Кіріспе
Шампан генінің қарапайым доминантты аллелі жылқының бірнеше сирек кездесетін түстеріне жауапты. Шампан генін мұра еткен жылқылардың ең ерекше белгілері – құлпынай (көзге ұқсас) көздері мен қызғылт, ұсақ дақты терісі, олар туғанда тиісінше ашық көк және ашық қызғылт түсті болады. Бұл ген түсқағазға да әсер етеді: қызыл түстің орнына алтын, ал қара түстің орнына шоколадты қоңыр түс пайда болады. Егер жылқыға шампан гені бір немесе екі ата-анасынан мұра болса, каштаны түстің орнына алтын шампан, алмұрт түстің орнына – құмша (amber) шампан, теңіз қоңыр түстің орнына – сұр шампан, ал қара түстің орнына – классикалық шампан түсі пайда болады. Шампан генін мұра ету үшін жылқының кем дегенде бір шампан ата-анасы болуы керек, және қазір бұл генді анықтау үшін ДНК-тест жасауға болады. Тобиано, доминантты ақ, фрейм-оверо және Аппалузаға тән Леопард кешенінің негізіндегі гендерден айырмашылығы, шампан гені терідегі пигмент өндіретін жасушалардың орналасуына әсер етпейді. Сонымен қатар, шампан гені альбинизмдегідей тері мен шаштың барлық пигментін алып тастамайды. Оның орнына, шампан гені гипомеланизм, яғни түссіздендіру (dilution) белгісін тудырады. Шампан генінің денсаулыққа ешқандай зияны жоқ. Жылқыдағы басқа түссіздендіру гендері: Cream гені, Dun гені, Pearl гені және Silver dapple гені. Бұл гендердің әсерінен туған жылқыларды кейде шампанмен шатастыруға болады, бірақ шампан генетикалық тұрғыдан ерекшеленеді. Шампан – паломино, букскин немесе грилло емес, сондай-ақ, «шампан» сөзі жылқының басқа түстің жылтыр немесе ашық нұсқасын білдірмейді. Бұл ген және оған байланысты түстер тек американдық тұқымдарда, әсіресе американдық крем-драфт, Теннесси-уокер, американдық садилдер және Миссури фокс-троттер тұқымдарында ғана кездеседі.
The champagne gene is a simple dominant allele responsible for a number of rare horse coat colors. The most distinctive traits of horses with the champagne gene are the hazel eyes and pinkish, freckled skin, which are bright blue and bright pink at birth, respectively. The coat color is also affected: any hairs that would have been red are gold, and any hairs that would have been black are chocolate brown. If a horse inherits the champagne gene from either or both parents, a coat that would otherwise be chestnut is instead gold champagne, with bay corresponding to amber champagne, seal brown to sable champagne, and black to classic champagne. A horse must have at least one champagne parent to inherit the champagne gene, for which there is now a DNA test. Unlike the genes underlying tobiano, dominant white, frame overo spotting and the Leopard complex common to the Appaloosa, the champagne gene does not affect the location of pigment producing cells in the skin. Nor does the champagne gene remove all pigment from the skin and hair, as in albinism. Instead, the champagne gene produces traits known as hypomelanism, or dilution. Champagne is not associated with any health defects. Other dilution genes in horses include the Cream gene, Dun gene, Pearl gene and Silver dapple gene. Horses affected by these genes can sometimes be confused with champagnes, but champagnes are genetically distinct. Champagnes are not palominos, buckskins, or grullos, nor does the word champagne indicate that a horse is a shiny or light shade of another coat color. This gene and the associated coat colors are only known in American breeds, especially the American Cream Draft, Tennessee Walker, American Saddlebred and Missouri Fox Trotter.
