Кіріспе

Ұлыбританияның Иракқа қару-жарақ экспорты (1989–1992)

Иракқа қару-жарақ сату ісі Саддам Хусейн билігінде болған кезде британдық компаниялардың Иракқа қару-жарақ сатуына үкіметтің рұқсат бергенінің анықталғанымен байланысты. Бұл дау Джон Мейджордың консервативтік үкіметіне наразылықтың күшеюіне және 1997 жылғы жалпы сайлауда Тони Блэрдің Лейбористік партиясының үлкен жеңіске жетуіне әсер еткен сыбайлас жемқорлық атмосферасына себеп болды. Бұл оқиға сонымен қатар жеке министрлердің жауапкершілігіне қатысты конституциялық нормалардың әлсіздігін көрсетті, нәтижесінде Блэр үкіметі Министрлер кодексін қабылдады. 1991 жылғы Бірінші шығанақ соғысынан кейін британдық компаниялардың Саддам Хусейн әкімшілігін соғыс жүргізуге қажетті материалдармен қамтамасыз еткендігіне қызығушылық артты. Британдық станок жасаушы Matrix Churchill компаниясының төрт директоры Иракқа жабдықтар мен технология бергені үшін сотқа тартылды, бірақ 1992 жылы сот процесі тоқтатылды, себебі компанияға үкімет Иракқа қару қалай сатуға болатыны туралы кеңес бергені белгілі болды. Кейіннен бірнеше директорға өтемақы төленді.

Черчилль матрицасы

Сотта жарияланған құпия құжаттар Британияның елдегі машина жасау өнеркәсібін, соның ішінде Matrix Churchill компаниясын, басқарушы директоры Пол Хендерсон 15 жыл бойы британдық барлау қызметі үшін ақысыз жұмыс істегенін сақтап қалу үшін эмбаргоны бұзғанын көрсетті. Matrix Churchill – 1913 жылы Уолтер Таттлер мен оның жеңістігі сэр Гарри Харли құрған, Ковентриде орналасқан инженерлік компания. Компанияның бастауы өлшегіштер мен құралдар жасаумен байланысты, ал бастапқы компания «Уолтер Таттлер Лтд» деп аталды. 1989 жылы қарызды өтеу нәтижесінде компания «Ирак мүдделеріне» тегін сатылды. Жаңа директорлар тағайындалды, оның ішінде ирактық қауіпсіздік қызметінде жұмыс істеген екі адам болды. Компания Саддам Хусейннің құпия қару-жарақ бағдарламасы үшін компоненттерді жеткізуді бастады. Халықаралық атом энергиясы агенттігінің мәліметінше, Иракта табылған оның өнімдері әлемдегі ең жоғары сапалы өнімдердің қатарына жатты. Бұл «екі мақсатта қолданылатын» машиналар болатын, оларды артиллериялық снарядтар мен орташа қашықтықтағы зымырандарға арналған бөлшектерді қоса алғанда, қару-жарақ жасау үшін пайдалануға болады. Басқа директорлардың бірі британдық барлау қызметіне жұмыс істегенін мәлімдегендіктен, Қорғаныс министрлігі Matrix Churchill компаниясына оқ-дәрілер жасауға қолданылатын материалдарды экспорттау лицензиясына қалай өтініш беру керектігі туралы кеңес берді, бұл материалдарға ешқандай назар аудармайтын етіп. Алан Кларк сотта Иракқа қару-жарақ экспорты саясаты туралы білгендеріне қатысты сұрақтарға жауап беруде «ақиқатқа қатысты ұқыпты болғанын» мойындағанда, сот ісі тоқтатылып, 1996 жылы жарияланған Скотт тергеуі басталды. Бұл іс сонымен қатар қоғамдық мүддеге қатысты иммунитет мәселесін көтерді, яғни өте құпия деп саналатын ақпаратты жария етуден қорғау процесі. Ақпараттың жария болуына жол бермеу үшін тиісті министрлік қоғамдық мүддеге қатысты иммунитет сертификатын беруге міндетті.