Кіріспе

Француздық дворяндық әулеті, 10 ғасырдан бергі француз корольдік әулеті. Лузиньян әулеті (фр. maison de Lusignan; lyziɲɑ̃) – француз текті патша әулеті, ол әр түрлі кезеңдерде Еуропа мен Леванттағы бірнеше княздықтарды, соның ішінде Иерусалим, Кипр және Армения патшалықтарын 12-15 ғасырлардағы орта ғасырларда басқарды. Бұл әулет Англия мен Францияда да зор ықпалға ие болды. Әулет 10 ғасырдың басында Францияның батысындағы Пуату аймағындағы Лузиньян елді мекенінде пайда болды. 11 ғасырдың соңына қарай, әулет Лузиньян қамалынан аймақтағы ең белгілі кіші феодалдарға айналды. 12 ғасырдың соңында, неке және мұрагерлік арқылы, әулеттің кіші тармағы Иерусалим мен Кипр патшалықтарын бақылауға ие болды. 13 ғасырдың басында негізгі тармақ Ла Марш және Ангулем графтықтарына иелік етті. Латын Шығысындағы крестшілер патшалары ретінде олар көп ұзамай Киликия патшалығының Хетмуид билеушілерімен байланыс орнатты, оларды 14 ғасырдың ортасында неке арқылы мұраға алды. Армения тармағы Мамлюктердің патшалықты жаулап алуынан кейін Францияға, содан кейін Ресейге қашып кетті. Бұл құқық Кипр тармағына көшті, олардың әулеті тоқталғанға дейін. Бұл патшалық 15 ғасырдың соңында Венеция Республикасымен қосылды.

Шығу тегі

Поатьеге жақын орналасқан Лузиньян сарайы Лузиньян әулетінің басты резиденциясы болды. Ол өзінің гүлденген шағында Де Берри герцогінің «Тре Риш Оурс» кітабындағы (шамамен 1412 жыл) наурыз айының суретінде бейнеленген. Луи XIV оны нығайтып, түрме, мектеп және құрылыс материалдарын алуға қолайлы карьер ретінде пайдаланған. 18 ғасырда жергілікті тұрғындарға арналған саябақ құру мақсатымен толығымен қиратылды. Бүгінде оның негіздері ғана сақталған. Халық арасындағы аңызға сәйкес, ең алғашқы қаланы су перісі Мелузин салған. Лузиньян қаласының феодалдары 12 ғасырда Ла Марш графтары атанды. 1220 жылы олар Ангулем графлығын иеленді, осы жылы Лузиньянның Хью X Англия королі Джонның жесірі, Ангулем графы Аймердің қызы Изабелламен үйленді. Бұл иеліктер күрделі титулдарға әкелді. Мысалы, Лузиньянның Хью XI Ла Марштің Хью VI және Ангулемнің Хью II графы болды. Хью XIII 1303 жылы қайтыс болды. Оның әпкелері Жанна мен Изабелла Ангулем графлығын Франция королі Филипп IV-ке сатты. Хьюдың ізін басып, 1308 жылы қайтыс болған ағасы Гуй I мұрагерлікке ие болды, осылайша олардың әпкесі Йоланда Ла Марш графшасы атанды. 1314 жылы Йоланда қайтыс болғаннан кейін король Филипп Ла Марш аймағын өзіне қосып алды.

Иерусалим сотында болған Аймери

1170 жылдары Люсиньянның Аймери (шамамен 1145 – 1205 жылдары) (Хью VIII-нің кіші ұлы (1165 жылы қайтыс болды)) Рихард Арыстанжүректің, сол кездегі Аквитания герцогының, өз жерінен қууы нәтижесінде Иерусалимге келді. Оның жеріне Пуатьеге жақын орналасқан Люсиньян отбасының иеліктері кірді. Ескі зерттеулерде Амальрик деп аталатын Аймери, Ибелиннің Балдуинінің қызы Эшиваға үйленді және сарай шеңберлеріне енді. Аймери Яффа және Аскалон графтығын иеленген Агнес Куртенэйдің (Иерусалим патшасы Бальдуин IV-нің ажырасқан анасы және Сидондық Реджинальдтың әйелі) де қамқорлығын алды. Агнес Аймериді Яффаның констеблі, кейіннен Иерусалим патшалығының констеблі етіп тағайындады. Қастандыққа толы әңгімелер Аймеридің Агнеспен қарым-қатынаста болғанын айтады, бірақ бұл күмәнді. Оның мансаптық өсуі Триполидің Реймонд III-мен, Иерусалим патшасы Амальриктың туысы және бұрынғы бейли немесе регентпен байланысты болған Ибелин отбасының саяси ықпалынан алыстату мақсатында болған болуы мүмкін.