Басқа түстермен өзара әсерлесуі
Басқа түс өзгертетін аллельдердің болуы жылқының шампан қасиетіне ие болуына әсер етпейді. Дегенмен, әртүрлі белгілер өзара әрекеттесе алады; олар жамылғы түсінің генетикалық сәйкестігіне байланысты түрлі айғақтарды жоюы, күшейтуі, жасыруы немесе басып тастауы мүмкін. Көптеген гендерді қамтитын жамылғы түстері көбінесе күтпеген көрініс пен бірегей терминологияға ие болады. Мұндай генетикалық өзара әрекеттесу эпистаз деп аталады. Шампан және қаймақ гендері бар жылқылардың комбинациясы ең көп кездеседі. Қаймақ гені паломино, қара тері және кремелло түстеріне жауапты, ол дозаға тәуелді немесе толық емес доминантты, яғни бір ғана данасы бар жылқы геннің екі данасы бар жылқыдан айқын ерекшеленеді. Қаймақ генінің бір данасы түстің қызыл пигментін алтын немесе сары түске қарай ағартады және тері мен көздің түсіне сәл әсер етеді. Қара пигмент аздап ғана ағартылады, тіпті мүлдем ағармайды. Қаймақ генінің екі данасы шаштағы қызыл және қара пигменттерді крем немесе ақ сүйек түсіне дейін ағартады, терісін қызғылт қызыл түске, ал көздерін көк түске дейін ағартады. Қаймақ және шампан гендерінің өзара әрекеттесуі қосымша немесе күшейту болып табылады. Шампан гені және бір қаймақ гені бар жылқылардың көздері әдетте ашық сары немесе көк түсті болады, ал терісі ашық, көбірек ұсақ дақтармен жабылған болады. Алтын қаймақ немесе ақшампан – шампан генінің әсерінен зардап шеккен және қаймақ генінің бір данасы бар қоңыр жамылғыны білдіреді. Алтын қаймақтың шашы, құйрығы және жамылғысы әдетте ақ сүйек түсінде болады және терісі мен көздерінен басқа кремеллодан ажырату қиын. Сонымен қатар, кеуде қызыл түсті – шампан генінің әсерінен пайда болған және қаймақ генінің бір данасы бар көлеңкелі жамылғы. «Кремелло шампан», «перлино шампан» және т.б. терминдер де қабылданады. Шампан және дун гендері бар жылқылар да жақсы тіркелген. Дун генінің арқасында түстің түстері жазық, ағарған және көркем таңбалармен жабдықталған. Бей-дун – жабайы типтегі жылқы түсі деп саналады. Дун тері мен көздің түсіне әсер етпейді, бірақ қызыл пигментті сарыға, ал қара пигментті сұр түске қарай ағартады. Шампандық аттарда дун генінің терісі дун емес шампандарға қарағанда сәл ағарған болады және әрқашан ерекше примитивті белгілер болады, мысалы, арқа жолағы және аяқтағы зебра сияқты жолақтар. Атау схемалары шампан-қаймақ комбинацияларымен бірдей. Шампан-дун комбинациялары көздері мен терілерінің ерекшеліктерін сақтайды. Олар шампансыз дундардан бірнеше рет ашық түсті болады, қара пигмент шиферден гөрі шоколад түсті болады және жылтыр болуы мүмкін. Жамылғысы бастапқы белгілер мен тегіс реңктер арқылы шампансыз дундардан ерекшеленеді. Алтын дун – шампан және дун гендерінің әсерінен зардап шеккен қоңыр түсті жамылғы. Құйрығы мен шашы ақ сүйек немесе өз түсімен боялған болуы мүмкін; жамылғысы қоңыр дунға қарағанда әлдеқайда ашық және «сары» және алтын шампаннан жазық. Көк дун – шампан және дун гендерінің әсерінен зардап шеккен көк түсті жамылғы. Күміс түстерінің көлеңкелері өте әр түрлі, сондықтан «типі» үлгісін анықтау қиын. Көк күміс – шампан және күміс гендерінің әсерінен зардап шеккен көк түсті жамылғы. Ең қараңғы үлгілері күміс түсті түк және құйрығы бар классикалық шампанға ұқсайды. Бұл өте ақшыл қайың. Кейбіреулерінде жылы шоколадтық реңктер бар, ал басқаларында жоқ. Шампан генінің кейбір ақ түсті үлгілер гендерімен бірігіп, күтпеген фенотиптер шығара алады. Апелоза немесе барқыт генінің әсерінен жылқының терісі тұмсығы, көздері, анусы мен қабығы немесе ұйқысы айқын көрінеді. Көбінесе бұл – қара және пигментсіз қызғылт түсті қалыпты терідің блоктық жапсырмалары. Егер жылқыда бар болса, онда тек терісі қара болатын жерде ғана шампан терісі болады. Шампан-сұр комбинациясы ерекше жамылғы мінез-құлқына әкеледі. Әдетте, сұр аттар табиғи түстерінің қараңғы реңкінде туады және көздері мен тұмсығының айналасында сұр түк пайда бола бастайды. Әр шатырда оның жамылғысы жеңілдей түседі. Көптеген ескі сұрлар «fleabitten» белгісін дамытады, онда кішкентай, аралас қызыл дақтар пайда болады және көбінесе жасына қарай тығыздығына көбеюде, тіпті қалғаны пигмент жоғалтады. Кейбір сұр түстілер де витилигоға шалдығады, бұл жағдайда терідегі пигменттер де біртіндеп жоғалады. Аттың сұр және шампан түстерін бірге алып жүретін болса, қосымша белгілер пайда болады: сұр шампандар әдеттегі шампан тоқтыға қарағанда қараңғы түстермен туады, бірақ әлі де күтілетін ашық көк көздері мен қызғылт терісі болады. Терідегі ұсақ дақтар да өте қараңғы және тығыз болады. Сұр шампандар витилигоға шалдығуға бейім болады.
