Кіріспе

Банктік реттеу аясы

Базель II – Базель келісімдерінің екіншісі, Банктік қадағалау жөніндегі Базель комитеті шығарған банктік заңдар мен ережелерге қатысты ұсыныстар. Қазіргі таңда Базель III оны кеңейтіп, ішінара алмастырды. Базель II келісімі 2004 жылдың маусымында жарияланды. Бұл – халықаралық банктік стандарттардың жаңа аясы, ол Базель I аясын банктердің қаржылық және операциялық тәуекелдерден қорғану үшін ұстауы тиіс ең төменгі капиталды анықтау мақсатында алмастырды. Бұл ережелердің мақсаты – банк қаншалықты үлкен тәуекелге ұшыраса, оның төлем қабілеттілігі мен жалпы экономикалық тұрақтылығын сақтау үшін соғұрлым көп капитал ұстауы керек екенін қамтамасыз ету болды. Базель II банк несие беру, инвестициялау және сауда-саттық қызметі арқылы өзін тәуекелге ұшырататын тәуекелге лайықты капиталға ие болуын қамтамасыз ету үшін тәуекелді басқару және капитал талаптарын белгілеу арқылы осы мақсатқа жетуге тырысты. Бір мақсаты – халықаралық деңгейде жұмыс істейтін банктер арасындағы бәсекелестік теңсіздігін шектеу үшін ережелердің жеткілікті үйлесімділігін сақтау болды. Базель II 2008 жылы көптеген ірі экономикаларда қолданысқа енгізілді. 2007–2008 жылдардағы қаржы дағдарысы Базель II толыққанды күшіне енгенге дейін болды. Базель III бойынша келіссөздер жүрген кезде дағдарыс ең маңызды мәселе болып танылды, сондықтан Еуропа және АҚШ сияқты бірқатар маңызды елдерде қатаң стандарттар қарастырылып, жылдам қабылданды.

Келісімнің қолданылуы: Үш тірек

Базель II «үш тірек» тұжырымдамасын қолданады: 1) ең төменгі капитал талаптары (тәуекелді басқару), 2) қадағалау тексеруі және 3) нарықтық тәртіп. Базель I келісімі осы тіректердің тек бір бөлігін ғана қарастырды. Мысалы, Базель II-нің бірінші тірегі бойынша несиелік тәуекел ғана оңай қарастырылса, нарықтық тәуекел соңынан қарастырылды; ал операциялық тәуекел мүлдем қарастырылмады.

Бірінші бағана: Минималды капитал талаптары

Бірінші тіреу банктің үш негізгі тәуекел түріне есептелген нормативтік капиталды сақтауға арналған: несиелік тәуекел, операциялық тәуекел және нарықтық тәуекел. Басқа тәуекелдер осы сатыда толыққанды мөлшерлеуге жатпайды. Несиелік тәуекел компонентін әртүрлі күрделілік деңгейінде үш әдіспен есептеуге болады, атап айтқанда: стандартталған тәсіл, Foundation IRB, Advanced IRB. IRB – «ішкі рейтингке негізделген тәсіл» деген сөз. Операциялық тәуекел үшін үш тәсіл бар: қарапайым индикатор тәсілі немесе BIA, стандартталған тәсіл немесе TSA, және ішкі өлшем тәсілі (оның жетілдірілген түрі – жетілдірілген өлшем тәсілі немесе AMA). Нарықтық тәуекел үшін артықшылық берілетін тәсіл – VaR (құн қаупінде). Банктік индустрия Базель II ұсынымдарын кезең-кезеңмен енгізу барысында, әр банктың әр тәуекел санатына қатысты әзірлеген, стандартталған талаптардан күрделене түскен және нақтырақ талаптарға көшеді. Банктердің тәуекелді өлшеу жүйесін жекешелендіруінің артықшылығы – оларға тәуекел капитал талаптарының төмендеуімен сыйақы беріледі. Болашақта экономикалық және нормативтік капитал ұғымдары тығыз байланысты болады.

