Кіріспе
Барлық күнәкар және адасқан жандардың соңында Құдаймен татуласады деген ілім. Христиандық теологияда жалпыға бірдей татуласу (әлемдік құтқарылу, христиандық универсализм немесе жай ғана универсализм деп те аталады) – Құдайдың сүйіспеншілігі мен мейірімі арқасында барлық күнәкар және адасқан жандардың ақырында Құдаймен татуласады деген сенім. Бұл ілім көптеген негізгі христиан шіркеулері тарапынан қабылданбады, олар көптеген адамдар құтқарылмауы мүмкін деген мүмкіндікті сақтап қалады, бірақ көптеген беделді христиан ойшылдары мен христиандық топтар тарапынан қолдау тапты. Киелі кітаптың өзінде әртүрлі көзқарастарды қолдайтын сан алуан аяттар бар екендігі айтылады. Жалпыға бірдей татуласуға сенушілер, қандай да бір "тозақ" болуы мүмкін екенін мойындаса да, ол шексіз азаптау орны емес, және Құдайдың әділ жазасын толықтай өтегеннен кейін адам жандарының жойылмайтын орын емес деп санайды. Бұрын айтқандай, Киелі кітапта осы тақырыпқа қатысты көптеген, кейде бір-біріне қайшы келетін аяттар бар, оларды оқырманның қосымша түсіндіруісіз түсіну қиын. Әйгілі теологтар Эмиль Бруннер мен Дж. А. Т. Робинсон осы аяттарды екі негізгі санатқа бөлуге болатынын айтады: кейбіреулердің құлдырауы немесе баршаның ақырында татуласуы. Сонымен қатар, 2 Салоникалықтарға 1:8-9 (NIV) былай дейді: «Құдайды танымайтын және Иеміз Иса Мәсіхтің Ізгі хабарына бағынбайтын адамдар мәңгілік құртумен жазаланады және Иеміздің алдынан қуылған болады, Оның құдіретті даңқынан шеттетіледі». Лұқа Ілтебігінде Исаның құтқарылудың «тар» есік екендігі туралы айтқан сөздері жиі келтіріледі, Лұқа 13:23-25 былай делінеді: «Біреу Одан: «Мырза, құтылатындардың саны аз ба?» деп сұрады. Ол оларға: «Тар есіктен кіруге бар күшіңізді салыңыз, өйткені көптеген адамдар кіруге тырысып, кіре алмайды», – деді. Есік иесі орнынан тұрып есікті жапқаннан кейін, сіздер сыртынан қағып, «Мырза, бізге есікті ашыңыз!» деп жалбарынасыздар. Бірақ ол: «Мен сендерді танымаймын, сендер қайдан келгендеріңді де білмеймін», – деп жауап береді». Киелі кітаптың толық татуласу идеясын қолдайтын кітаптарының бірі – Қорынттықтарға бірінші хат. Онда «Адамда барлығы өлгендей, Мәсіхте барлығы тіріледі» (1 Қорынттықтар 15:22) және «Құдай – барлығында бар» (1 Қорынттықтар 15:28) деп айтылған. Сондай-ақ, 1 Тімотеге 4:10 (ЖД) «Біз тірі Құдайға үміт арттық, Ол барлық адамдардың, әсіресе сенушілердің құтқарушысы». Колоссайлықтарға арналған хатқа да назар аударылады.
