Кіріспе

Дульзайна (dulˈθajna) немесе дольсаина (/) – гобой туысына жататын испандық қос қамыс аспап. Ол конустық пішінді және бретон бомбардысына балама. Армян және украин халық музыкасында көрініп тұрғандай, оны көбінесе гобой немесе қос қамыс кларнетпен алмастырады. Испанияда дульзайнаның көптеген түрлері бар. Валенсия аймағында ол дольсаина немесе ксиримита деп аталады және таблет деп аталатын барабанмен бірге орындалады. Каталондық түрі гралла, ал баск түрі болин гозо деп аталады. Дольсаина термині 14 ғасырда Франциядан каталон тіліне енгізілді (ескі сөз – "douçaine"). Арагон аймағында, әсіресе Уэска қаласында дульзайна, аймақтық сыбызғылар – гаита де бото және кейде барабандармен бірге таралған. Бұл аспапты алғаш рет Испанияға арабтар әкелді. Дульзайна Кастилия-и-Леон аймағының көп бөлігінде де естіледі, онда ол көбінесе саңылаулардың үстінде пернелерге ие болады. Аспап Бургос, Сеговия, Сория, Авила, Мадрид, Гвадалахара, Толедо, Куэнка, Леон және Саламанканың кейбір аудандарының фольклорында терең тамырланған, Баск елдік аймағында аз таралған, ал Наварра және Ла-Риохада кеңінен қолданылады.

Валенсиялық G dolçaina

Валенсиялық G долчайина, әлдебір атауы долчайина эн сол болса, Валенсияда ең көп қолданылатын долчайина.

Ауқым

Концерттік питч бойынша диапазон А3-тен Е5-ке дейін. F#5 кейде қолданылуы мүмкін, бірақ ол шкаланың келесі нотасы болуы керек және алдыңғы нотамен байланысты орындалуы тиіс.

Музыкалық оқу және жазу

Дольчаинаға арналған музыка әрқашан скрипка кілтімен жазылады. G дольчаина (dolçaina en sol) – транспозициялық аспап, оның музыкасы да скрипка кілтімен жазылады. Дольчаинаға арналған ноталар идеалды жағдайда скрипка кілтіне көшірілуі тиіс. Сондықтан ең төменгі нота D4 (скрипка кілтінің сызығынан бір октава төмендегі бірінші нота), ал ең жоғарғысы A5 (скрипка кілтінің сызығынан бір октава жоғарыдағы бірінші қосымша сызықта) болады. Дольчаинаға арналған ноталардың нақты дыбыс биіктігін (C) анықтау үшін, оларды ағылшын мүйізі (cor anglais) сияқты таза квинтаға көтеру керек. Егер басқаша көрсетілмесе, келесі бөлімдерде ноталар немесе тональность туралы айтылғанда, дольчаина ойнаушылары қолданатын (G) дыбыс биіктігін емес, нақты дыбыс биіктігін (C) есте ұстау керек.

Акустика

Долчаинаның терең, өте қуатты дыбысы бар. Бірнеше жылға дейін долчаинаға қатысты іс-шаралар көптеген қалалар мен ауылдардың көшелерімен және алаңдарымен шектелген. Тарихи тұрғыдан алғанда, долчаина валенсиялық мерекелер мен дәстүрлер кезінде көп адам жиналатын ірі шараларда маңызды рөл атқарған, сондықтан оның қуатты дыбысы ерекше бағаланып, дамытылғаны түсінікті. Қос қамысы мен конус тәрізді құбығының арқасында долчаинаның дыбысы гобой немесе ксерия дыбысына ұқсайды. Дегенмен, маңызды айырмашылықтар бар. Долчаинаның дыбыс диапазоны жоғары болғанымен, оның гармоникалық байлығының арқасында өзіне тән тембрі бар. Белгілі бір акустикалық жағдайларда, ол сопрано саксофон немесе труба сияқты да естіледі. Дұрыс тауыс беруге саусақтардың көмегімен, сондай-ақ ауа қысымын және ауыздың пішінін сәл өзгерту арқылы қол жеткізіледі. Саусақтармен ойнау жеті алдыңғы және бір артқы (бас бармақ үшін) саусақ тесігінен тұрады – бұл тіркегіш сияқты.

Тіркелімдер

Долчайнаның тиімді ауқымы екі регистрге бөлінеді: ортаңғы регистр және жоғарғы регистр. Оларды тембр және дыбыс шығару тәсілі арқылы ажыратуға болады. 1. Ортаңғы регистр: Дыбысы табиғи. Бұл ең жеңіл регистр. Ол төменгі D-ден (концерт A 3) жоғары D-ге (концерт A 4) дейінгі бірінші октаваны қамтиды. Бұл регистрде настройка салыстырмалы түрде оңай. 2. Жоғарғы регистр: Бұл табиғи ноталардың бірінші гармоникалары. Оларды ауа қысымын арттыру арқылы шығаруға болады, бұл "артық үрлеу" деп белгілі. Бұл регистрде настройка өте қиын, ал ноталарды орындау шаршатушы және қиын. Бұл регистрде ойнау шынымен де күшті шаршатады. Ол екінші октавада, жоғары E-ден (концерт B4) жоғары A-ға (концерт E5) дейін орналасқан.

Қазалы жағдайлар

Долчайна бастапқыда хроматизмдерді шығару үшін ойластырылмаса да, оларды өте күрделі және қиын техника арқылы, айқын тембр және дыбыс деңгейінің айырмашылығымен қол жеткізуге болады. Бірінші октавадағы C# және D# акцидентальдарын орындау оңай және олар күшті әрі анық дыбысқа ие. Ал қалғандары ойнауға қиын, олардың дыбысы нашарлап, әлсіздейді. Олар: бірінші октавадағы F натуралды, Bb / A#, G# / Ab және екінші октавадағы F натуралды, D# / Eb және G# / Ab.