Екінші тірек: Қадағалауды тексеру процесі

Бұл бірінші қадамға реттеуші органдардың жауабы болып табылады, ол бұрынғыдан жақсы "құралдармен" қамтамасыз ету арқылы олардың мүмкіндіктерін арттырады. Сондай-ақ, ол жүйелік тәуекел, зейнетақы тәуекелі, шоғырлану тәуекелі, стратегиялық тәуекел, беделдік тәуекел, өтімділік тәуекелі және құқықтық тәуекел сияқты тәуекелдерді басқару үшін аяқталған құрылымды ұсынады, бұл тәуекелдердің бәрі келісімде қалдық тәуекел деп біріктірілген. Банктер өздерінің тәуекелді басқару жүйесін қарап шығуға құқылы. Ішкі капиталдың жеткіліктілігін бағалау процесі (ICAAP) – Базель II келісімінің екінші қадамының нәтижесі болып табылады.

Үшінші тірек: нарық тәртібін сақтау

Бұл бағанның мақсаты – минималды капитал талаптары мен қадағалауды тексеру процесін толықтыру, нарық қатысушыларына институттың капитал жеткіліктілігін бағалауға мүмкіндік беретін ақпарат ашу талаптарын әзірлеу арқылы. Нарықтық тәртіп реттеуді күшейтеді, себебі ақпарат алмасу инвесторлар, сарапшылар, клиенттер, басқа банктер және рейтингтік агенттіктер сияқты тараптарға банк қызметін бағалауға көмектеседі, бұл жақсы корпоративтік басқаруға алып келеді. 3-бағанның мақсаты – институттардың қолданылу саласы, капитал, тәуекелдерге қатысты әрекеттері, тәуекелді бағалау процестері және институттың капитал жеткіліктілігі туралы мәліметтерді ашуды талап ету арқылы нарықтық тәртіптің жұмыс істеуін қамтамасыз ету. Бұл институттың тәуекелдерін бағалау және басқару тәжірибесімен, жоғары басшылықтың, оның ішінде директорлар кеңесінің, үйлесімді болуы керек. Нарық қатысушылары банк қызметі мен тәуекелдерді басқару жүйесін жеткілікті деңгейде түсінгенде, банктерді ажыратуға және тәуекелдерін сақтықпен басқаратындарды марапаттауға, ал басқара алмағандарды жазалауға мүмкіндік алады. Мұндай ақпарат ашу жылма-жыл кем дегенде екі рет жүзеге асырылуы тиіс, бірақ жалпы тәуекелді басқару мақсаттары мен саясатын қамтитын сапалық ақпарат ашу жыл сайын жасалуы мүмкін. Институттар ақпарат ашу саясатын, оны бақылау шараларын, сондай-ақ ақпараттың дұрыстығын тексеру және оны жариялау жиілігін бекітуге тиіс. Жалпы алғанда, 3-бағанға сәйкес ақпарат ашу Базель II аясында жұмыс істейтін банк тобының консолидацияланған ең жоғары деңгейіне қолданылады.

2005 жылғы қыркүйектегі жаңарту

2005 жылдың 30 қыркүйегінде АҚШ-тың төрт федералдық банктік агенттігі (Валюта бақылаушысы кеңсесі, Федералды резерв жүйесінің басқармасы, Федералды депозиттерді сақтандыру корпорациясы және Жинақ банкін қадағалау кеңсесі) Базель II келісімін АҚШ-та іске асыру жоспарларын жаңартқандығын хабарлады. Бұл АҚШ банктері үшін келісімді күшіне енгізуді 12 айға ықшамдайды.

2005 жылғы қарашадағы жаңарту

2005 жылдың 15 қарашасында комитет Келісімнің жаңартылған нұсқасын жариялады, онда нарықтық тәуекелді есептеу және қос төлемнің салдарына қатысты өзгерістер енгізілді. Бұл өзгерістер 2005 жылдың шілдесінде жарияланған материалда бұрыннан хабарланған болатын.