In Christian theology, universal reconciliation (also called universal salvation, Christian universalism, or in context simply universalism) is the doctrine that all sinful and alienated human souls—because of divine love and mercy—will ultimately be reconciled to God. The doctrine has been rejected by most mainstream Christian churches, which tend to maintain at least the possibility that many are not saved, but it has received support from many prestigious Christian thinkers as well as many groups of Christians. It has been argued that the Bible itself has a variety of verses that seem to support a plurality of views. Believers in universal reconciliation may support the view that while there may be a real "Hell" of some kind, it is neither a place of endless suffering nor a place where the spirits of human beings are ultimately "annihilated" after enduring the just amount of divine retribution. The Bible itself has, as referred to before, a variety of verses on the subject that appear to be contradictory if not given additional reader interpretation. Influential theologians Emil Brunner and J. A. T. Robinson argue that these verses can be put into two distinct categories: damnation for some or eventual reconciliation for all. Also, 2 Thessalonians 1:8–9 (NIV) declares, "Those who do not know God and do not obey the gospel of our Lord Jesus, they will be punished with everlasting destruction and shut out from the presence of the Lord and from the glory of his might." The Gospel of Luke statement by Jesus about salvation being a "narrow" doorway is often quoted, with Luke 13:23–25 reading:
"Someone asked him, 'Lord, are only a few people going to be saved?' He said to them, 'Make every effort to enter through the narrow door, because many, I tell you, will try to enter and will not be able to.' Once the owner of the house gets up and closes the door, you will stand outside knocking and pleading, 'Sir, open the door for us.' But he will answer, 'I don't know you or where you come from.'" Books of the Bible argued to possibly support the idea of full reconciliation include the First Epistle to the Corinthians. The sections of 1 Corinthians 15:22, "As all die in Adam, so all will be made alive in Christ", and 1 Corinthians 15:28, "God will be all in all", are cited. and 1 Timothy 4:10 (NIV), "We have put our hope in the living God, who is the Savior of all people, and especially of those who believe." As well, the Epistle to the Colossians receives attention,
Универсалистік аргументтердің дамуы
Жалпы алғанда, христиан универсализмін тарихи түрде қорғаған көптеген адамдар (және бүгінде де солай істейтіндер көп) оны Құдайдан шынымен рухтандырылған және көшіру қатесі жоқ, дәстүрлі Киелі кітап каноны тұрғысынан қарастырды, бірақ Киелі кітаптың қатаң сөзбе-сөз мағынасын қабылдамай, мәтіндерді терең талдап зерделеді. Олардың пікірінше, адамзатты жақсылыққа татуластыруды сипаттайтын (мысалы, Ефестіктерге арналған хатта) және адамзаттың көпшілігіне құдайдың азабын (мысалы, Аян кітабында) сипаттайтын Киелі кітап аяттары арасындағы көрінетін қайшылықтың себебі – ұзақ мерзімді жазалау туралы ескертулер, болашақ оқиғалардың болжамы ретінде емес, жазалаудың орындалмауы мүмкін екенін білдіретін ескертулер ғана. Сондай-ақ, олардың жақтастары күнәкарлардың тозақта немесе тозаққа ұқсас жағдайда шеккен азабы ұзаққа соқса да, мәңгілік емес, шектеулі болады деп санайды (Апокатастасис). Ол құтқарылудың негізінен Христиандыққа байланысты екенін жазғанда, көптеген дәстүрлі христиандардың пікірін білдірді. Ол Иса Мәсіхте барлық адамзаттың Құдаймен татуласуының мағынасы осыдан бұрыннан қалыптасқан екенін, ал Мәсіх арқылы адамдардың барлығы таңдалған және әділдікке ие болғанын айтты. Сондықтан, Құдайды мойындамағандардың тіпті олар үшін де мәңгілік құтқарылу мүмкіндігі бар, бұл тек ашық сұрақ емес, сонымен қатар христиандардың рақымға үміттенуі керек нәрсе. Христиандар тозақты түзетуші және уақытша деп қарастырды және олармен пікірлесуді «достық пікірталас» деп санады. Киелі Иероним сол кезде «көптеген» адамдардың тіпті шайтанның тауба етіп, бұрынғы орнына қайта оралатынына сенетінін айтқан.
Ертедегі христиандық
Эдвард Бичер мен Джордж Т. Найттың сөзіне қарағанда, христиан тарихының алғашқы 600 жылында тозақ туралы алты негізгі теологиялық мектеп болған: олардың төртеуі жалқылықты (универсализмді), біреуі жоққа шығарушылықты (анигиляционизмді), ал соңғысы мәңгілік азаптауды ұсынған. Көптеген ертедегі шіркеу әкелері Құдайдың өзінің жаратылысымен соңғы татуласуын қабылдаған немесе оған үміттенген. Барлық жанның соңғы қайта жаңғыруы туралы ұғым, әсіресе төртінші және бесінші ғасырларда Шығыста үлкен қызығушылық тудырған.
Александрия
Универсалистік ойдың ең маңызды мектебі - Мысырдағы Александриядағы Дидаскалиум, оны шамамен 190 жылы Әулие Пантень құрған. Александрия ежелгі Жерорта теңізі аймағындағы білім мен интеллектуалдық пікір-таластың орталығы болды және Рим шіркеуінің күшеюіне дейін христиан дінінің теологиялық орталығы саналды.
Александриялық Климент (шамамен 150 215 ж.
