Кіріспе
Ирландиялық жазушы және белсенді Элис Летиция Миллиган [псевдоним: Айрис Олкёрн] (4 қыркүйек 1865 – 13 сәуір 1953) – Ирландияның кельт қайта жандануының жазушысы және белсендісі; әйелдердің саяси және мәдени өмірге қатысуын қолдаған; Ирландия тәуелсіздігіне қол жеткізу үшін күреске шақырылған протестант-унионист. Ол 20 ғасырдың басында өзінің ең жоғары даңқына жеткен кезде, Белфаста Анна Джонстонмен бірге "Шан Ван Вохт" (1896–1899) саяси-әдеби айлығын шығарды, ал Дублинде Ирланд әдеби театры Миллиганның кельт аңыздарын ұлттық драма ретінде бейнелеген "Фианнаның соңғы тойы" (1900) пьесасын қойды.
Alice Letitia Milligan [pseud. Iris Olkyrn] (4 September 1865 – 13 April 1953) was an Irish writer and activist in Ireland's Celtic Revival; an advocate for the political and cultural participation of women; and a Protestant unionist convert to the cause of Irish independence. She was at the height of her renown at the turn of the 20th century when in Belfast, with Anna Johnston, she produced the political and literary monthly The Shan Van Vocht (1896–1899), and when in Dublin the Irish Literary Theatre's performed "The Last Feast of the Fianna” (1900), Milligan's interpretation of Celtic legend as national drama.
Отбасы және білім
Милиган 1866 жылы Тирон графтығының Омаг қаласының сыртындағы ауылда Шарлотта Бернс (лен киім дүкенінің сатушысы) мен Ситон Милиганның (коммерциялық мата сатушысы) туған тоғыз баласының бірі болды. 1879 жылы әкесі компанияда басшылық лауазымға көтеріліп, отбасын Белфастқа көшірді, онда Милиган Белфаст методистік колледжіне оқуға түсті, ол орта білім беруде еркектер мен қыздарды бірге оқытуды алғашқылардың бірі ретінде енгізген мекеме еді. Оның алғашқы өлеңдері мектеп журналы «Эос»-та жарияланды. Әкесі, либералды консерватор және танымал антиквар, жергілікті жұмысшылар институты үшін лекциялар мен баяндамалар ұйымдастырып, қызын тарих, халықаралық қатынастар мен әдебиет талқылауларына қатыстырды. Элис сондай-ақ, бұрынғы қызметшісі Мэри Энн МакКраккеннің (1770–1866) рухын жеткізген Джейн есімді отбасы қызметшісінің де ықпалын мойындады. МакКраккен 1798 жылғы көтерілістен кейін атқарылған Біріккен Ирландия жетекшісі Генри Джой МакКраккеннің адал әпкесі болды және Белфастта өмірінің соңына дейін әйелдер мен кедейлердің құқықтарын қорғады. Милиган мен оның әкесі Белфаст табиғаттанушылар клубының жұмысына бірге қатысқанда, Ирландияға арналған этнографиялық саяхатнама – «Эриннің көріністері» (1888) атты кітап жазды. Кітапта әкесі былай деді: «Патриотизм – ақылға сыймас сезім емес, керісінше, толыққанды ақылға қонымды және пайдалы. Ол христиандық тұрғысынан да солай. Өз елімізде өмір сүріп, оның игілігі үшін бар күшімізді салсақ, «басқаларға қалай тілесең, өзіңе де солай істе» деген қағиданы орындай аламыз».