2006 жылғы шілдедегі жаңарту

2006 жылғы 4 шілдеде комитет Келісімнің толыққанды нұсқасын жариялады, оған 2004 жылғы маусымдағы Базель II аясын, Базель II процесінде түзетілмеген 1988 жылғы Келісімнің элементтерін, 1996 жылғы Нарықтық тәуекелдерді қосуға арналған Капитал келісіміне енгізілген өзгерістерді және 2005 жылғы қарашадағы «Базель II: Капиталды өлшеудің халықаралық үйлесімділігі және капитал стандарттары: жаңартылған ая» атты құжатты қосты. Бұл жинаққа жаңа ешқандай элементтер енгізілген жоқ. Бұл нұсқа енді қолданыстағы нұсқа болып табылады.

2007 жылғы қарашадағы жаңарту

2007 жылдың 1 қарашасында Валюта бақылаушысы кеңсесі (АҚШ Қаржы министрлігі) Базель II капиталдық келісімінің жетілдірілген тәсілдерін іске қосатын соңғы қағиданы бекітті. Бұл қағида ішкі рейтингіге негізделген тәсіл (IRB) арқылы кредиттік тәуекелге және озық өлшеу тәсілі (AMA) арқылы операциялық тәуекелге қатысты реттеушілік және қадағалау талаптарын белгілейді, сондай-ақ АҚШ-тың ең ірі банктері үшін капиталдың жеткіліктігін қадағалау және ашық жариялау бойынша күшейтілген стандарттарды айқындайды.

Базель 2.5

2009 жылдың қаңтар айында Базель комитеті Базель II аясын жетілдіру бойынша бірқатар ұсыныстар жариялады. Ұсыныстарға мыналар кірді: Базель II нарықтық тәуекелдер аясын қайта қарау; саудалық портфолиодағы үстеме тәуекел үшін капиталды есептеу жөніндегі нұсқаулар; және Базель II аясын жетілдіру бойынша ұсыныстар. Базель 2.5 деп белгіленген шаралардың соңғы жиынтығы Базель II аясының үш тірегін күшейтіп, 1996 жылғы саудалық портфолио капиталын реттейтін ережелерді нығайтты. Бұл жиынтық 2009 жылдың шілдесінде жаңадан кеңейтілген Базель комитеті тарапынан жарияланды. Шараларға Базель II нарықтық тәуекелдер аясын қайта қарау және саудалық портфолиодағы үстеме тәуекел үшін капиталды есептеу жөніндегі нұсқауларды қайта қарау кірді. Бұдан өзге, саудалық портфолиодағы секьюритилендіруге байланысты тәуекелдерге қойылатын капитал талаптары банктік портфолиодағы талаптармен үйлестірілді. 2009 жылдың желтоқсанында тағы бір кеңес беру процесі басталды, нәтижесінде 2010 жылы қосымша жаңартулар жасалды.