Шампаншаның имитациясы
Көптеген түсті өзгертетін гендер тері мен көзге, сондай-ақ түстің өзіне әсер етеді. Олардың бірнешеуі шампанмен шатастырылуы мүмкін. Бүгінде көзге көрінетін белгілер жеткіліксіз болған жағдайда, жылқылардың ДНК-сы шампан, крем, жемшөп және күміс гендеріне тексеріледі. Паломино немесе Каштаноз бен Алтын шампан: Екі түс те алтын немесе сары түстес жүн мен пил сүйегі немесе қаймақ түстес жал мен құйрыққа ие. Ересектерде қызғылт тері мен қара көздер алтын шампанды білдіреді, ал сұр немесе қара тері мен ашық немесе қоңыр көздер паломиноны білдіреді. Туғанда паломинолардың терісі қызғылт, көк немесе сұр көздері болуы мүмкін, бірақ олар бірнеше күн немесе апта ішінде қараңғы болады. Кейде каштандар көк көздері мен қызғылт терісімен туады, ал алтын шампан көбінесе каштандарға ұқсас түстес болғандықтан, екеуін ажырату қиын болуы мүмкін. Бұл жағдайда, каштандардың терісі мен көзі тез қараңғы болады. Кез келген жағдайда, тұқымдық ақпарат маңызды. Паломиноның ата-анасы паломино, қара тері, түтінді қара немесе көк көзді крем болуы мүмкін. Шампанның ата-анасы шампан болуы керек. Buckskin және Bay dun бен Amber champagne: Бұл үш генетикалық жағынан ерекшеленетін түс теріде қараңғы нүктелері бар жеңіл қола немесе қоңыр түсті жұнға ие. Ересектерде қызғылт тері мен қара көздер amber champagne-ті, ал сұр немесе қара тері мен ашық немесе қоңыр көздер buckskin немесе bay dun-ды білдіреді. Dun-дар ерекше түсті теріні көрсетпейді, бірақ buckskin-дер, паломинолар сияқты, бірнеше күн немесе апта ішінде қараңғыланатын көк көздерімен тууы мүмкін. Bay dun жылқылары да бастапқы белгілерді, әсіресе арқа жолағын көрсетеді, бірақ amber dun-дарда да осы белгілер болады. Көз бен тері ең жақсы анықталатын белгі болып қалады. Buckskin-дер, паломинолар сияқты, паломино, buckskin, түтінді қара немесе көк көзді крем ата-анасына ие болады. Bay dun-дардың ата-анасы bay dun, қызыл dun немесе grullo болуы мүмкін. Шампанның ата-анасы шампан болуы керек. Grullo және Classic champagne немесе Sable champagne: Classic және sable champagne-ды ДНК тестілеусіз ажырату қиын. Grullo және classic champagne екеуі де қара түстің сұйылтылған түрі болып табылады және әдетте қара немесе қара нүктелері мен көгершін сұр түсті жұнға ие. Алайда, grullo, басқа сұйылту факторлары болмаған жағдайда, қызғылт терімен және көк көзбен туылмайды, ал шампан әрқашан осы қасиеттерге ие болады. Ересектерде grullo қара қоңыр көздері мен қара терісін сақтайды, ал шампан қызғылт тері мен қара көздерге ие болады. Grullo, барлық dun-дар сияқты, бастапқы белгілерге ие болады, ал олардың жұны әдетте салқын, шиферлі түсте болады, ал classic және sable champagne шоколадты түсте болады. Grullo-дағы нүктелер мен бастапқы белгілер қара түсті, ал classic және sable champagne-дағы нүктелер қоңыр түсті. Grullo-ның тұқымдық тамыры dun, ал шампанның тұқымдық тамыры шампан. Қызыл dun және Dark gold champagne: Кейбір алтын шампандар қараңғы денесі мен бір түсті жалы мен құйрығына ие. Бұл жылқылар қызыл dun-ға ұқсауы мүмкін, алайда қызыл dun-дарда ерекше бастапқы белгілер бар және олар ересектерде қызғылт теріге немесе қара көздерге ие емес, сондай-ақ шампан тұқымдасының жарқын қызыл терісі мен жарқын көк көздері жоқ. Шампан гені Теннесси жүріп бара жатқан жылқысы, американдық ат құмырасы, Миссури түлкі троттері, рекелік жылқы, Кентукки тау саздары, испан мустанги, американдық квартал жылқысы, американдық бояулы жылқы, Аппалуза және миниатюралы жылқы тұқымдарында да кездеседі.