Гел лигасы
Бір жыл бойы Лондондағы Король колледжінде ағылшын тарихы мен әдебиетін оқығаннан кейін, Миллиган мұғалімдік білім алды және 1888 жылы Дерридегі МакКиккиптің қыздар колледжінде латын тілінен сабақ беруші болып жұмысқа орналасты. Ол бала кезінде шаруалардың ғана аузынан естіген, бірақ сол кездегі басым тіл болған ирланд тіліне қызығушылық таныта бастады. 1891 жылы ол Дублинде тағы бір қызметке кірісті. 1893 жылы Гейл лигасы құрылғанға дейін ирланд тілін үйрететін мектеп немесе үйірме таба алмағандықтан, ол жеке сабақтар алып, Ұлттық кітапханада ирланд әдебиеті мен тарихын оқыды. Миллиган Ирландияның түкпір-түкпірінде жаңа бөлімшелер ашып, сонымен қатар қаржы жинау арқылы өзін көрсетті. Солтүстікте, Ольстерде ол протестанттарды жұмысқа тартудың қиын міндетіне ерекше назар аударды, Лига президенті Дуглас Хайд, Ада МакНилл, Роджер Касмент, Стивен Гвинн және Сеймус МакМанус сияқты белсенділермен бірлесе жұмыс істеді. "Мейнот қаласында" атты өлеңінде ол 1911 жылы католик семинариясында кардинал Логпен құрметпен қарсы алынған Жорж V-тің жеке өмірін, бір кезде Ирландияның "тажы жоқ патшасы" деп саналған адамның өмірімен салыстырып, қатты сынға алды. 1891 жылдың мамырында ол күнделігіне: "О'Коннелл көшесіне қарай трамвайда келе жатқанда мен Парнелликке айналдым" деп жазды. "Ирис Олькирн" псевдонімімен жазған Миллиганның алғашқы романы, "Корольдік демократ", Парнеллдің қазан айында 1891 жылы қайтыс болуына бір жыл бұрын жарық көрді. Бұл роман ирланд анасынан туған болашақ Уэльс принці туралы нео-якобит ертегісі болды, ол "өз" халқын жер құқығы мен қалпына келтірілген ирланд парламенті үшін күреске жетектейді. Қазіргі Ирландияның үйде басқару қозғалысының жеңілісін болжап, тым көп келісімге ұмтылудың нәтижесінде, ол ұлттық баспасөз тарапынан жақсы қабылдамады.
1798 жылды еске алу
1893 жылы Милиган Белфастқа оралды. Ол Ирландия Республикалық Бауырластығының жетекші мүшесі Роберт Джонстонның қызы Анна Джонстонмен (кейіннен Этна Карбери атты жазушы) бірге тұрды. Олар көршілері, ағылшын суфражисті Мэри Энн Булмермен бірге Белфастта «әйелдер арасында ұлттық идеяларды» тарату және қаланың ұлттық және әдеби «бейделін» нығайту мақсатымен Ирландия Әйелдер қауымдастығын (IWA) құрды. Moneyreagh қаласында (пресвитериан дін қызметкері Ричард Литтл Гейл лигасының құрылтайшысы) және Portadown қаласында да филиалдар ашылды. 1895 жылы Милиган «Солтүстіктен хабарлар» атты тұрақты рубриканы Ирландия апталық тәуелсіз газетінде жаза бастады, Дублин оқырмандарына әйелдердің және Солтүстіктің ұлттық іске қосқан үлесін еске салды. Джонстон мен Булмермен (және оның ұлы Булмер Хобсон, кейіннен IRB мүшесі) бірге Милиган Фрэнсис Джозеф Биггердің ықпалына ілесіп, оның орбитасына тартылды. Биггер – бай пресвитериандық заңгер, әкесі сияқты ежелгі нәрселерге құмар (ол Миллиганның қарындасы Шарлоттамен бірге Ирландия фольклор қоғамы журналын редакциялады) және қонақжайлылығымен әйгілі болды. Белфаст шығанағының солтүстік жағалауындағы Ард Риг үйіне Биггер «Солтүстік қайта жандану» ақындары мен жазушыларын (Сеум Макман, Хелен Уодделл, Герберт Хьюз және Маргарет Пендер сияқты) және басқа да көрнекті мәдениет өкілдерін шақырды. Ард Ригте Милиган Джеймс Коннолли, Роджер Касмент және В. Б. Йейтспен тұрақты келушілердің арасында алғаш рет кездесті. Ард Ригтің үстіндегі Cave Hill-де серуендеп бара жатып («Уолф Тоун мен МакКракен ирланд тәуелсіздігіне адал болған қасиетті орын» деп Милиган санаған), Йейтс Милиганды көңілі қалдырды. Ол «98 жылға ең аз сіңіс танытпады», нәтижесінде кез келген естелік шараларын католиктер шоғырланған аудандармен шектеді. Литтлдің көмегімен ұйымдастырылған шеру Милиганның Белфасттың республикалық өткеніне жасаған баса назары «он тоғызыншы ғасырдың соңында қаланың қаншалықты ерекше екенін көрсетті». Олар тағы бір естелік үйірмесінің газетін – Генри Джой