Тібеттегі Ярлунг Цангпо қаңтары – әлемдегі ең терең шатқал. Брахмапутра өзенімен құрылған, ұзындығы мен тереңдігімен таң қалдырады. Қытайдың табиғаты 🏞️⛰️
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тибеттегі каньон, Қытай
Canyon in Tibet, China
"Ярлунг Цангпо" үлкен каньоны, сондай-ақ "Ярлунг Цангбо" каньоны, "Цангпо" каньоны, "Брахмапутра" каньоны немесе "Цангпо" шатқалы ("") – Қытайдың Тибет автономиялық аймағындағы "Ярлунг Цангпо" өзені бойындағы каньон. Бұл әлемдегі ең терең каньон, және АҚШ-тағы Үлкен каньоннан сәл ұзынырақ, осылайша оны әлемдегі ең ірі каньондардың бірі етеді. "Ярлунг Цангпо" (Брахмапутраның жоғарғы ағысының тибеттік атауы) Кайлаш тауынан басталып, шамамен 200 км шығысқа қарай ағып, Гималайдың солтүстік бөлігін сумен жуады, содан кейін Тибеттегі Пей қаласының төменгі ағысында, Жибе елді мекеніне жақын шатқалға кіреді. Каньонның ұзындығы шамамен 4 км, ал шатқал Намча Барва тауының айналасында иіліп, Шығыс Гималайды кесіп өтеді. Су деңгейі Пей маңындағы шамамен 4000 метрден Жоғарғы шатқалдың соңында, По Цангпо өзені кіретін жерде шамамен 1000 метрге төмендейді. Өзен Төменгі шатқал арқылы Үндістан шекарасына дейін ағып жатады. Содан кейін өзен Аруначал-Прадеш штатына кіріп, ақырында Брахмапутраға айналады.
The Yarlung Tsangpo Grand Canyon, also known as the Yarlung Zangbo Grand Canyon, the Tsangpo Canyon, the Brahmaputra Canyon or the Tsangpo Gorge ('), is a canyon along the Yarlung Tsangpo River in Tibet Autonomous Region, China. It is the deepest canyon in the world, and at is slightly longer than the Grand Canyon in the United States, making it one of the world's largest. The Yarlung Tsangpo (Tibetan name for the upper course of the Brahmaputra) originates near Mount Kailash and runs east for about , draining a northern section of the Himalayas before it enters the gorge just downstream of Pei, Tibet, near the settlement of Zhibe. The canyon has a length of about as the gorge bends around Mount Namcha Barwa and cuts its way through the eastern Himalayas. Its waters drop from about near Pei to about at the end of the Upper Gorge where the Po Tsangpo River enters. The river continues through the Lower Gorge to the Indian border at an elevation of The river then enters Arunachal Pradesh and eventually becomes the Brahmaputra.
Каньонның тереңдігі
Каньон Намча-Барва (Намджабарва) және Гьяла-Пери тауларының арасынан өтетін жерде, Намча-Барва төңірегінде орташа тереңдігі шамамен 5000 м (16000 фут) құрайды. Каньонның жалпы орташа тереңдігі 2268 м (7440 фут), ал ең терең жері 6009 м (19714 фут) жетеді. Бұл – құрлықтағы ең терең каньон. Каньонның осы бөлігі 7782 м (25531 фут) биіктігі бар Намча-Барва және 7234 м (23733 фут) биіктігі бар Гьяла-Пери тауларында орналасқан.
As the canyon passes between the peaks of the Namcha Barwa (Namjabarwa) and Gyala Peri mountains, it reaches an average depth of about 5,000 m (16,000 feet) around Namcha Barwa. The canyon's average depth overall is about 2,268 m (7,440 feet), the deepest depth reaches 6,009 m (19,714 feet). This is the greatest canyon depth on land. This part of the canyon is at Namcha Barwa, 7,782 m (25,531 feet) high, is at , and Gyala Peri, at 7,234 m (23,733 feet), is at .