Универсалистер Хосея Баллоу (1829), Томас Уиттемор (1830), Джон Уэсли Хансон (1899) және Джордж Т. Найт (1911) Александриялық Климент ерте христиандықта универсалистік көзқарастарды білдіргенін айтты. Мұндай мәлімдемелер әрқашан даулы болды. Кейбір ғалымдар Климент апокатастазис терминін негізінен таңдалған аз ғана адамдардың қалпына келтірілуіне қатысты қолданғанын, бірақ оның жалпылама мағынасы бар екенін санайды. Брайан Дейли Клименттің "өлімнен кейінгі жазаны емдік, демек уақытша шара ретінде қарастырғанын" және ол "барлық саналы тіршілік иелері үшін жалпы құтқарылу мүмкіндігін өте сақтықпен ұсынғанын" жазады, мысалы, Stromateis, VII кітап, 2-тарау.
Ориген (шамамен 185 254)
Дейлидің сөзіне қарағанда, Ориген "барлық адам жаны соңында құтқарылатынына" және "махаббатпен толы ойшаралықта мәңгілікке Құдаймен бірігетініне" берік сенген. Бұл, оның пікірінше, Пауылдың I Коринттіктерге 15:24–28 аяттарында уәде еткен "соңғы нәрсенің" қажетті бөлігі. Дейли сондай-ақ, Оригеннің кейде осы соңғы, жалпы құтқарылу күйін ἀποκατάστασις деп атағанын және оның оқырмандарына бұл ұғым жақсы таныс болғанын айтады. Дегенмен, Фредерик В. Норрис Оригеннің жалпы кешірімге мүлдем сенбеген болуы мүмкін екенін айтты. "Оригенге арналған Вестминстерлік нұсқаулық" (2004) атты мақаласында ол былай деп жазды: "Сонымен, біз біле алатынымыз бойынша, Ориген ешқашан эксклюзивті құтқарылуды немесе жалпы құтқарылуды ерекше баса көрсетпеген, екі мүмкіндікті де толығымен жоққа шығарған емес."
VI ғасыр Универсализмді Экуменикалық айыптау?
Апокатастазды 19 ғасырдағы Хосея Баллу (1842) сияқты универсалистер Американың универсалистік шіркеуінің сенімдерімен бірдей деп түсіндірді. Дегенмен, 6-шы ғасырдың ортасына дейін бұл сөздің мағынасы кеңірек болды. Бұл сөз құтқарылуға қатысты бірнеше ілімдерге қолданылғанмен, сонымен қатар бір орынға және бастапқы жағдайға оралуды да білдірді. Осылайша, грек сөзінің бастапқы қолданылуы кең және метафоралық болды. Көптеген гетероклиттік көзқарастар Оригенмен байланысты болды, ал Екінші Константинополь соборына қатысты оған қарсы 15 анафема жанның алдын ала болуымен, анимизммен, еретикалық христологиямен және дененің нақты және мәңгілік қайта тірілуін жоққа шығарумен бірге апокатастаздың бір түрін айыптады. Кейбір зерттеушілер анафемалар ертерек жергілікті синодқа тиесілі деп санайды. New Advent Catholic Encyclopedia Бесінші Экуменикалық собордың ресми және уәкілетті Экуменикалық собор ретінде даулы болғанын мәлімдейді, себебі оны Папа емес, император құрған, өйткені Папа оған қарсылық көрсетті. Бесінші Экуменикалық собор "Үш тарау" деп аталатын мәселені қарады және Оригенмен де, Оригендік көзқарастармен де ешқандай қатысы жоқ Оригендік формаға қарсы болды. Папалар Вигилий, Пелагий I (556–61), Пелагий II (579–90) және Ұлы Григорий (590–604) тек Бесінші собордың Үш тараумен айналысқанын ғана білді, олар оригенизм немесе универсализм туралы айтпады және Ұлы Григорий универсализмге қарсы болғанымен, оның айыпталуын білгендей сөйлемеді. Ғалым Ричард Баукхэм ғалымдардың Оригеннің көзқарасына қарсылық білдіргеніне байланысты универсализм "қадірсіз" болып көрінсе де, Бесінші Экуменикалық собор оны жағымсыз бағалағаны "күмән тудырады" деп мәлімдеді.