МакКраккен әдеби қоғамының «Солтүстік патриоты» газетін редакциялады, бірақ 1895 жылдың желтоқсанында жұмыстан босатылды, мүмкін, олардың төрт санының үшеуінде фениан тұтқындарына рақымшылық беруді қолдағандықтан. Ұзақ емес уақыт ішінде екі пеннилік айлық журнал кең таралды. Ирландия Әйелдер қауымдастығының лекторы ретінде Милиган мен Джонстон журналды және оқу үйірмелерін құруды насихаттады. Дублин, Дерри, Глазго және Нью-Йоркте агенттер табылды. Бір жыл ішінде Оңтүстік Африка, Канада, Аргентина және Австралиядағы ирланд диаспорасынан да жазылымдар келіп түсті. Мод Гонн Милиганды «кішкентай, агрессивті және байқағышпен толы» деп сипаттады, ол және оның достары «Шан Ван Вохттың кейбір нөмірлеріне қызғанышпен қарады». Бұл формула 1840 жылдары Гаван Даффидің «Жас Ирландия» газетін іске қосқан формулаға ұқсас болды. «The Nation» газеті сияқты «The Shan Van Vocht» та поэзия, сериалдық көркем әдебиет, ирланд тарихы, саяси талдау және хабарландыруларды ұсынды. Екінші нөмірде (Белфаст, ақпан 1896) келесілер болды: «Америка, О, құдіретті ана жер» (өлең); «Капитанның қызы» (Милиганның Айрис Олькирн псевдонимімен жазған сериал); «Жалғыз» (өлең); «67 жылғы фениан қозғалысының өрлеуі мен құлдырауы» (сериалдық тарих); «Манс О’Маллахан және перилер» (фольклор); «Ирландия футбол жеңісі»; «Иншерде» (өлең); «Солтүстік жұлдызының Вилли Кейн, ол қалай дарға асылудан құтылды» («Бірлік ирланд» газетінен); «Трансваалдағы ирландтар» (британдықтарға қарсы еріктілер); «Шеарстердің жерленген орны» («Бірлік ирланд» газетінен); «Біздің ұлттық тіліміз»; «Джеймс Кларенс Мэнган»; «Шолулар – Оуэн Ро О’Ниллдің өмірі (соғысқа қатысқан Ольстер басшысы), Финтан Лалордың өмірі мен жазбалары» (жер соғысының пайғамбары); «Біздің күнделігіміз» (күнделік және хабарландырулар); «Айшырақтардың иті» (өлең); «Ескі жер үшін» (ұлттық іске көмектесетін әртүрлі агенттіктерге шолу).
Бірлік - діни сенім мен таптан жоғары
1896 жылдың қаңтар айындағы алғашқы саны Джеймс Конноллиге мүмкіндік берді: «Социализм және ұлтшылдық», онда капиталист, жер иелері және қаржыгерлердің үстемдігіне күшпен қарсы тұра алатын сенім болмаса, «ирланд тілінің қозғалыстары, әдеби қоғамдар немесе естелік комитеттері» сияқты ұлтшылдықтар көп нәтиже бермейді деген пікірін айтты. Конноллиге әрі қарай материалдарың ұсынуға рұқсат берілді, ал Миллиган оқырмандардың мақтау хаттарын жариялады. Алайда, «Конноллидің еңбек және әлеуметтік мәселелер жөніндегі көзқарастарына толыққанды қолдау білдіргенімен», Миллиган оның Ирландиялық социалистік-республикалық партиясын құруына қарсылық көрсетті және олардың лекция оқуға шақыруын қабылдамады. Миллиганның редакциялық мақалалары Конноллидің социализм мен ұлтшылдықты байланыстыру туралы ұсынысын «назардан тыс қалдырды». Оның орнына ол жаңа партияның Вестминстерге сайлауға түсуі мүмкін деген ойға қарсы шықты. Егер сәтті болса, ИСРП «ағылшын жұмысшыларымен одаққа» түсетініне сенді, бұл ағылшын либералдарының Ирландия парламенттік партиясы үшін болған құлдырауынан кем емес болар еді. Миллиганның идеалы – Біріккен ирландтардың ұлтқа, дін мен таптан жоғары қоюға шақыруы еді. Бұл журналдың әдеби ерекшеліктеріне және, әсіресе, оның өзіндік «екі жақтан» роман жанрына сіңген. «Жас жасыл шұлықтар» атты сериалдық романы «отандық және эротикалық құштарлықты үйлестіреді». Журналның танымалдығына қарамастан, аймақ, тап, жыныс және дін бойынша ұлтшылдарды біріктіруге жасаған тытысы нәтижесіз болды: ешбір фракция немесе партия оны қолдау үшін жеткілікті қаржылық көмек көрсетуге дайын болған жоқ. 1899 жылдың сәуір айында IRB-нің Марк Райан Миллиган мен Джонстонды қырық санынан кейін жобаны басқаруға уақыты келгеніне көндірді. Шан Ван Вохттың тізімі Артур Гриффитке және оның жаңа апталық басылымына, «Біріккен ирланд» газетіне берілді, ол Cumann na nGaedheal органы және Sinn Féin-нің алдағы бағыты болды.