Экожүйе
Бұл шатқалда жануарлар мен өсімдіктердің бірегей түрлері бар, олар адамның ықпалынан сирек зерттелген және зардап шеккен. Климаты субтропикалықтан арктикалыққа дейін өзгереді және бірнеше әртүрлі өсімдік аймақтарын қамтиды: тропикалық жаңбырлы ормандар, соның ішінде тропикалық жаңбырлы ормандар мен маусымдық тропикалық ормандар; тропикалық таулы және субтропикалық кең жапырақты ормандар; субальпийлік қоңыржай қылқан жапырақты ормандар; субальпийлік салқын қылқан жапырақты ормандар; альпийлік бұталы өсімдіктер мен тундра. Тибеттегі ең жоғары температура Үндістан шекарасына жақын, теңіз деңгейінен шамамен биіктікте тіркелген. Сирек кездесетін такин – жергілікті тайпалар аулайтын жануарлардың бірі. Каньонда Гималай кипарисі (Cupressus torulosa) өседі, оның биіктігі метрге жетеді және 2023 жылы табылған кезде Азиядағы ең биік ағаш деп саналды.
The gorge has a unique ecosystem with species of animals and plants barely explored and affected by human influence. Its climate ranges from subtropical to Arctic, and it has several different vegetation zones: Lowland tropical forests, including the tropical rainforest and seasonal tropical forests; tropical montane and subtropical broad leaved forest; subalpine temperate coniferous forest; subalpine cool coniferous forest; alpine shrubland and tundra. The highest temperature in Tibet is and is recorded near the border of India at about above sea level. The rare takin is one of the animals hunted by the local tribes. The canyon is home of a Himalayan cypress (Cupressus torulosa) that is tall and, upon its discovery in 2023, is believed to be the tallest tree in Asia.
Өзендердегі Эверест
Батыс елдерінің Цангпоға деген қызығушылығы 19-шы ғасырда британдық зерттеушілер мен географтар Тибеттің шығысында ағып жатқан Цангпоның қай жерде Брахмапутраға жалғасқанын күдікпен болжаған кезде басталды. Британдық азаматтарға Тибетке кіруге рұқсат болмағандықтан, олар бұл жұмысты атқару үшін үнді "пандиттерін" жалдады. Сиккимнен келген Кинтуп Гьялаға жақын жатқан шатқалға кірді, бірақ ол өтпейтін болып шықты. 1880 жылы Кинтуп Брахмапутра теориясын тексеру үшін 500 арнайы таңбаланған бұршақтарды өзенге алдын ала белгіленген уақытта жіберді. Оның британдық бастығы капитан Генри Харман Диханг Брахмапутраға олардың келуін күтіп тұрған адамдарды орналастырды. Алайда Кинтуп құлдыққа сатылып, қашып кетіп, монастырда жұмыс істеуге орналасты. Ол үш рет демалысқа шығып, бұршақтар жасап, Лхасадан жаңа жоспармен хат жіберіп, бұршақтарды жөнелтеді. Төрт жыл өтті. Өкінішке орай, британдықтарды ескерту туралы оның хабарламасы қате бағытталды, оның бастығы Үндістаннан кеткен еді, және ешкім бұршақтардың пайда болуын тексермеді. 1913 жылы Фредерик Маршман Бейли мен Генри Морсхед шатқалға экспедиция ұйымдастырды, ол Цангпоның жоғарғы Брахмапутра екенін растады. Франк Кингдон Уорд 1924 жылы Цангпо мен Брахмапутра арасындағы биіктік айырмашылығын түсіндіретін ірі сарқыраманы табу үмітімен экспедиция бастады. Шатқалда салыстырмалы түрде тік бөліктер бар екені анықталды. Олардың арасында ол күткендей үлкен болмаған "Радуга" (Rainbow) деп атаған сарқырама болды. Бұл аймақ Қытай Тибетке басып кіргеннен кейін жабылды және Қытай-Үнді соғысында шекараның орналасуы туралы дау туды. Қытай үкіметі 1990-шы жылдары рұқсат беруді қайта бастады. Содан бері шатқалды қайықпен жүзушілер де аралап көрді. Өте қиын жағдайларының салдарынан бұл өзен "Өзендердің Эвересті" деп аталды. Алғашқы әрекет 1993 жылы жапондық топтан жасалды, олар өзенде бір мүшесін жоғалтты. 1998 жылдың қазан айында Ұлттық географиялық қоғам демеушілігімен экспедиция шатқалдың барлық бөлігін қайықпен жүзуге тырысты. Күтпеген жоғары су деңгейі салдарынан Дуг Гордонның қазасына байланысты трагедияға ұшырады. 