Лузиньяндық Гай

Аймеридің кіші інісі, Гай Лузиньян (шамамен 1150 – 1194) 1180 жылы Пасхадан бұрын белгісіз күні Иерусалимге келді, бірақ Эрнуль оның Аймеридің кеңесімен келгенін айтты. Кейбір қазіргі тарихшылар Гайдың 1180 жылға қарай Иерусалимде бекініп қалғанын санайды, бірақ оны қолдайтын заманауи дәлелдер жоқ. Аймеридің жетістігі Гайдың әлеуметтік және саяси өркендеуіне әсер еткені сөзсіз. Вильгельм Тир және Эрнульден алынған ескі деректерде Куртене́й Агнесінің Триполидің Раймонд бастаған саяси қарсыластары оның қызы, жесір Сибилланы (патша Бальдуин IV-нің әпкесі және мұрагері) өздері таңдаған адамға үйлендіру арқылы көбірек билікке ие болуға тырысқаны айтылады. Агнес бұл жоспарларды жоққа шығарды деп есептеледі, ол ұлы Болдуинге Сибилланы Гайға үйлендіруді кеңес берді; бірақ Болдуин, қазір бұрынғы тарихшылар бейнелегендей икемді емес деп саналады, қарындасының некесінің халықаралық салдары туралы ойланды. Оның ең жақсы күйеуі – жергілікті дворян емес, патшалыққа сырттан көмек шақыра алатын рыцарь болуы керек еді. Францияның жаңа королі Филипп II әлі кәмелетке толмағандықтан, Бальдуиннің туысы Англия королі Генрих II осындай көмекке ең лайықты кандидат болып көрінді және ол Архиепископ Томас Беккеттің өліміне байланысты Папаға Киелі жерге қарыз болған ізгілік сапармен міндетті еді. Гай Генрих патшаның және оның ұлы Ричард Поитудың (болашақ Ричард I) вассалы болды және бұрын қарсылық көрсеткен, сондықтан олар оны шетелде ұстағысы келді. Гай мен Сибилла 1180 жылы Пасхада асығыс үйленді, бұл Реймонд фракциясының оны Аймеридің қарындасы Ибелиннің Балдуинына үйлендіруге жасаған төңкерісін болдырмаған сияқты. Осы неке арқылы Гай Яффа және Аскалон графтары және Иерусалимнің Бейлиі болды. Сибилланың Монферраттың Вильгельмен бұрынғы некесінен ұлы болды, ал Гайдан екі қызы, Алиса мен Мэри де Лузиньян дүниеге келді. Амбициялы адам болған Гай 1182 жылдың басында патша Бальдуин IV-ті өзін регент етіп тағайындауға көндірді. Бірақ ол Рейнальд Шаттильонмен бірге екі жылдық бітім кезінде Мысыр мен Сирия сұлтаны Саладинды ашуландырды. Бальдуин IV-нің одан көңілінің қалғандығының тағы бір себебі – Керакты қоршау кезінде Гайдың әскери тартыншақтығы болды. 1183 және 1184 жылдары Бальдуин IV өз қарындасының Гаймен некесін жоюға тырысты, бұл Бальдуиннің әлі де өз қарындасына деген құрметін көрсетті. Бальдуин IV адал қарындас күйеуін қалаған, сондықтан Гайдың қасарысқылығы мен мойынсұнбастығына ренжіді. Сибилла Аскалонда қалды, мүмкін, өз еркімен емес. Өзінің қарындасы мен жақын мұрагерін Гайдан алыстатуға сәтсіз болғандықтан, патша мен Жоғарғы Кеңес мұрагерлік ретті өзгертті. Олар Сибилланың бірінші некесінен туған ұлы Бальдуин V-ті Сибилладан жоғары қойды. Олар сондай-ақ Сибилла мен Изабелла арасынан монархты таңдау процесін белгіледі (Бальдуин мен Жоғарғы Кеңес оларды Сибилла сияқты мұрагерлікке тең құқылы деп таныды), бірақ Сибилланың өзі мұрагерліктен шығарылмады. 1186 жылы Бальдуин V қайтыс болғаннан кейін, Гай мен Сибилла қарулы күзетпен бірге жерлеуге Иерусалимге барды. Сибилла Гаймен некесін жою шартымен Иерусалим патшайымы болып сайланды. Ол өз қалауынша кімге тұрмысқа шығуға құқылы болды. Оның Гайға қайтадан үйлену шешімі барондарды ашуландырды. Гайдың патшалық билігі, әдетте, апат ретінде қарастырылады; ол 1187 жылы Хатин шайқасында Саладиннан жеңіліп, Дамаскіде тұтқынға алынды, ал Саладин патшалықтың көп бөлігін қайта басып алды. Босатылғаннан кейін Гай мен Сибилла Тирге паналады, бірақ қарсыласы Монферраттың Конрад, Изабелланың күйеуі, оларға кіруден бас тартты. 1191 жылы Акрыны қоршау кезінде Сибилла мен екі қызы қайтыс болды. Изабелла Иерусалим патшасы болды. Гай Лимассольға барып, Англия королі Ричардпен кездесті. Ол соңғысының Кипрді жаулап алуына қосылды, бұл Кипрдің билеушісі Ричардтың никесін тұтқынға алғандық үшін жаза болды. Содан кейін Ричард пен Гай Акрыны қоршауға қайта оралды. Ричард Иерусалимге деген талабынан бас тартып, Гайды қолдады, ал Франция королі мен Австрия герцогы өздерінің туысы Конрадты қолдады. Ол Конрадтың жаумен қоршалған кезінде өмірін сақтап қалды. Ричард Иерусалим патшалығы мәселесін дауыс беруге ұсынды, онда Конрад жеңіске жетіп, Гай билігінен айырылды. Ричард Кипрді Тамплиерлерге сатты, олар өз кезегінде Гайға сатты. 1194 жылы Гай қайтыс болып, Кипрді ағасы Аймериге қалдырды.