Орта ғасырлар
Универсалист Джон Уэсли Хансон мәңгілік тозақ шіркеудің қалыпты көзқарасына айналғаннан кейін де орта ғасырларда Универсалистік идеяларды қолдаған христиан ойшылдары болғанын айтты. Джордж Т. Найттың "Шафф" мақаласында, Иоганн Скот Эриугена, Иоганн Таулер, Блаженный Джон Руйсбрук және Блаженный Джулиан Норвичтің Универсалистік бағыттары болғаны мүмкін екені айтылады. XIII ғасырдың епископы, Шығыс шіркеуінің Ахлаттық Соломоны, өзінің "Арыққыры" кітабында универсализмді қорғады, көбінесе Исаак Ниневиялық, Теодор Мопсуэстиялық және Диодор Тарскийдің цитаталарына сүйенді. Дэвид Бентли Харт осыны растап, аталған шіркеудің XIV ғасырлық патриархы Тимофей II тозақтың мәңгілік азабы, қасиеттілердің дұғалары арқылы тазартылған жандар жұмаққа кіргенде аяқталады деп айтуды әбден орынды санағанын қосты.
XVI ғасыр Реформация дәуірі
Эразм сияқты тұлғалар грек шіркеуінің әкелеріне деген қызығушылықты қайта жақтандырса да, Ориген сияқты жалпы құтқарылудың алғашқы жақтастарының еңбектерінің жаңа басылымдары жарық көрген сайын олар кеңінен танымал болды, бірақ жалпы қалпына келтіру – негізгі реформаторлар қайта жаңғыртуды қалаған доктрина емес еді. Дегенмен, Аугсбургтік Исповедь мәңгілік азапты жариялағанмен, кем дегенде бірнеше анабаптистер универсализмді ұстанғанын көрсетеді: «Олар сотталған адамдар мен шайтандардың жазасы аяқталады деп ойлайтын анабаптистерді айыптайды». Реформация мен Ағарту дәуірі арасындағы кезеңде құтқарылу және тозақ туралы ұзақ пікірталас жүрді. Бұл кезеңдегі басты дау – көпшілік, олардың пікірінше, жан өлмейтін және тозақта мәңгілік жаза бар (мысалы, Кальвин), ал азшылық, соның ішінде Лютер, жанның ұйқыда қалуына сенді. Иоахим Вадиан мен Иоганн Кесслер неміс анабаптисі Ханс Денкті жалпы құтқарылуды үйретеді деп айыптады, бірақ ол оны жоққа шығарды, ал соңғы зерттеулер оның іс жүзінде оны үйретпегенін көрсетеді. Ханс Хут Денктің ықпалында болды, бірақ ол универсализм доктринасын таратуға ешқандай дәлел жоқ.
Солтүстік Америкадағы 18 ғасыр
Универсализмді Солтүстік Америка колонияларына 18 ғасырдың басында Англияда туған дәрігер Джордж де Бенневилл әкелді, оны Пенсильванияның квакерлердің төзімділігі қызықтырды. Солтүстік Америкадағы универсализм белсенді және ұйымдасқан болды. Бұл, Жаңа Англияның ортодоксалды, кальвинистік конгрегационалистері үшін, мысалы, Джонатан Эдвардс үшін қауіпті деп есептелді, ол универсалистік ілімдер мен уағыздаушыларға қарсы көптеген еңбектер жазды. Джон Мюррей (1741–1815) мен Эльханан Винчестер (1751–1797) қазіргі заманғы Универсалистік қозғалыстың негізін қалаушылары және әмбебап құтқарылу ілімінің алғашқы ұстаздары ретінде танылады. Эльханан Винчестер сияқты ертедегі американдық универсалистер ақыр соңында құтқарылуға жеткенше жандардың жазалануын уағыздауды жалғастырды.
19 ғасыр
XIX ғасыр христиан универсализмінің және Американың универсалистік шіркеуінің өркендеу дәуірі болды. Белгілі неміс философы Фридрих Шлейермахер универсализмді оқыған ең танымал діни ойшылдардың біріне айналды. Ол алдын ала тағдыр туралы Джон Кальвиннің көзқарасын біршама бөліскенімен, Құдайдың барлық нәрсені шешетін еркі деген ұғымды Құдайдың күші, қадір-қасиеті және алғырлығы арқылы бүкіл адамзаттың Құдай алдында біртұтас екендігі және әрбір адамның соңында Оның сүрінбейтін ықпалына тартылатындығы деп түсіндірді. Бұл бірнеше христиандық дүкендердің оның кітаптарын сатудан бас тартуына әкеп соқты.