2002 жылдың қаңтар-ақпанында Скотт Линдгрен, Стив Фишер, Майк Эбботт, Аллан Эллард, Дастин Кнап, Джонни және Вилли Керндерден тұратын халықаралық топ жоғарғы Цангпо шатқалының толық түсуін бірінші рет аяқтады. Цанпо Бадонг маңындағы (қытайша: 藏布巴东瀑布群) шатқалдың ең үлкен сарқырамаларын 1998 жылы Кен Сторм, Хамид Сардер, Ян Бейкер және олардың Монпа гидтерінен тұратын команда барлап көрді. Олардың бағалауынша, сарқыраманың биіктігі шамамен 33 метрді құрады. Пемако аймағының қалған бөлігі және сарқырамалар тибет буддистері үшін қасиетті болып саналады, олар оларды шетелдіктерден, соның ішінде қытай билігінен жасырып келген. 2005 жылы Қытайдың Ұлттық географиялық журналы оларды Қытайдың ең әдемі сарқырамалары деп атады. Бұл бөлікте екі сарқырама бар: Rainbow Falls (биіктігі шамамен 21 метр) және Hidden Falls (биіктігі шамамен 30 метр).
Western interest in the Tsangpo began in the 19th century when British explorers and geographers speculated where Tibet's east flowing Tsangpo ended up, suspecting the Brahmaputra. Since British citizens were not allowed to enter Tibet they recruited Indian "pundits" to do the footwork. Kinthup from Sikkim entered the gorge near Gyala, but it proved to be impenetrable. In 1880 Kinthup was sent back to test the Brahmaputra theory by releasing 500 specially marked logs into the river at a prearranged time. His British boss Captain Henry Harman posted men on the Dihang Brahmaputra to watch for their arrival. However, Kinthup was sold into slavery, escaped, and ended up employed at a monastery. On three leaves of absence he managed to craft the logs, send a letter from Lhasa with his new intended schedule, and send off the logs. Four years had passed. Unfortunately his note to alert the British got misdirected, his boss had left India, and nobody checked for the appearance of the logs. In 1913, Frederick Marshman Bailey and Henry Morshead launched an expedition into the gorge that finally confirmed that the Tsangpo was indeed the upper Brahmaputra. Frank Kingdon Ward started an expedition in 1924 in hopes of finding a major waterfall explaining the difference in altitude between the Tsangpo and the Brahmaputra. It turned out that the gorge has a series of relatively steep sections. Among them was a waterfall he named "Rainbow Falls", not as big as he had hoped. The area was closed after China invaded Tibet and disputed the location of the border in the Sino Indian War. The Chinese government resumed issuing permits in the 1990s. Since then the gorge has also been visited by kayakers. It has been called the "Everest of Rivers" because of the extreme conditions. The first attempt was made in 1993 by a Japanese group who lost one member on the river. In October 1998 an expedition sponsored by the National Geographic Society attempted to kayak the entire gorge. Troubled by unanticipated high water levels, it ended in tragedy when Doug Gordon was lost. In January–February 2002 an international group with Scott Lindgren, Steve Fisher, Mike Abbott, Allan Ellard, Dustin Knapp, and Johnnie and Willie Kern completed the first full descent of the upper Tsangpo gorge section. The largest waterfalls of the gorge (near Tsangpo Badong, Chinese: 藏布巴东瀑布群) were visited in 1998, by a team consisting of Ken Storm, Hamid Sarder, Ian Baker and their Monpa guides. They estimated the height of the falls to be about 108 feet (33 m). The falls and rest of the Pemako area are sacred to Tibetan Buddhists who had concealed them from outsiders including the Chinese authorities. In 2005 Chinese National Geography named them China's most beautiful waterfalls. There are two waterfalls in this section: Rainbow Falls (about 70 feet (21 m) high) at and Hidden Falls just downstream at (about 100 feet (30 m) high).