Эмери патша болады

Генрих VI, Рим императоры, Эмериді Кипрдің алғашқы королі етіп таж кигізді. 1197 жылы Эмери Изабеллаға үйленді, осылайша Иерусалим тажы Лузиньян әулетіне қайта оралды. Эмеридің король болып сайланғаннан кейінгі алғашқы істерінің бірі – әйюбидтермен бес жылдық бейбітшілік шарты жасау болды.

Англияда

Осы арада Францияда Хью ле Брун де Лузиньян ("Қара Хью"), Пуату иелерінің көпшілігі сияқты, 1199 жылы Ричардтың ағасы Джон Лакланд Англия тағына отырғанда, Артур Бриттанияны Ричардтың жақсы мұрагері ретінде қолдады. Джонның анасы Элеонора Аквитаниялық ұлын қолдауы үшін Англияның талаптарын саудаластырды. Маршадағы орнын нығайту үшін жесір Хью Ангулемдік мұрагер қыз Изабелламен некелесуді ұйымдастырды. Бірақ Джон оның қолын бірінші болып алды және 1200 жылдың тамызында оған үйленді, осылайша Хьюді Ла Маршеден және оның бауырын Нормандиядағы Эуден айырды. Назаланған Лузиньяндықтар өздерінің феодалдық иелері Филипп Августқа, Франция короліне жүгінді, ол Джонның келуін талап етті – бұл тактикалық жағынан мүмкін емес еді – және Джонды "мойынсұнбайтын вассал" деп жариялады. Лузиньян одақтастары Артур мен Элеонораны ұстап алуға қол жеткізгендіктен, Джон 1202 жылдың шілдесінде Миребо қамалында олардың дайын емес күштеріне күтпеген шабуыл жасады және Хьюді 200 әскерімен тұтқынға алды. Иоанн патшаның тұтқындарға қатыгездікпен қарауы оның жақтастарының наразылығын тудырды, ал француз барондары оны тастап кетуге кірісті. Лузиньяндықтардың дипломатиялық қарсылығы нәтижесінде Англия Франциядағы аумағының жартысын жоғалтты, ол жақын арада Филипп Августтың патшалығына қосылды. (Қалған "жартысы", Аквитания, Джонның тірі қалған анасы Элеонора Аквитанияның иелігінде қалды). 1216 жылы Джон қайтыс болып, оның ұлы Генрих III патша болды. Оның жесірі Изабелла Ангулемдік ақыры 1220 жылы Хью Лузиньянға үйленді және оған бес бала дүниеге келтірді. 1247 жылы Хью X пен Изабелланың кіші ұлы Гийом де Лузиньян өзінің екі бауырымен бірге Франциядан Англияға көшіп келді. Гийом (ағылшын тілінде Уильям де Валенс деп танылды) және оның бауырлары патшаның билік орындарына тез орналастырылды; Уильям Жоан де Мунченсиге (1307 ж. қайтыс болды) үйленді, ол Ұлы Уильям Маршалдың немересі және мұрагері болды. Ол жаңа жерінде үлкен байлық пен билікке ие болды, бірақ танымал болмады және Екінші Барон соғысына қатысты, король мен принц Эдуардты Саймон де Монфор бастаған көтерілісшілерге қарсы қолдады. 1265 жылы Евшем шайқасында көтерілісшілердің соңғы жеңілісінен кейін Уильям Генрих III-ке, содан кейін Эдуард I-ге 1296 жылы қайтыс болғанға дейін қызмет етуді жалғастырды. Уильямның ең үлкен тірі ұлы, Пемброктың 2-ші графы Эймер де Валенс (шамамен 1265-1324), әкесінің иеліктеріне ие болды, бірақ анасы Жоан қайтыс болғаннан кейін ғана 1307 жылы Пемброк графы ретінде ресми түрде танылды. Ол 1306 жылы Шотландияның қамқоршысы болып тағайындалды, бірақ король Эдуард II таққа отырғаннан кейін және оның сүйіктісі Пирс Гавестонның билікке көтерілуімен оның ықпалы төмендеді және ол қанағаттанбаған ақсүйектер арасында көзге түсті. 1312 жылы Уорвик графы Гавестонды өлтіріп, оны сатқаннан кейін Эймер де Валенс одақтас иелерді тастап, корольге қосылды. Валенс 1314 жылы Баннокберн шайқасында болды және кейіннен король Эдуардқа Ланкастер графына қарсы жеңіске жеткізуге көмектесті. Алайда 1324 жылы қайтыс болған кезде ол тағы да сарайда шеттетіліп, қаржылық қиындықтарға тап болды. Оның әйелі Мэри де Шатильон Кембридждегі Пемброк колледжін және Кембридж мен Элидің арасында орналасқан Денни Аббаттығын құрды, онда ол соңғы күндерін монахтармен қоршалған күйде өткізді.