Халықаралық сәйкестік

Халықаралық келісімді іске асырудың ең қиын аспектілерінің бірі – әртүрлі мәдениеттерді, әртүрлі құрылымдық үлгілерді, мемлекеттік саясаттың күрделілігін және қолданыстағы регламенттерді ескеру қажеттігі болып табылады. Банктердің жоғары басшылығы корпоративтік стратегияны, сондай-ақ қандай елде белгілі бір бизнес түрін орналастыруды, Базель II келісімін әртүрлі елдердің заң шығарушылары мен реттеуші органдары қалай түсіндіретініне байланысты анықтайды. Географиялық орналасуына қарай әртүрлі реттеушілерге есеп берудің көптеген талаптарымен жұмыс істейтін банктерге көмектесу үшін бірнеше бағдарламалық қамтамасыздандырулар қолжетімді. Оларға капиталды есептеу жүйелері және COREP/FINREP бойынша қажетті есептерді қамтитын автоматтандырылған есеп беру шешімдері кіреді. Мысалы, АҚШ Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясының төрағасы Шила Бейр 2007 жылдың маусым айында банктер үшін капиталдың жеткіліктілігі талаптарының мақсатын түсіндірді, мысалы, осы келісім: Егер банктер өздеріне сенім артса, олар қажетті деңгейден гөрі аз капиталды ұстайды деп сенуге негіз бар. Шындығында, банктер мемлекеттік кепілдік желісінен пайда көреді. Банкке инвестиция жасау қауіпсіз деп есептеледі. Тиісті капиталды реттеу болмаса, банктер нарықта аз немесе мүлдем капиталсыз жұмыс істей алады. Ал үкіметтер мен депозиттік сақтандырушылар залалды өз мойнына алып, сәтсіздіктің көп бөлігін көтереді. Тарих бұл мәселенің өте шын екенін көрсетіп тұр, мысалы, 1980 және 1990 жылдардың соңындағы АҚШ банк және S&L дағдарысында көрдік. Капиталды реттеудің жеткіліксіздігі салдарынан ауыр төлемдер болуы мүмкін. Қысқасы, реттеушілер капитал туралы шешімдерді толығымен банктерге қалдыра алмайды. Егер біз осылай істесек, біз өз жұмысымызды дұрыс атқармаймыз және қоғамдық мүддеге қызмет етпейміз.

Іске асыру барысы

Әлемнің көптеген елдерінің реттеуші органдары жаңа келісімді іске асыруды жоспарлап отыр, бірақ оның іске асырылу мерзімдері әртүрлі және қолданылатын әдістемелерге шектеулер қойылған. АҚШ-тың әртүрлі реттеуші органдары соңғы тәсілге келісті. Олар ең ірі банктер үшін ішкі рейтингтерге негізделген тәсілді міндетті етті, ал кішірек банктер үшін стандартталған тәсіл қолжетімді болады. Үндістандағы Резервтік банк 2009 жылдың 31 наурызында Базель II стандарттарын енгізді және банктердегі несиелік тәуекелдерді бағалау үшін ішкі рейтингтерді және операциялық тәуекелдер үшін AMA (Advanced Measurement Approach) нормаларын енгізуде. Үндістандағы банктерге қатысты RBI-ның қолданыстағы нормалары (2010 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша): Жалпы капитал (буферді қоса алғанда): 3,6% (буферлік талаптар Базель 2 бойынша нөл); Бірінші деңгейдегі капитал талабы: 6%. Жалпы капитал: тәуекелге салмақталған активтердің 9%. RBI жариялаған жобалық нұсқауларға сәйкес капитал коэффициенттері келесідей болады: 5% + 2,5% (капиталды сақтау буфері) + 0–2,5% (контрциклдік буфер), Бірінші деңгейдегі капиталдың 7% және Тәуекелге салмақталған активтердің 9% құрамындағы минималды капиталдық жеткіліктілік коэффициенті (капиталды сақтау буферінсіз). Осылайша, нақты капитал талабы 11 мен 13,5% аралығында (капиталды сақтау буфері мен контрциклдік буферді ескере отырып). Қаржылық тұрақтылық институтының (FSI) сұранымына жауап ретінде 95 ұлттық реттеуші орган 2015 жылға дейін Базель II-ні қандай да бір нысанда іске асыруды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Еуропалық Одақ бұл келісімді капитал талаптарына қатысты директивалар арқылы іске асырды және көптеген еуропалық банктер жаңа жүйе бойынша капиталдық жеткіліктілік коэффициенттерін есептейді. Барлық несиелік мекемелер 2008–2009 жылдары оны қабылдады. Австралия өз Австралиялық пруденциалдық реттеу органы арқылы 2008 жылғы 1 қаңтарда Базель II аясын іске асырды.