21 ғасыр
Христиандық универсализм унитариандық универсализмте ғана емес, сонымен қатар тринитариандық универсализмде де әсер етеді. 2004 жылы Пятидесятник епископ Карлтон Пирсон африкалық-американдық Пятидесятник епископтардың бірлескен колледжі тарапынан ресми түрде еретик деп жарияланғанда, ол кеңінен танымал болды. Орал Робертс университетінде (харизматикалық христиан колледжі) білім алған епископ Пирсон жалпы құтқарылу доктринасына сенеді деп ресми түрде мәлімдеді. Оның шіркеуі, «Жаңа өлшемдер шіркеуі» деп аталды, осы доктринаны қабылдады (яғни, шіркеудің бастапқы мүшелерінің көп бөлігі кеткендіктен, қалғандары), және 2008 жылы қауым Талсадағы (Оклахома штаты) All Souls Unitarian Church-ке қосылды, ол әлемдегі ең ірі Unitarian Universalist қауымдарының бірі. «Грегори Макдональд» жазған «Евангелистік универсалист: Құдайдың сүйіспеншілігі бізді құтқарады деген Киелі кітаптағы үміт» кітабы 2006 жылы жарық көрді. «Грегори Макдональд» – псевдоним, ал кітаптың авторы кейін Робин Парри екені анықталды. Осы автор 2003 жылы шыққан «Universal Salvation? – Қазіргі пікірталастар» жинағының да редакторы. 2010 жылы «Барлығы жақсы болады» кітабы жарық көрді, онда Оригеннен Мольтманға дейінгі жалпы құтқарылу туралы ілім қарастырылады. 2007 жылдың 17 мамырында Вашингтондағы тарихи Универсалистік Ұлттық Мемориалдық шіркеуде Христиан Универсалистік қауымдастығы құрылды. Бұл қазіргі заманғы христиандық универсализм қозғалысын унитариандық универсализмнен ажырату және жалпы құтқарылуға сенетін христиандардың экуменикалық бірлігін ілгерілету мақсатында жасалды. 2008 жылы Волоколамск епископы, орыс православиелік ғалымы Иларион Альфеев, Римде өткен Әлемдік Құдайлық Мейірімділік Конгресінде (2008) Құдайдың мейірімі соншалық зор, ол күнәкарларды мәңгілік жазаға тарта алмайды деп мәлімдеді. Ол православиелік тозақ түсінігінің рим-католик шіркеуінің тазару орны туралы түсінікке ұқсас екенін айтты. Америкалық шығыс православиелік теолог Дэвид Бентли Харт та универсалистік позицияның дұрыстығын дәлелдеді, ең әйгілісі «Барлығы құтқарылады: Жұмақ, тозақ және жалпы құтқарылу» (2019) еңбегінде. 2013 жылы жарық көрген «Апокатастаздың христиандық ілімі: Жаңа өсиеттен Эриугенаға дейінгі сынды талдау» атты үлкен монографиясында Илария Л. Е. Рамелли апокатастаздың (қайта жаңғырту) грек философиясы мен яһуди-христиандық кітаптарынан бастау алатын маңызды патристикалық ілім екенін көрсетеді. Ол оның көптеген Әулиелерде болуын және христологиялық және Киелі кітаптық негізін дәлелдейді, христиан дінінің пайда болуынан бастап Эриугенаға дейінгі мағынасы мен дамуын талдайды. Қазіргі консервативті евангелистік ұстаздардың арасында Томас Талбот және Аспандық сенімнің негізін қалаушы Дж. Д. Левитт бар. Универсализмді қолдап жазған және үлкен назар аударған ХХ және ХХІ ғасырлардағы екі христиан теологы – Дж. А. Т. Робинсон мен Джон Хик. Екеуі де универсализмнің Құдайдың табиғатынан, яғни шексіз сүйіспеншіліктен туындайтынын дәлелдеді және өлімнен кейін уақыт өте келе кейбіреулер уақытша тәубе етуден бас тартса да, ешкім мәңгілікке тәубе етуден бас тартпайды деп мәлімдеді. Хик, әсіресе, Киелі кітаптағы тозаққа қатысты көрінетін қайшылықтар тозақ туралы ескертулердің мәңгілік азаптан қашу үшін толық тәубе етуден бас тарту жағдайында ғана қолданылатынын ескерту мақсатындағы шартты ескертулер екенін, бірақ ешкім осындай таңдау жасамайтынын айтты.