Кипр патшалары

Мұсылмандармен тағы алты жылдық бітімге келгеннен кейін, Эймери мен патша отбасының көпшілігі қайтыс болды. Оның жалғыз аман қалған ұлы Хью 1205 жылы Кипрдің патшасы болды. Иерусалим патшалығы Изабелла мен Конрадтың үлкен қызы Мария Монферратқа өтті. Хью Шампандық Генрих пен Изабелланың қызы Шампандық Алисаға үйленді. Олардың үш баласы болды. Генрих, ең кіші бала және жалғыз ұл, 1218 жылы сегіз айлық жасында патша болды; Алиса ресми түрде оның регенті болды. Оның ағасы Филипп Ибелиннің билігі шын мәнінде жүзеге асырылды, кейін оның інісі Иоанн Ибелин, Бейруттың ескі мырзасы билікті иеленді. Генрих 8 жасында 1225 жылы Никосиядағы Санта-Софияда таққа отырғызылды. Оның ағасы саяси маневр ретінде коронацияны ертерек ұйымдастырды, мақсаты – Киелі Рим императоры Фредерик II-нің билікті басып алу әрекетін оқшаулау болды. 1228 жылы Фридрих Иоанн Ибелинді регенттік пен Кипр аралын беруге мәжбүрледі. Бірақ Фредерик сәуір айында аралды тастап кеткенде, Иоанн қарсы шабуыл жасап, оны қайтадан бақылауға алды, осылайша Ломбардтар соғысы басталды. Генрих 1232 жылы 15 жасқа толғанда патшалық билігін өз қолына алды. 1246 жылы Германияның кішкентай Конрад IV үшін Иерусалимнің регенті болды және 1253 жылға дейін билік жүргізді. Генрих үш рет үйленді және тек бір баласы болды – Хью. Ол 1253 жылы Генрихтің өлімінен кейін мұрагер болды, бірақ оған екі ай ғана толып еді. Хью 1267 жылы 14 жасында қайтыс болды, осымен Лузиньян әулетінің бірінші тармағы аяқталды.

Тамплиерлердің құлдырауы

Сол кезде анасының әкесі Кипрдің I Гуг болған Антиохиялық Гуг Лузиньян есімін қабылдап, осылайша екінші Лузиньян әулетін құрды. Ол қайтыс болған туысының орнын Кипр патшасы ретінде иемденді. 1268 жылы Конрадиннің өлім жазасын алғаннан кейін ол Иерусалим патшасы болып тағайындалды. Гуг Иерусалим ақсүйектерінің түрлі топтарымен мәміле жасаудан шаршап, 1276 жылы Кипрге кетіп қалды. Аквиналық Тома Гуг үшін «Мемлекет туралы» еңбегін жазды. 1284 жылы оның ұлы Джон Кипр мен Иерусалим патшасы болды, бірақ бір жылдан кейін қайтыс болды. Джонның өзінің інісі Генри тарапынан уланғанына сенімді. 1291 жылы Иерусалим патшалығының соңғы қалдықтары Мысыр сұлтаны Аль-Ашраф Халил тарапынан басып алынды. Генрих Кипрге қашып, оның басшылығымен патшалық гүлденді. Ол «Haute Cour» тарихында алғаш рет жазбаларды жүргізуді енгізді және оны қарапайым кеңесші органнан қылмыскерлерді соттайтын нағыз сотқа айналдырды. Персиямен одақтасып, Рим папасы Климент V-ге екі рет көмек сұрағанына қарамастан, Иерусалимді қайтарып алуға қол жеткізе алмады. Генрих патша эпилепсиямен ауырып, кейде оны әрекетке қабілетсіз қылды. Кейбір ақсүйектер оның билігіне наразы болды және оның інісі, Тирдің иесі Амальрик Темплерлердің көмегімен оны тақтан түсірді. Көтеріліс жылдам және зорлықсыз болды. Амальрик Кипр мен Иерусалимнің регенті болды, ал Генрих Арменияға жер аударылды. Ол жерде Амальриктің құдайы, Ошин патшасы оны түрмеге қамады. Амальрик Венеция, Генуя және Госпитальерлермен қарым-қатынасты жаңартты және халық арасында танымал болды. 1300 жылы Лузиньяндықтар, Тирдің иесі Амальрик бастаған, Газан басқаратын моңғолдармен бірігіп, Киелі жерді қайтарып алу үшін әскери операциялар жүргізді, бірақ сәттілікке жете алмады. 1307 жылы Франция королі Филипп IV-нің қысымымен папа Климент барлық Темплерлерді тұтқындап, олардың мүлкін тәркілеуге бұйрық берді, Амальрикке бас июден басқа амал қалмады. Бұл шағын көтеріліске және Генрихтің тақты қайтарып алуын талап етуге әкелді, бірақ ол тез басылды. Тұтқындалғандардың арасында Ибелин әулетінің екі мүшесі бар бірнеше ақсүйектер болды. Амальрик 1310 жылы Монтолифтен келген Саймон тарапынан өлтірілді. Осыдан кейін Ошин патша Генрих II-ні босатты. Генрих Госпитальерлердің көмегімен тағын қайтарып алды. Амальриктің өлімінен кейін губернаторлық міндетін атқарған оның інісі Эймериді қоса алғанда, Амальрикке көмектескендер тұтқындалды.

Армения патшалары

1342 жылы Амальриктің ұлы Гай де Лузиньян Армения патшасы болып сайланды және Константин II есімін қабылдады. Ол бастапқыда тартынды, себебі регент Ошин Коррикос бұрынғы патшаны улаған, Гайдың анасы мен екі бауырларын өлтірген деген қауесет тараған еді. Оның басшылығымен Лузиньян әулеті армян халқына Батыс католик дінін және еуропалық өмір салтын таңуға тырысты, ал армяндардың мемлекеттік діні Армян апостол шіркеуі болатын. Армения басшылығы көбінесе католицизмді қабылдады, бірақ шаруалар бұл өзгерістерге қарсы шықты. Соңында бұл азаматтық қақтығысқа ұласты. Константин 1344 жылы көтерілісте қаза тауып, тақ Лузиньян әулетінен тыс, оның алыс туысы Госдантинге өтті; ол Константин III ретінде таққа отырды. Константин III барлық мүмкін талапкерлерді жою мақсатымен өзінің туыстарын өлтіруге тырысты, бірақ олар Кипрге қашып құтылды.

