранко сияқты басқа да ақындар да қазіргі заманғы ақындардың қатарында.