Ирландиялық республикашыл
Миллиганның "романтикалық көріністері – әскерлердің шеруі және көк тудың желбірегені" болды. Басқалар революциялық зорлық-зомбылық деп санаған, 1880-жылдардағы фениандық динамит науқанын ол қабылдамады. 1896 жылғы қазан айындағы «Шан Ван Вохт» журналында ол динамит әдістерін қолдануды айыптады: «Осындай нәрсені ұсынуға, ұйымдастыруға немесе орындауға құлшыныс білдіретіндер өз елдерінің атын түсіріп, бүкіл әлем алдында оны ұлттық мәртебеге лайықсыз етеді. [ ] Біздің күресіміздегідей қақтығыста қатаң және қорқынышты істер жиі жасалады және олар әділ болуы мүмкін, бірақ мақсатсыз немесе себепсіз, тек қана кек алу ниетімен ғимараттарды бомбалау және жару – ақымақтық және дұрыс емес». Ол 1916 жылғы Пасха көтерілісін осылай түсінбеді. Әкесі мен анасының және әпкесі Шарлоттаның (ол Лондонда күтіммен болған) қазасынан кейін, Дублиндегі көтеріліс, Конноллидің, Томас МакДонахтың және ол таныған басқалардың өлімі оған терең әсер етті. Лондонға барғанда ол Касменттің қамауда отырғанын көріп келді. Олар 1914 жылғы сәуірде Ларн қаласында болған, содан кейін одақтастар порт арқылы неміс қаруларын өткізген, және Касмент оған ұлтшылдар да осыған тең келуі керек деді. 1916 жылғы 3 тамызда ол Пенттонвилл түрмесінің алдында күткенде, оның өлім жазасы орындалғанын білдіретін қол соғуды естіді. Дублинге қайтып келгенде ол ирланд саяси тұтқындарына көмектесу үшін ақша жинау науқанына пьесалар мен өлеңдерін ұсынды. Азамат соғысының басталғанына қатты қайғырғанмен, ол 1921 жылғы Англия-Ирландия келісімін қабылдамаған Эмон де Валераның жағына шықты, республика орнына доминион мәртебесінен және бөлінуден бас тартты.
Мәдени белсенділік
Ата-анасы оның көзқарастарына төзімді болғанымен, Милиган бала кезіндегі қоғамнан мүлдем шеттетілді. Сонымен қатар, ұлтшыл айналымдарда оның протестанттық тегі оған қарсы келуі мүмкін еді. Көптеген адамдарды баураған нәрсе – мәдени жаңарудағы оның айқын рөлі болды. Милиганның замандасы және әріптес ақыны Сьюзан Лэнгстафф Митчелл 1919 жылы оның туралы былай деп жазды: «Қазіргі Ирландиядағы барлық ұлттық және интеллектуалдық қозғалыстарда – Гейл қайта жандануы, драмалық қозғалыс, әдеби ренессанс – осы талмайтын ирланд қызы олардың бастауында болды. Ол Гейл лигасы үшін бүкіл Ирландия бойынша лекциялар оқыды, пьесалар жазып, қойды [ ] және [редактор және сыншы Джордж Расселдің бағасын қайталады]. У.Б. Йейтс оған осылай сенбеді. Оның себебі, Дэвистің ауыр патриоттық өлеңдерімен салыстырғандықтан, оған драмамен айналысуын кеңес берді.