Лузиньян Кипрінің алтын дәуірі

Хью IV де Лузиньян 29 жасында патша болды, ал бұрынғы Лузиньян монархтарынан айырмашылығы Кипрдің королі болумен қанағаттанды, ұлы Петрдің Иерусалимге крест жорығын жүргізу туралы өтінішіне қарсылық білдірді. Ол патшалық құрған аймақтағы мәселелерге ғана көңіл бөлді, әрі әділдікке қатаң қарады. Петр мен оның үшінші ұлы Жохан Еуропаға сапар шеккенде, оларға көмектескен адамды азаптап, асып тастады, ал ұлдарын іздеп, тұтқындауға кеме жіберді. Ол өнерге, әдебиетке және философияға қатты қызығушылық танытты, Лапитостағы жазғы вилласында тұрақты философиялық талқылаулар өткізді және итальян жазушысы Джованни Боккаччоның Genealogia deorum gentilium еңбегін тапсырды. 1347 жылы Петр де Лузиньян ханзадасы «Сыбайласқандық семсер» орденін құрды, оның ұраны «Пур Леальте Матентир» болды. 1358 жылы Хью тақтан бас тарды, оны өзінің әскери саналы ұлы Петрге, емес, немересі Хьюға, мұрагерге қалдырды. Петр Кипрдің Орта шығыстағы соңғы христиан бекінісі болғандықтан мұсылмандармен күресу оның міндеті деп сенді және Кіші Азияның жағалауындағы порттарға шабуыл жасады. Қорикостың тұрғындары мұсылмандардан қорғаныш сұрады. Петр өзінің туысы Сер Роберто де Лузиньянды Корикос қоршауына басшылыққа жіберді. Лузиньяндықтар жеңіске жетіп, мұсылман басшылары Петрге қарсы бірігіп, Кипрге шабуыл жасады. Петр Родостағы Сент-Джон салт аттыларын, Рим папасының әскерлерін және Жерорта теңізіндегі қарақшыларды біріктіріп, мұсылман флотын жағалауға жетуден бұрын жеңді. Анталияда тағы бір жеңілістен кейін аймақтағы қалған әмірлер оған құрмет көрсетуді ұсынды, ол қабылдады, әр түрлі қалаларда көтерілу үшін өз үйінің туларын, гербтерін және басқа да рәміздерін жіберді. Петр өзі жаулап алған қалалардың көпшілігін аралап, оларға құрмет көрсетті, сыйлықтар берді, тіпті кейбіреулері оған құлшылық етті. Петр Кипрге оралғанда, ол өзінің тағын жоғалту қаупіне ұшырады. Бұрын мұрагер болған оның немере інісі Хью король ретінде танылу үшін папа Урбан V-ге барды. Петр өзінің ісіне жауап беру үшін Авиньонға барды. Урбан Петрдің жағында болды, бірақ Хьюға жыл сайын өте жоғары сыйақы берілді. Петр Рим папасымен тағы бір крест жорығын талқылады, содан кейін өзінің әскерін нығайту үшін Еуропаның басқа патшалары мен билеушілерін аралауға шешім қабылдады. Ол Германия, Франция және Англияға барып, атақты «Бес патшаның қонақасы» өтті. 1363 жылы Петр Польшаның патшасы Ұлы Казимирдің шақырған Краков съезіне қатысты. Бұл кездесуге Киелі Рим империясының императоры Карл IV, Венгрияның патшасы Людовик I, Данияның Вальдемар IV және басқа да әміршілер мен әміршілер қатысты. Талқыланған мәселелер арасында Петрдің крест жорығы, патшалар арасындағы бейбіт келісімдер және Польша тағына ие болу туралы мәселелер болды. Сол жерде ол патшалық турнирде жеңіске жетіп, беделін арттырды. Петр тағы бір крест жорығын бастауға және танылуға тырысқан кезде, оның інісі ханзада Джон Кипрде патшаның орынбасары ретінде билік құрып, көптеген қиындықтарға тап болды. 1363 жылы эпидемия болды, нәтижесінде көптеген кипрліктер, оның ішінде олардың қарындасы Эшива да қаза тапты. Түрік әскері Кипрдің халқының өліп жатқанын естіп, ауылдарды басып алып, тонап, өз пайдасын көрді. Осы уақыт аралығында Фамагустаға жапсарласқан генузилік теңіз флоттары мен жергілікті кипрліктер арасында да қақтығыстар болды. Сол кезде Петр Генуяда болып, бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізді. Ол билік иелерінің қолдауына ие бола алмады, бірақ өзінің адамдарымен крест жорығына шықты. Ол Александрия қаласын тонаған, бірақ Каирге көшуге кедергі келтірді және тек сұлтанның ашуын туғызды. 1368 жылы Петр Бейрут пен Триполиге көшіп барып, Еуропаны крест жорығымен біріктіруге тағы да тырысты. Папа Урбан V Петірдің крест жорығына кек алу үшін христиан кемелеріне шабуыл жасап жатқан Мысыр сұлтанымен татуласуға мәжбүр етті. Петрдің тұсында сауданың артуы Фамагустаның өз заманындағы ең бай қалалардың біріне айналуына себеп болды. Бұл қала байлар сән-салтанатпен өмір сүретін жер ретінде танымал болды. Бірде ол Римге келгенде, Арменияның барондары оны патша етіп тағайындағылары келетінін естіді. Кипрге оралғанда, ол өзінің патшайымы өзінің жоқтығында оған адал болмағандығын білді, сондай-ақ оның барлық абыройына, оның ішінде өз ағаларына да, қатыгездікпен қарады. 1369 жылы Петр төсекте жатқанда үш салт аттысы өлтіреді. Ол өзінің билігі кезінде рыцарлық ерліктің бейнесі ретінде танымал болды және Лузиньян әулетінің ең ұлы патшасы болды. Ол өзінің 12 жасар ұлы Петр II-ге мұрагерлік етті. Петрдің інісі Джон 12 жасар Петр II үшін регент болып қызмет етті. Джонның тағайындалуына көптеген адамдар қарсы болды, әсіресе Петрдің әйелі Элеонора Арагондық, ол Джонның өзінің күйеуін өлтіруге қатысқан деп күдіктенді. Кек алуға ант берген Элеонора Петр I-нің қылмыскерлерін жазалау үшін Еуропадан әскери көмек сұрады. Генуялықтар келісімге келді және 1373 жылы Кипрдегі ең маңызды порт – Фамагустаны басып алды. Петр II Кіші Азиядағы қалалардан күштерді қайтарып алып, Кипрді қорғауға тырысты, нәтижесінде олар жоғалды. Ол генуялықтармен келісімге келді, шарттарының бірі – оның әкесі Петр I-нің ең кіші інісі Джеймс Кипрден қуылды. Бұл соғысқа нүкте қойды, бірақ Джеймс Родосте генуялықтар тарапынан ұсталды және Генуяда тұтқынға алынды. Соғыстан кейін Элеонора, әлі де күйеуін өлтірген деп сеніп, ханзада Джонды өлтірді. Петр II Мысыр сұлтанымен бейбіт келісімге келді және 1382 жылы Никосияда қайтыс болды. Кипр Парламенті Джеймс I-нің Кипр патшасы болып табылатынына шешім қабылдады. Өкінішке орай, Джеймс әлі де генуялықтардың тұтқынында болды. Тұтқындық кезінде ол Брунсвик-Грубенхагеннен келген Хельвисқа үйленді және 12 баласы болды. Генуялықтарға Кипрде көбірек құқықтар беруге келіскеннен кейін, ол босатылды. Оның болмаған кезінде Кипр 12 ақсүйектерден тұратын кеңеспен басқарылды. Кейбір ақсүйектер оның оралуына қарсы болды, олардың басында Перрот және Вильмонд де Монтоливв ағалары болды, олар өздері патша болғысы келді. 1385 жылы Джеймс қайтадан оралды және Никосияда таж кигізілді. 1388 жылы ол Иерусалим патшасы болып таж кигізілді, ал 1393 жылы, кузені Леон Армениялықтың (Лузиньяндық Леон V, сондай-ақ Лео V немесе Левон) қайтысынан кейін Армения патшасы болып таж кигізілді. Джеймс 1398 жылы қайтыс болды және оның ұлы Янус мұрагерлік етті.

