Кіріспе

Американдық автор және ядролық қаруға қарсы белсенді (1943–2014)

Джонатан Эдвард Шелл (21 тамыз 1943 – 25 наурыз 2014) – американдық автор және Йель университетінің арнайы қонағы, оның еңбектері негізінен ядролық қаруға қарсы күреске арналған.

Жеке

Шелл 1943 жылғы 21 тамызда Нью-Йорк қаласында Орвилл Хиккок Шелл кіші, Human Rights Watch ұйымының төрағасы болған адвокат, және Марджори Берта отбасында дүниеге келді. Ол Нью-Йорктегі Далтон мектебінде оқыды және Вермонт штатындағы Путни мектебін бітірді. 1965 жылы Гарвард университетін Қашық Шығыс тарихы мамандығы бойынша бітірді. Қазіргі кезде ол Нью-Йорктегі Азия қоғамындағы АҚШ-Қытай қатынастары орталығының Артур Росс директоры болып жұмыс істейді. Джонатан Шелл 2014 жылғы 25 наурызда Бруклиндегі үйінде 70 жасында, Agent Orange салдарынан туындаған қан ауруынан пайда болған қатерлі ісіктен көз жұмды. Өмірінің соңғы жылдарын "Адамның көлеңкесі" деп аталатын жарық көрмеген кітабы үшін климаттық өзгерістерді зерттеуге арнады.

Мансап

Шелл 1966 жылы Токиодан АҚШ-қа қайтып бара жатқанда Вьетнамда тоқтағанда "Бен Сук ауылы" атты кітабын жазды. Кітап "Нью-Йоркер" журналында жарияланған мақалалар сериясы ретінде басталды. 24 жасында ол "Гарвард Кримсон" газетінің тілшілерінің көмегімен Сайгонға баруға мүмкіндік алды. Ол былай деп жазды: "Бастапқы жоспарға сәйкес, әскери-әуе күштерінің ұшақтары қираған үйлердің үстіне бомбаларын тастады, үйлердің күйген негіздерін қайтадан өртеп, үйінділерді екінші рет ұнтақтады – бұл бұльдозерлермен қиратуға келмейтін терең және жақсы жасырылған туннельдерді жою мақсатында жасалды. Біз оны жоюға шешім қабылдағаннан кейін, Бен Сук ауылының болғандығына қатысты кез келген ізді жоюға тырысқандай болдық". Оның келесі кітабы "The Military Half: An Account of Destruction in Quang Ngai and Quang Tin" 1968 жылы жарық көрді. Онда Оңтүстік Вьетнамдағы Quảng Ngãi және Quảng Tín провинцияларында американдық бомбалаудың және жердегі әскери операциялардың қорқынышты салдары туралы суреттелген. Ол Cedar Falls операциясының куәгері болғандықтан, әсіресе Бен Сук ауылының қирауы туралы жазды. Оның еңбектері "The Nation", "The New Yorker" және "TomDispatch" басылымдарында жарияланды. "Жер тағдыры" кітабы Лос-Анджелес Таймс кітап сыйлығының иегері атанды, сонымен қатар Пулитцер сыйлығына, Ұлттық кітап сыйлығына және Ұлттық сыншылар сыйлығына ұсынылды. Оның сөзімен айтқанда: "Ешбір ел өзіне осыншалық аз қауіп тудырып, осыншалық зорлық-зомбылық көрсеткен емес. Бұл үкіметтің өз халқының қолдауысыз соғыс жүргізу жолы, және бұл баршамызды біз енді өлуге дайын емес нәрсе үшін кісі өлтірудің арсыздығына тартады". 1967 жылдан 1987 жылға дейін ол "The New Yorker" журналының штат жазушысы болды, сонымен қатар журналдың "Жазбалар мен пікірлер" бөлімінің бас жазушысы қызметін атқарды. 1990 жылдан 1996 жылға дейін "Newsday" газетінде тілші болды. Ол Принстон, Эмори, Нью-Йорк университеті, Нью-Скул, Веслиан университеті және Йель заң мектебі сияқты көптеген университеттерде сабақ берді. Қайтыс болған кезде ол Йель колледжінде қонақ лекторы болып жұмыс істеді. 1980 жылдардың басында Шелл "The New Yorker" журналында бірнеше мақала жариялады (кейін 1982 жылы "Жер тағдыры" кітабы ретінде жарық көрді), олар ядролық қарулану жарысының қауіптілігі туралы халықтың хабардар болуын арттыруға зор үлес қосты. Ол қарусыздануды және ядролық қарудан бос әлемді ынталы түрде қолдады. 1987 жылы ол Джон Ф. Кеннеди атындағы мемлекеттік басқару мектебінің Саясат институтында, ал 2002 жылы Кеннеди мектебінің баспасөз, саясат және қоғамдық саясат жөніндегі Шоренштейн орталығында стажер болды. 2003 жылы ол Йель заң мектебінде қонақ лекторы, ал 2005 жылы Йельдің жаһандануды зерттеу орталығында ерекше қонақ болды. 1998 жылдан 2014 жылы қайтыс болғанға дейін ол "The Nation" институтының аға ғылыми қызметкері және "The Nation" журналының бейбітшілік және қарусыздандыру тілшісі болды. 2002 және 2003 жылдары Шелл Иракқа басып кіруді қатаң сынады. Кейін ол: "Ирак туралы дұрыс болғандарды табуға және оларды негізгі бұқаралық ақпарат құралдарына орналастыруға асыққан сияқты емес" деді. Ол 1976 жылы Джордж Полк сыйлығын жеңіп алды, сонымен қатар Ричард Никсонның президенттік кезеңі туралы және 1974 жылы президенттің отставкасына әкелген Уотергейт жанжалы туралы эсселер жариялады, бұл оның "Иллюзия уақыты" кітабының негізін құрады.