Түстер

Ең оңай және жиі қолданылатын тондықтар – G мажор және D мажор, себебі F# және C# ноталары табиғи түрде ойнатылуы мүмкін. E миноры да жиі қолданылады, өйткені бірінші октавадағы D# нотасын ойнату салыстырмалы түрде оңай. C мажор – ең қиын, себебі табиғи F нотасын табиғи түрде шығару мүмкін емес, және ол дольчаинаның табиғи гаммасында кездейсоқ нота болып саналады. Сонымен қатар, дольчаинада төменгі тоника (төменгі C) жоқ. Қиын тондықтар: B минор, G минор, A мажор және A минор. Өте қиын тондықтар: E мажор, D минор, F# минор, C# минор, F мажор, Eb мажор, C минор және Bb мажор. Қалған барлық тондықтар ең қиын деп есептеледі.

Динамикасы

Жоғарыда айтылғандай, дольчаинаның өте күшті және тереңдете түсетін дыбысы бар – күшті (форте) ойнау жиі кездеседі. Фортеден артық дыбыс алу мүмкін емес. Қазіргі заманғы орындау техникасының арқасында ауа қысымын өзгерту және ауыздыққа ұсақ түзетулер енгізу арқылы динамикалық эффекттерге қол жеткізуге болады. Диафрагма техникасы мен дұрыс тыныс алу дағдылары дыбыс деңгейін тиімді басқаруға мүмкіндік береді. Дегенмен, динамиканы қолдану әлі де қиын, себебі ол аспапты қосымша қиындатады және тембрдің күшін азайтады. Сондықтан, орындау мен көркемдік жетістікке жету үшін келесі мәселелерді ескеру қажет:

1. Динамикалық өзгерістерді екінші регистрде (жоғары E-ден жоғары A-ға дейін) қолдануға болмайды. Бұл ноталар әрқашан қатты болып, олардың дыбысын жұмсарту және қараңғылату үшін тек күрделі техникалар ғана мүмкіндік береді. 2. Басқа аспаптардан өзгеше, дольчаинада дыбыс деңгейін төмендету ауыздыққа зор физикалық күш салуды және өте қиын, күрделі техниканы талап етеді. Бұл туралы есте сақтау керек. 3. Меццо пианодан төмен дыбыспен ойнау өте қиын, сондықтан mp-ден төменде сәттілікке кепілдік беруге болмайды. 4. Кенеттен болатын өзгерістерді шамадан тыс етпеу керек.

Артикуляция

Дольчаинаның басқа үрмелі аспаптарға қарағанда артикуляциясы өте шектеулі. Бұл және қос немесе үш есе стаккато орындау мүмкін болмауы сияқты басқа техникалық мәселелер, орындаушыны баяу ойнауға мәжбүр етеді. Жылдам темпте ойнау үшін музыкант, октава алмасумен байланысты қиындықтарды ескере отырып, тіркемелердің комбинациясын қолдануға мәжбүр болады, онда регистр арасында үлкен секіріс болады және көп жағдайда біркелкі дыбыс сақтау қиынға түседі. Дольчаинаның ерекшеліктерінің бірі – дыбыстың ең оңай және табиғи жолы, орындаушы нотаның басы мен соңында тілмен дыбыс шығару арқылы орындалғанда, ал басқа үрмелі аспаптарда артикуляциясыз ойнау әлдеқайда оңай. Дольчаинадағы оңай артикуляция – берік, анық шабуылдан тұрады. Дольчаинаның күшті дыбыс қуаты бар, ал басқа техникалар қажет болмағандықтан дамытылмаған (қажеттілік – барлық өнертабыстың анасы). Осы жағдайларға қарамастан, қарапайым шабуылдар мен тіркемелерді орындау әдістері фразадағы нюанстардың кең ауқымын алу үшін қарқынды дамып келеді. Бұл эволюцияның себебі, негізінен, басқа стандартталған аспаптармен бірге болуында.

Қағазбен басу

Саусақтардың орналасу ерекшеліктері басқа жұмыр үскірік аспаптарындағыдай шамамен бірдей. Дегенмен, белгілі бір темпте F натуралы, Bb/A# және Ab/G# ноталарын орындау қиынға түседі, өйткені олардың саусақ орналасуы рекордердегідей (қайырымды саусақтау деп аталатын техника) болады. Тіркеліс ауысуларын да ескеру қажет, себебі дольчаинада октаваларды өзгертуге арналған пернелер мен саусақтардың белгілі бір орналасуы жоқ, сондықтан орындаушы ауа және ауыз қысымын (гармоникалар) пайдалануға мәжбүр.

Шыдамдылық

Долчаина – бұл музыкалық аспап, оны ойнаушылар физикалық және психологиялық тұрғыдан мыс аспаптарға қарағанда әлдеқайда жылдам шаршайды. Бұның себебі оның кейбір ерекшеліктерінде: аспаптың қысқа болуы ауа ағынына аз кедергі келтіреді, сондықтан үлкен қысым мен күшті ауа ағыны қажет. Долчаинада қолданылатын жапырақша (қамыс) – гобойлар отбасының ішіндегі ең ірі және ең берік жапырақшалардың бірі, демек, дыбысты басқару үшін үлкен күш салу қажет. Дегенмен, шыдамдылық біртіндеп артады, егер шығармада жоғары ноталар аз болса, тыныс алу жиілесе, үнсіз тактилер көбірек болса және динамикалық өзгерістер шектеулі болса. Қиын жағдайлардан (акциденттерден) мүмкіндігінше сақтану керек.