Арменияның құлдырауы

Өзінің туысы қайтыс болғаннан кейін Константин IV, Петрдің жауы болған Мысыр сұлтанымен одақтасуға тырысты. Бұл Армения барондарының ашуын туғызды, олар сұлтанның өздеріне қосылуынан қорқып, 1373 жылы Константин IV өлтірілді. 1374 жылы Леон V де Лузиньян Армения патшасы болды. Ол Константин III-тен қашқаннан кейін Кипрде өсті, ал онда патша Петр I құрған Қалыс орденінің рыцары атанды. 1375 жылы Арменияға мамелюктер басып кірді және Леон бас тартуға мәжбүр болды, бұл үш ғасырлық тәуелсіздіктен кейін Орта ғасырлардың соңғы толық тәуелсіз армян мемлекетіне нүкте қойды. Бұл атақты оның туысы, Кипрдің Яков I иеленіп, Кипр мен Иерусалимнің атақтарымен біріктірді. Шарлотта 1422 жылдың 15 қаңтарында обадан қайтыс болды. Ол Никосиядағы Сент-Доминик корольдік монастырында жерленді. Оның көптеген ұрпақтары: Кипр патшайымы Шарлотта, Наварра патшайымы Жанна III; француз патшалары Карл VIII, Франциск I, Генрих II, Франциск II, Карл IX, Генрих III, Генрих IV және кейінгі Бурбон патшалары; Франция королевасы Анна және Шотландия королевасы Мэри. Янус патша ретінде әлі де генуялықтар ұстап тұрған Фамагустаны қайтаруға тырысты, бірақ оған қарсы заговоршылар кедергі жасады. 1403 жылы Генуяның губернаторы де Менгре Янустың өкілі Джорджио Биллимен келіссөздер жүргізді, олар қалалар Генуяның қолында қалатын келісіммен аяқталды. Кейін Кипр халқын әскер мен қоршау машиналарын жинауға арнап салық төлеуге мәжбүрледі, сонымен қатар Фамагустаны үш жыл қоршауға алды, бірақ ол нәтижесіз болды, өйткені қалаға теңізден кіру мүмкіндігі болды. 1406 жылы қоршау аяқталып, генуэздер Лимассолды басып алуға тырысты, бірақ жеңілді. Екі жылдан кейін аралда індет тарады. Сонымен қатар аралда шегірткелердің көптеген шабуылдары болды, ол ауыл шаруашылығына зиян келтірді. 1419-1420 жылдары жаңа індет пайда болды, ол 1422 жылдың 15 қаңтарында Янустың екінші әйелі Шарлоттаның өліміне себеп болған болуы мүмкін. Патша оның өліміне қатты қайғырып, оның мәйітін сарайдан алып шықты, оның жаназасы Янусқа көрінбеу үшін. Бұл арада Кипр әлі де пираттар мен авантюристтердің тұрақты базасы болғандықтан, Кипр жағалауларындағы шабуылдардан кейін Янус Мысыр сұлтанымен сұлтандардың өкілдері арқылы қайта-қайта сөйлесіп отырды. Янус бұл шабуылдарды тоқтата алмады, сондықтан мұсылмандар Кипрге шабуыл жасады. Кипрдің ақсүйектері мен патшалық қызметкерлері шабуылдарға қатысты. Мысыр сұлтаны Барсбай бірнеше рет Кипрге әскери күш жіберді. Шағын күштер 1424 жылы Лимассольға шабуыл жасады, ал 1425 жылы Мысыр әскері Фамагустаға шабуыл жасап, содан кейін Ларнаканы жақын маңдағы аймақпен бірге, соның ішінде Кити, Дромолаксия, Келлия, Арадиппу және Агринуды тонады. Ларнакадан кейін олар Лимассольға барды, ол да қала қамалымен бірге тоналды. 1426 жылдың жазында мамлюктер аралға үлкен шабуыл жасады. Тангривер Мохамед пен Инал эль Какими бастаған олардың әскерінде 3000-нан астам адам болды, олардың ішінде мамлюктер, түріктер және арабтар болды және 180 кемемен Авидму маңындағы аралға жетті. Лимассол қайтадан басып алынды. Янус өзінің әскерін жинап, Никосиядан Лимассольға қарай қозғалды. Ол Еуропадағы күштерден көмек сұрады: генуэздер оның жаулары болды, ал венециялықтар мен басқалар сұлтанмен сауда қатынастарын бұзғысы келмеді. Чирокития шайқасынан кейін (1426 жылдың 7 шілдесінде) мамлюктерге қарсы болған шайқаста Мысыр