Санаулар, жауаптар және сын-пікірлер

1967 жылы Джон Меклин «The New York Times» газетінде жазғандай, Джонатан Шеллдің «Бен Сук ауылы» атты тұңғыш кітабы «көптеген тәжірибелі соғыс тілшілері қызғанарлық шеберлікпен жазылған, көркем тілмен сезімтал, сыртқы бейтараптық аурасына орай тым жайлы, сыңарлаулы, өте убедительный» болды. Журналист және тарихшы Джонатан Мирски «Әскери жартысы: Куанг Нгай мен Куанг Тиндегі қирату туралы есеп» кітабына шолу жасай отырып, «The Nation» журналында: «Мен бұдан ашуланып, ұяларлық кітап көрген емеспін» деп жазды. 1982 жылы жарық көрген «Жер тағдыры» кітабын Кай Эриксон «The New York Times» газетінде «ұлы күшті еңбек» және «тарихи маңызы бар оқиға» деп сипаттады. «Ол бізді, және дұрысы мәжбүрлеу – ядролық қауіпке тікелей қарамастан, осы қауіпті сезінуге мәжбүр етеді». Кітап сонымен қатар махаббаттың, саясаттың және өнердің аяқталуы, адамзаттың түр ретінде жойылуы туралы ойлар қамтыды. CBS жаңалықтарынан Уолтер Кронкайт кітапты «соңғы жылдардағы ең маңызды еңбектердің бірі» деп атады, бұл ядролық қарусыздану туралы кітапты коммерциялық сәттілікке жеткізді. «Эйнштейннің жәндіктері» (1987) атты бес әңгімелер жинағына жазған «Автордың сөзінде», яғни атом қаруы туралы, ағылшын-американдық жазушы Мартин Амис Шеллдің жазбалары туралы былай деді: «Мен Джонатан Шеллге идеялары мен образдылығы үшін ризамын. Ол осы тақырып бойынша біздің ең жақсы жазушымыз неге екенін білмеймін. Ол, әлдебір сәнді де, ең білімді де емес. Бірақ ол ең әдепті және, менің ойымша, ең орынды. Оның моральдық тұрғысынан дұрыс көзқарасы бар, ол қате жібермейді». Алайда, Дэвид Гринберг «Foreign Affairs» журналында «Жер тағдыры» кітабын «асыра бағаланған соңғы күн туралы үгіт» деп атады. Екі он жылдан кейін, Slate.com сайтында Майкл Кинсли оны «көрінетін және ақымақтықтың ыстық қосылысы» деп сипаттап, оны «серьезді адамдардың қабылдаған ең ақымақты кітабы» деп атады. «Los Angeles Times» газеті «кейбір рецензенттер Шеллдің кітабын ызалы және асыра бағаланған деп тапты» деп жазды. 2007 жылы «The New York Times» газетінде «Жетінші онжылдық: Ядролық қауіптің жаңа пішіні» кітабына шолу жасай отырып, Мартин Уокер оны «ядролық қаруды толық жою үшін құмарлықпен және нақты дәлелдермен қорғалған аргумент» деп сипаттады. «Шеллдің кітабында жаңа ештеңе жоқ, бірақ оның қолда бар дәлелдерді мұқият жинауы көптеген оқырмандарды қорқытады. Әрі олай болу керек». 2019 жылы философ Акиль Билграми Шеллді «біздің заманымыздың ұлы қоғамдық зиялыларының бірі» деп сипаттап, «Жер тағдыры» кітабын «орынды түрде тойланған классика» деп атады. Шон 1982 жылы осы жоспарды қайта қарады, бірақ қызметкерлердің наразылығына байланысты Шеллдің кандидатурасын қайтадан қараудан шығарды. Ақырында, 1987 жылы журналдың меншігі ауысқаннан кейін, Шон қызметтен алынып, бас редакторлық қызметке Роберт Готтлиб тағайындалды.