Дүниежүзілік қаржы дағдарысы

Базель II-нің жаһандық қаржы дағдарысына дейінгі және кейінгі рөлі кеңінен талқыланды. Кейбірлер дағдарыс аталған құрылымдағы кемшіліктерді көрсетті деп санайды. Қаржылық дағдарысқа жауап ретінде Банктік қадағалау жөніндегі Базель комитеті Базель III деп аталатын жаңартылған жаһандық стандарттарды жариялады. Комитет жаңа стандарттар капитал сапасын жақсартуға, капитал нарығындағы қызметтерге қатысты тәуекелді кеңейтуге және, басқа да артықшылықтармен қатар, өтімділік стандарттарын жақсартуға әкелетінін мәлімдеді. 2009 жылдың қыркүйек айында БКББ-ның бұрынғы төрағасы Ноут Веллинк, Комитет дағдарысқа жауап ретінде қандай стратегиялық шаралар қолдануы керек екенін баяндаған мақала жазды. Ол бес негізгі компоненттен тұратын күшейтілген реттеушілік-құқықтық базаны ұсынды: (а) реттеушілік капиталдың сапасын жақсарту, (б) өтімділікті басқару мен қадағалауды жақсарту, (с) тәуекелді басқару мен қадағалауды жақсарту, 2-ші тіректің нұсқауларын қоса алғанда, (d) ашықтықты арттыратын секьюритилендіруге, баланстан тыс тәуекелдерге және сауда-саттық қызметіне қатысты 3-ші тіректің ақпарат ашуын күшейту және (e) шекаралық қадағалау ынтымақтастығын қамтамасыз ету. Дағдарысқа себеп болған маңызды факторлардың бірі қаржы нарықтарындағы өтімділіктің жоғалуы болғандықтан, BCBS 2008 жылдың қыркүйегінде өтімділікті басқару мен қадағалауды жақсарту қағидаттарын да жариялады. Жақындағы ЕЭДҰ зерттеуі Базель келісімдеріне негізделген банк реттеуі конвенцияға жатпайтын іс-әрекеттерді ынталандырады және қаржылық дағдарыс кезінде пайда болған теріс жүйелік шоктарға себепкер болады немесе күшейтеді деген тұжырым жасады. Зерттеуге сәйкес, тәуекелге салмақталған активтерге негізделген капитал реттеуі реттеу талаптарын айналып өтуге бағытталған инновацияларды ынталандырады және банктердің назарын олардың негізгі экономикалық функцияларынан аударады. Базель III-те енгізілген тәуекелге салмақталған активтерге негізделген қатаң капитал талаптары осы бұрмаланған ынталандыруларға одан әрі үлес қосуы мүмкін. Жаңа өтімділік реттелуі, оның жақсы ниеттеріне қарамастан, банктердің реттеуді пайдалануға деген ынтасын арттыруға бейім тағы бір мүмкіндік болып табылады. Дүниежүзілік зейнетақы кеңесі (WPC) сияқты сараптық орталықтар да еуропалық заң шығарушылар 2005 жылы қабылданған Базель II ұсынымдарын догматикалық және наивті түрде қабылдауға ұсыныс жасады, олар 2008 жылдан бері қолданылып келе жатқан Капитал талаптары туралы директива (CRD) арқылы Еуропалық Одақ заңына енгізілді. Олар жеке банктерді, орталық банктерді және банк реттеушілерін жеке рейтингтік агенттіктердің кредиттік тәуекелді бағалауына көбірек сүйенуге мәжбүр етті. Осылайша, реттеуші биліктің бір бөлігі жеке рейтингтік агенттіктердің пайдасына берілді. Базель II-ні іске асырудан бұрын Джордж В. Строк пен Мартин Х. Виггерс жаһандық қаржылық және экономикалық дағдарыстың бірнеше рейтингтік агенттіктерге жүйелі түрде тәуелділік салдарынан болатынын көрсетті. 2007 жылы дағдарыс басталғаннан кейін Алан Гринспен осы пікірмен келісті. 2011 жылы Қаржылық дағдарысты зерттеу жөніндегі баяндама осы көзқарасты растады.