әскерлері король Янусты тұтқынға алды. Ол Қайырда он ай тұтқында болғаннан кейін төлем алды. Ол тұтқында болған кезде оның ағасы, Никосияның архиепископы Лузиньянның Хью Кипрді басқарды. Жеңістен кейін мамлюктер Ларнаканы, содан кейін Кипрдің астанасы Никозияны тонады. Патшалық отбасы қорғанышталған Киреньге қашып барып, құтқарылды. Жаулап алушылар аралдан кетер алдында көп олжа мен тұтқынға алды. Бұл апат, бұрынғы шабуылдар, Янустың генуялықтарға қарсы соғыс операциялары, індеттер мен шегірткелердің шапқыншылығы Кипрдің крепостнойлары төңкеріске шықты, өйткені олар өте кедей жағдайда өмір сүрді. Кипр революционерлерінің басшысы Алексис болды, оны Лефконикода патша деп жариялады. Революцияны Кипрдің көптеген жерлерінде өз басшыларын сайлаған халықтың көпшілігі қолдады. Осы арада Қайырда Янус қорланды: оны шынжырмен байлап, есекке мініп алып сұлтанның алдынан өткізді. Ол сұлтан аяқ басқан топыраққа тоғыз рет тізе бүгіп, құлшылық етуге мәжбүр болды. Еуропалықтар бұл іс бойынша араласқан, олар талап етілген төлем үшін жеткілікті ақша жинағаннан кейін Янусты босатуды қамтамасыз етті. Кипр де сұлтанға 5000 герцогтықтан түсетін табысқа негізделген жылдық салық төлеуге міндетті болды. Бұл салық Кипрде франк үкімдігі аяқталғаннан кейін де төленіп тұрды. Януспен бірге кейбір тұтқынға алынғандар отбасылары төлем жинағаннан кейін бостандық сатып алды. Қалғандары құл ретінде сатылды. Янус Кипрде тұтқында болған кезде, ақсүйектер мен патшалық отбасы мүшелері оның босатылуын қамтамасыз етуге тырысты, сонымен қатар Алексистің көтерілісімен күресті. Еуропаның көмегімен көтеріліс 10 айдан кейін басылды. Көтерілісшілердің басшысы тұтқынға алынып, қорқынышты азаптардан кейін 1427 жылдың 12 мамырында Никосияда атқыланды, дәл сол күні король Янус Қайырдан Пафосқа келді. Ол 1432 жылы қайтыс болды және оның ұлы Жан оның орнына отырды. Жан Монферратодан келген Амадея Палаиологинаға үйленді; ол 1440 жылы қайтыс болды. Одан кейін ол Шығыс Рим императоры Мануил II Палеологтың немере қызы Елена Палаиологинаға үйленді. Олардың екі қызы болды, ең үлкені Шарлотта Кипрді билеушісі ретінде оның орнына келді. Оның сондай-ақ, әйелі Мариетта де Патрастан заңсыз ұлы Жамс болды. Жамс 16 жасында Никосия архиепископы болды, бірақ корольдік камераданды өлтіргеннен кейін оның лауазымынан айырылды. Жан оны кешірді және оны өзінің мұрагері етіп тағайындауға дайын болған сияқты, бірақ 1458 жылы осыны істеуге үлкермеді. Оның орнына оның қызы Шарлотта келді. Шарлоттаның билігі қиын және қысқа болды. Ол Женева графы Луи де Савойяға үйлену арқылы генуэздермен одақтасуға жетті, бірақ бұл сәтсіз болды. Оның жартылай бауыры Жамс Мысыр сұлтандығы Саиф ад Дин Иналмен одақтасты. Олардың біріккен күштері Лузиньян үшін Фамагустаны қайтарып алды, ал олардың блокадасы Шарлоттаны үш жыл бойы Кирень қамалында тұруға мәжбүр етті. 1463 жылы ол Луимен бірге Кипрден Римге қашып кетті, онда олар Папа Пий II-ге құрметпен қабылданды. Жамс патша болып тағайындалды және Венециямен одақтастық орнату үшін Екатерина Корнароға үйленді. 1472 жылы Екатерина Кипрге келді, ал Жамс бірнеше айдан кейін күдікті жағдайда қайтыс болды. Олардың ұлы Кипрдің үшінші Жамсы бір жаста қайтыс болды, Лузиньян патшалықтарының соңына нүкте қойды. Алайда, династияның соңғы мүшесі Шарлотта патшайымы болды, ол 1487 жылдың 16 шілдесінде Римде қайтыс болды.

