Кіріспе

Ресейлік дипломат, драматург, ақын және композитор (1795-1829) Александр Сергеевич Грибоедов (Александр Сергеевич Грибоедов, Александр Сергеевич Грибоедов немесе Грибоедов; 15 қаңтар 1795 – 11 ақпан 1829), бұрын Александр Сергеевич Грибоедов деп латын әрпімен жазылатын, орыс дипломаты, драматург, ақын және композитор болған. Оның ең танымал туындысы – 1823 жылғы «Ақылдан жапа шегу» атты ырғақты комедиясы. Ол Ресейдің Қажар Персиясындағы елшісі қызметін атқарды, онда ол және елшілік қызметкерлерінің барлығы ашулы халықтың шабуылынан қаза тапты. Бұл Ресейдің Гулистан (1813) және Түркменчай (1828) шарттарын таңу арқасында туған Ресейге қарсы сезімнің салдарынан болды. Аталған шарттар Қажар империясының Солтүстік Кавказ және Транскавказияның бір бөлігін қамтитын солтүстік территорияларын күштеп беруін бекітті. Грибоедов соңғы шартты бекітуде маңызды рөл атқарды.

Ерте өмір

Грибоедов Мәскеуде дүниеге келді, нақты жылы белгісіз, биографтар бұл 1790 немесе 1795 жыл болған жоқ па деп пікірталас жүргізеді. Ол Мәскеу университетінде филология ғылымының магистрі дәрежесін алды, сосын докторантураға түсті. 1812 жылы докторантурадан бас тартып, әскерге қатарына енді. Гусар полкіне кіріп, 1816 жылы қызметтен кетті. Келесі жылы мемлекеттік қызметке қабылданды. 1818 жылы Парсыдағы Ресей елшілігінің хатшысы болып тағайындалды және Грузияға ауыстырылды. Ол музыкалық қабілетке ие болды, фортепианода ойнап, бірнеше вальс шығарды. Оның шығарған вальстерінің тек екеуі бүгінгі күнге жетті, бірақ ол бірнеше шығарма жазғаны, соның ішінде сахналық қойылымдармен байланысты вадевильдер де бар екені жазылған. Ол әдеби туындыларымен және поэзиялық өлеңдерімен танымал. 1816 жылы Санкт-Петербургте сахнаға қойған «Жас жұбайлар» (Молодые супруги) комедиясынан кейін де осы сияқты туындылар жазды. Бұл туындылары да, очерктері мен өлеңдері де ұзаққа соқпайтын еді, егер оның орыс аристократиялық қоғамын сынаған «Ақылдан безген қайғы» (Горе от ума) комедиясы сәтті болмағанда. Оның алғашқы басылымы 1833 жылы, яғни қайтыс болғаннан кейін төрт жыл өткен соң жарық көрді. Ол оны сахнада бір рет ғана көрді, ол Еревандағы гарнизон офицерлерінің қойылымында болды. Көңілі толмағандықтан Грузияға қайтып келді. 1826-1828 жылдардағы орыс-парсы соғысы кезінде ол тіл білу шеберлігін туысы генерал Иван Паскевичтің қызметіне жұмсады, содан кейін Санкт-Петербургке жіберілді, онда Түркіменсай шарты бойынша келіссөздер жүргізді. Сол жерде, өзін әдебиетке арнауды ойлап, грузин аңыздарына негізделген «Грузинская ночь» романтикалық драмасын жаза бастады. Оның композиторлық өмірі сол замандағы басқалармен салыстырғанда шағын болғанмен, Михаил Глинка сияқтылар оны «өте жақсы музыкант» деп санады, және оның резиденциясында сол заманның көптеген көрнекті музыканттары жиналатын, бірақ қазіргі онжылдықта салыстырмалы түрде маңызды емес, Владимир Одоевский, Александр Алябьев, Михаил Виельгорский және Алексей Верстовский сияқты тұлғалар болды. Композиторлық жұмыстан тыс, бүгінгі күнге дейін оның Ab мажор және E минор тоналындағы екі вальсі ғана жеткен. Ол композитордың өзі Петр Вяземскиймен бірлесіп жазған «Кім бауыр, кім қарындас, немесе алдаудың үстіне алдау» (1824) опера-вадевиліне музыкалық қосымша жазғаны белгілі.