"Ярлунг Цангпо" гидроэлектр және су бұру жобасы
ҚХР үкіметі "Ярлунг Цангпо Ұлы Каньон Ұлттық қорығы" құрылғанын жариялағанмен, гидроэлектр қуатын пайдалану және Қытайдың басқа аймақтарына суды бұру мақсатындағы ірі бөгет салу жоспарлары мен жүзеге асыру мүмкіндігін зерттеулер де жүргізілуде. Цонпо шатқалындағы бөгеттің мөлшері "Үш шатқал" бөгетінен асып түсуі мүмкін, себебі мұндай станса "Үш шатқалдың" өндірісінен екі еседен астам, яғни 50 000 мегаватт электр энергиясын өндіруге қабілетті деп күтілуде. Бұл жоба жергілікті халықты қоныстандыруға, экожүйелердің жойылуына және Үндістан мен Бангладештің төменгі ағысындағы адамдарға әсер етуі мүмкін деген қауқып бар. Үндістан бұл жобаны төменгі ағыстағы тұрғындарға тигізуі мүмкін теріс әсерлері үшін сынап отыр. 1999 жылы Р. Б. Кэткарт Ярлунг Цангпо каньонын Намча Барваның жоғары жағында тұщы сумен немесе ауамен толтырылатын мата бөгет арқылы тоқтату мүмкіндігін ұсынды. Су содан кейін таудың төменгі жағына қарай тас канал арқылы тасымалданатын болады. Биік таулы және қиын-қыстау жерлерде өзен суын электр энергиясын өндіруге пайдалану үшін болат бөгеттер тиімді және экономикалық жағынан ұтымды.
While the government of the PRC has declared the establishment of a "Yarlung Tsangpo Grand Canyon National Reservation", there have also been governmental plans and feasibility studies for a major dam to harness hydroelectric power and divert water to other areas in China. The size of the dam in the Tsongpo gorge would exceed that of Three Gorges Dam as it is anticipated that such a plant would generate 50,000 megawatts of electricity, more than twice the output of Three Gorges. It is feared that there will be displacement of local populations, destruction of ecosystems, and an impact for downstream people in India and Bangladesh. The project is criticized by India because of its potential negative impact upon the residents downstream. In 1999, R. B. Cathcart suggested that a fabric dam—inflatable with freshwater or air—could block the Yarlung Tsangpo Canyon upstream of Namcha Barwa. Water would then be conveyed via a hard rock tunnel to a point downstream from that mountain. Steel dams are more advantageous and economical in remote hilly terrain at high altitude for diverting the run off water of the river to power generating units.
БАҚ-тағы сілтемелер
Бұл шатқалдар 1933 жылы Джеймс Хилтонның "Жоғалған көкжиек" кітабында Шангри-Ла идеясын тудыруға себеп болуы мүмкін. 2007 жылғы "Акацуки Блицкампф" атты жауынгерлік ойында, жамандық ұйымы "Гесссельштафтың" ең ірі базасы мен зерттеу орталығы "Цангпо шатқалы" деп аталатын "Ярлунг Цангпо" Үлкен Каньонында жасырылған. Ойынның екінші бөлігі осы базада өтеді, мұнда ойыншы соңғы қарсыласына жеткенше ішінде шайқасады.
The gorges may have helped inspire the idea of Shangri La in James Hilton's book Lost Horizon in 1933. In the 2007 fighting game Akatsuki Blitzkampf, the biggest base and research facility of the villainous organization Gessellschaft is hidden in the Yarlung Tsangpo Grand Canyon, referred to in story as the "Tsangpo Ravine". The second part of the game takes place in said base, with the player fighting their way inside it until they reach the last enemy.