"Принц" де Лузиньян

1880 жылы бұрынғы маронит діни қызметкері Кафта әйелі Маридің Гай де Лузиньянның ұрпағы екенін жариялап, оны Кипр, Иерусалим және Арменияның Лузиньян ханшайымы деп атады. Ол Гай де Лузиньян есімін және ханзада титулын қабылдады. Содан кейін олар өздерін-өздері жасаған рыцарлық ордендерді сатуға кірісті.

Династиялық әулеттер

1880-ші жылдардағы өзін принц деп таныстырған адам династиялық ордендерді сатты; кейбір жағдайларда бұл ордендер Лузиньянмен байланысты нақты тарихи ордендердің негізінде құрылған. Синай тауының Әйелі Екатерина ордені, 1063 жылы "bras de fer" лақап атымен белгілі Роберт де Лузиньян тарапынан Синай тауындағы Әйелі Екатерина монастырына қажылық жасаған крест жорықтарының рыцарлары үшін құрылған деп есептеледі. Мелузин ордені, 1186 жылы Кипр мен Иерусалим патшайымы Ибелиннің Изабелласы құрған. Бұл орден Лузиньян әулетінің негізін қалаушы Реймонд де Форздың аңыз әйелі Мелузиннің құрметіне аталған. Кипрдың Қылышы ордені немесе Үнсіздік, 1195 жылы Гай де Лузиньян тарапынан Киликия Армения Корольдігі үшін құрылған. Арменияның Әйелі Блаз ордені, өзін принц деп таныстырған адам бұл орденді қайта жандандырмады, бірақ он екінші ғасырда Киликия Армения Корольдігі тарапынан табын етілген деп есептеледі. Әйелі Блаз осы әулеттің қасиетті қамқоршысы болған.

Мелузин

Еуропалық фольклор бойынша Лузиньян әулетін Мелузин атты пери құрған. Аңыз бойынша Мелузин Авалондан қуылған және әр сенбі сайын белден төмен жыланға айналуға міндетті болған. Бір күні Пуатудан келген Реймонден атты ханзада оны орманда кездестірді. Ол аң аулау барысында туған оқиғада өзінің туысын өлтірген еді және қатты қайғыға батқан. Мелузин оған көмектесті, кейін ол оны іздеп қайтып келді. Ол оған үйленуді ұсынды, ал ол әр сенбі сайын жалғыз қалдыру шартымен келісті. Реймонд келісіп, олардың он баласы болды, соның арқасында әулет құрылды. Олар Лузиньян сарайын 15 күнде салып, оған Мелузиннің есімін берді. Бір күні Реймонденнің бауырлары оның әр сенбі сайын неге жоғалатынын сұрады, ал Реймонд бұл олардың неке шарты екенін айтты. Бір бауырласы есіктен тығылып, Мелузиннің жуынып жатқанын көрді. Ол белден төмен жылан немесе кейбір деректер бойынша, теңіз қызы болды. Ол Реймонденге бұл туралы айтты, ал Мелузинге қарсы шыққанда ол сатқындыққа жылап, айдаһарға айналып ұшып кетті. Ол Лузиньян әулетінен жаңа иегер шыққан сайын қамалдың үстінен ұшып өтетін. Сондықтан Лузиньянның гербінде теңіз қызы бейнеленген, ал олардың қолдаушылары айдаһарлар болды. Бұл символдар отбасының түрлі сарайларын да безендірген. Плантагенет әулеті де Мелузиннен тараған екенін мәлімдейді.