Өлім

Досы ханзада Чавчавадзенің 16 жасар қызы Ниноға үйленгеннен кейін бірнеше ай өткен соң, Грибоедов кенеттен Персияға толық өкілетті министр ретінде жіберілді. 1826-1828 жылдардағы орыс-парсы соғысы мен Түркіменчай шартының нәтижесінде Персияда Ресейге қарсы күшті сезімдер пайда болды. Тегеранға келген соң, оған «Арыстан және Күн» ордені табысталды. Грибоедов келгеннен кейін көп ұзамай, Ресей елшілігіне қарақшылар шабуыл жасады. Оқиға парсы шахының гаремінен қашқан бір армян евнухының және шахтың күйеуінің гаремінен қашқан екі армян құлының қашуымен басталды. Үшеуі де Ресей елшілігінен пана сұрады. Түркіменчай шартында келісілгендей, сол кезде Персияда тұратын грузиндер мен армяндарға Грузия мен Шығыс Арменияға оралуға рұқсат берілді. Бірақ шах Грибоедовтан үш қашқанды қайтаруды талап етті. Грибоедов бас тартты. Оның бұл шешімі қала бойынша қыжырлы дүрбелең тудырды, бірнеше мың парсы адамдары Ресей елшілігін қоршап алып, оларды босатуды талап етті. Көп ұзамай, мұллалардың ықпалымен, қарақшылар ғимаратқа шабуыл жасады. Мұжтахид атағын алған жоғары дәрежелі мұсылман ғалымы, Мырза Мәсих Астарабади, белгілі Мырза Мәсих Можтахид, мұсылман әйелдерін сенбеушілердің қолынан босатуға рұқсат ететін фәтва шығарды. Грибоедов және оның миссиясының басқа мүшелері қоршауға дайындалып, барлық терезелер мен есіктерді жапты. Олар қаруланған күйде, толық формада, соңғы тамшы қанға дейін қорғануға бел буды. Саны аз болғанымен, елшілікті қорғауға тағайындалған казак отряды бір сағаттан астам уақыт бойы қарақшылардың шабуылын тойтарды, бірақ соңында Грибоедовтың кеңсесіне кері шегінуге мәжбүр болды. Сол жерде Грибоедов пен казактар қарақшылар ғимараттың шатырынан, содан кейін төбеден өтіп, оларды өлтіргенге дейін қарсылық көрсетті. Қашқан евнух және қылышымен шайқасқан Грибоедов атылғандардың біріншілерінен болды; екі армян әйелінің тағдыры әлі де белгісіз. Миссияның екінші хатшысы Карл Аделунг және, әсіресе, аты белгісіз жас дәрігер ерлікпен шайқасты, бірақ көп ұзамай сахнада кесілген, бассыз денелер жатты. Грибоедовтың денесі терезеден лақтырылып, бас киім сатушы оның басын өз дүкенінде көрсетті және оған «Шах» алмасын да сыйлады. Ресейлік дереккөздер оның әйелі Тифлис қабіріне: «Сенің ақылың мен еңбектерің орыс есінде мәңгілік, бірақ неге менің махаббатым сенен ұзақ өмір сүрді?» деп жазған делінеді. Тбилисиде А. С. Грибоедов атындағы театр және ескерткіш (авторы М. К. Мерабоишвили) бар.

Мұражай

А. С. Грибоедов атындағы мемлекеттік тарихи, мәдени және табиғи мұражай-қорық Смоленск облысы, Вяземский ауданы, Ресейде орналасқан. Қырымдағы Қызыл үңгірде (Қызыл Қоба) А. С. Грибоедов болған кезеңге арналған галерея аталған.

Кітапханалар

Санкт-Петербургтегі А.С. Грибоедов атындағы Ұлттық әдебиет кітапханасы. Мәскеу қаласының Орталық әкімшілік округінің №2 орталықтандырылған кітапхана жүйесінің А.С. Грибоедов атындағы орталық кітапханасы. Кітапхананың құрылғанына 100 жыл толуына орай, онда мемориалдық музей ашылып, А.С. Грибоедов атындағы сыйлық табысталды.

Опера

1824: Кім бауыр, кім қарындас, немесе алдаудың өші (Композитор және П. А. Вяземскийдің сахналық пьесасына қосымша музыка жазды)