Фианнаның соңғы мейрамы
1898 жылдан бастап Милиган Мауд Гоннның Inghinidhe na hÉireann (Ирландияның қыздары) театры, Гейл лигасы және Ирландия әдеби театры сахналаған он бір пьеса жазды. 1901 жылдың ақпан айында ILT Дублиннің Гайетти театрында «Фианнаның соңғы тойы» спектаклін қойды. Оисин жырларындағы бір эпизодты бейнелейтін бұл пьеса, христиандық дәуірге дейінгі Ирландияның астарылуын грек сахнасында көрсетуге талпынған. Пьесадағы әрекеттің жоқтығы және музыканың қолданылуы (оны оның әпкесі Шарлотта дайындады) сахнада «көркем тыныштық» моменштерін тудырды, бұл Милиганның Гейл лигасы үшін жасаған галереялық турнедегі тірі суреттерді (tableaux vivant) еске салды. Сол сәтте Джон О’Лири «өткен мен қазіргі, аңыз бен тарихтың ерекше үйлесімін» ұсынды. The Freeman's Journal газеті 1867 жылғы көтерілістің қатысушысы, фениандық басшының «жазушы әйелге [сахнаға] Фианнаның той кезінде дастарқан басында отырған жауынгерлер тобының арасында [сахнаға] шығу арқылы қолдау көрсеткенін» хабарлады. Daily Express газетінің Дублин басылымының рецензенты «егер Ирландия әдеби театрының мақсаты ұлттық драманы жасау болса», онда Мисс Миллиганның әдісі «дұрыс жол» екені «көздейді» деді. Джордж Мурмен салыстыратын жобада (Диармуид пен Граниа) жұмыс істеп жүрген Йейтс бұл пьесаның «кейбір шетелдік тақырыптағы үлкен драмалар сияқты жүрекке тигенін» мойындады. Бірақ Йейтспен бірге ILT-ні құрған Огаста Грегори оны мүлдем мойындамады. Ол ұзақ монологтардың тілін «көтере алмайтын» және жалпы әсерін «әсем емес» деп бағалады. «Жас Ирландия» естелігін еске алып, Милиган «тек әдеби бағытта» қозғалған және «1848 жылы елді қоздырған ұлттық рухтан мүлдем айырылған» әдеби жаңарудағы адамдарды сынады.
Кейінгі жылдар
Ұлы соғыс қарсаңында Милиган Дублинде кіші інісі Уильям және оның отбасымен бірге тұрды. Олар екі көркем шығармада бірлесіп жұмыс істеді: ирландиялық викинг сагасы – «Теңіз патшасының ұлдары» және «Динамит барабаншысы» (американдық турист Ольстер протестанттарының «өздерін-өздері басқаруға» қарсы тұрудағы қатал бейілділігін баяндайды). Соғыс басталғанда Уильям ерікті болып тіркелді, ал британдық армиядан шығарылғаннан кейін қазіргі кезде посттравматикалық стресс синдромы (ПТСС) деп танылатын ауруға шалдықты. 1921 жылдың соңында ол бұрынғы британдық офицер ретінде Дублиннен 24 сағат ішінде кетуі немесе атылатыны туралы хабарлама алды. Республикалық бұйрықты кім санкциялағанын анықтау мүмкін болмады. Милиган өзінің бизнесін – Доусон-стриттегі ирландиялық кітап дүкенін және барлық мүлкін тастап, інісімен бірге алдымен Белфастқа, содан кейін Англияға қашып кетті. Ол 1938 жылдың шілдесінде Уэксфордта Біріккен ирландтықтарды еске алу салтанатында Солтүстіктің «жауыздай» және «ирландтық емес» атмосферасы туралы айтты. Сол жылы ол Солтүстік Біріктік Кеңесі шығарған Бөліске қарсы памфлетке қол қойған жалғыз әйел болды. 1914 жылы Милиганды «өзінің тәрбиеленген ағылшын-орталық доктринасын айыптаған солтүстік протестант әйел» деп мойындаған Томас Макдонаг оның іс-әрекетін «мәдени практика ретінде, отарлық тарихтың жазбаларында жиі кездеспейтін (өзіндей) адамдарға дауыс берген» деп сипаттады.
Еске алу
2010/2011 жылдары «Ольстер тарихы шеңбері» атақты Ольстер тұлғаларының есімін жазған тақталарды орнатты. Шарлотта Миллиган Фокс және Элис Миллиганның есімін жазған тақта Омаг кітапханасына, 1 Спилларс Плейс, Омаг, Ко Тиронға орнатылды.