Тарих
Шампан гені 2008 жылы анықталды, бірақ бұл жаңа мутация емес. Ол американдық жылқылар арасында кең таралған және кем дегенде бір ғасырдан бері ген қорында болған болуы мүмкін. Паломино жылқысының тұқымдық қадағасы (PHBA), «паломино» жылқыларын сыртқы түріне қарай тіркейді, соның ішінде саңырауқұлақты терілі және көздері жасыл қоңыр паломиноларға да рұқсат береді. Аталған қадаға әдетте қызғылт терілі жылқыларды тіркемейді, бірақ терісінің түсіне қарамастан американдық Saddlebred жылқыларын тіркеуге рұқсат етеді. PHBA 1941 жылы құрылған. Ал, «Американ Крем» тұқымының негізін қалаушы бие, «Ескі әже» 1905 жылы Айова штатында дүниеге келген. Алтын шампан мен паломино, ал янтарь шампан мен құлан терісі арасындағы сыртқы ұқсастықтар шампанның жеке ерекшелік ретінде салыстырмалы түрде кеш анықталуына себеп болуы мүмкін. Алтын шампан кейде «қабақ терілі паломино» деп аталған. Нағыз құланның ерекше белгілері жоқ классикалық шампандар да «лилак құлан» деп аталды. Шампан түстің отбасын қазіргі зерттеушілердің назарына жеткізген бие, «Шампан ханым Диана» 1969 жылы Теннесси жүріс аттарының бірі ретінде дүниеге келді. «Шампан ханым Диананың» шаштары бірнеше университеттерге жіберілгеннен кейін классикалық шампан «генетикалық түс оқиғасы» ретінде сипатталды, бірақ қазіргі деректер шампан гені «Шампан ханым Дианадан» бұрын пайда болғандығын көрсетеді. «Шампан» деген атау «Шампан ханым Дианаға» берілгеннен кейін көп жылдар өткен соң ғана бұл термин ғылыми әдебиетте пайда болды. Оны алғаш рет 1996 жылы Споненберг және Боулинг зерттеп, сипаттады. Олар шампан жылқыларының шампан емес ұрпақтарының арақатынасын зерттеді және себептік мутацияны гипотетикалық шампан локусындағы үңкілді Ch аллелі ретінде анықтады.
Мұрагерлік және сөздік
Шампан локусы SLC36A1 генінің 2-экзонында, ол 14-хромосомада (ECA14) орналасқан; бір нуклеотидтік полиморфизм (SNP) 76-шы негізде C-ді G-ге алмастырады (c.188C>G), нәтижесінде миссенс мутациясы пайда болады. Ақуыз деңгейінде бұл SNP 63-ші аминоқышқылында треониннің аргининмен алмасуына алып келеді деп болжанады (T63R). SLC36A1 басқа түрлерде пигментация фенотиптерімен байланысты емес, және оның көптеген тіндердегі қызметі толыққанды түсініксіз. SLC36A1 – активті тасымалдау және жеңілдетілген диффузия үшін жауапты 300-ден астам ақуыздан тұратын, шала байланысты топтың мүшесі. Бұл отбасының басқа мүшелеріне адамдарда пигментацияның әртүрлі вариацияларына, сондай-ақ жылқыларда кремді түстің пайда болуына жауапты SLC45A2 және егешқұйрықтарда алтын түстің сұйытылуына жауапты SLC24A5 жатады. Шампан және крем сияқты сұйыту гендері меланоциттер өндіретін пигменттердің сипатына немесе тығыздығына әсер етеді. Екінші жағынан, жылқыларда ақ дақтарды тудыратын гендер, мысалы, Frame және Sabino1, меланоциттердің нейрондық гребеннен қозғалуын тоқтатады немесе шектейді. Басқаша айтқанда, шампан мутациясы бар жылқылардың терісі, көздері және жүні меланоциттерден, меланосомалардан немесе меланиндерден кем емес, бірақ гипомеланизмді көрсетеді. Дегенмен, SLC36A1 пигментациядағы нақты қызметі және молекулалық деңгейде шампан түстің қалай пайда болатыны әлі белгісіз. 2008 жылы мутацияны анықтаған зерттеушілер меланосома pH-ының өзгеруі мүмкін екенін, ал бұл өз кезегінде меланогенездің маңызды құралы – тирозиннің өңделуіне әсер етуі мүмкін екенін ұсынды. Бұл қатарда екі аллель бар: рецессивті, жабайы типтегі аллель ch және доминантты CH. Шампанды анықтау үшін ДНК-тест SLC36A1-дегі c.188C>G мутациясын анықтайды.