Кіріспе
Дарем округінің тарихы.
Римдік және Римге дейінгі
Тарихқа дейінгі Дурхам қалдықтарында неолит дәуіріне жататын жер жұмыстары бар. Кроули-Эдж обалары мен Хизер-Брн үңгірі қола дәуірінің ескерткіштері. Дурхамдағы Мейден қамалы темір дәуіріне жатады. Бригантия, Бригантилердің жері, қазіргі Дурхам графтығын қамтыған деседі. Римдік Дурхамның археологиялық қалдықтары табылды. Дере көшесі мен Кейд жолы қазіргі Дурхам округі арқылы өтеді. Конкангис (Честер-ле-стрит), Лаватре (Боуз), Лонговициум (Ланчестер), Пирсбридж (Морбиум), Виндомора (Эбчестер) және Виновиум (Бинчестер) орналасқан жерлерде римдік бекіністер болған. (Арбеядағы (Оңтүстік Шилдс) римдік бекінісі бұрынғы Дурхам графтығының шекарасында орналасқан.) Ескі Дурхемде римдік шаруа қожалығы қазылып алынған.
Англосаксон тілдері
Англо-саксон дәуірінен қалған ескерткіштердің ішінде мүсінделген тастар мен күн сағаттары, "Аяқ кресі", "Рей кресі" және Әулие Кутберт саркофагы бар.
Берниция Англия корольдігі
547 жыл шамасында Ида есімді аңғал Бамбургтегі үлкен тастың қорғанысқа қолайлы екенін көріп, Берниция патшалығын құрды. Осы тасқа көптеген бекіністер салынды. Ида патшалықты құрып, нығайтып, сақтап қалуға қол жеткізді. Жергілікті британдықтар өз жерлерін қайтарып алмақ болғанмен, аңғалдар жеңіске жетті және патшалық берік тұрды.
Нортумбрия патшалығы
604 жылы Иданың немересі Этельфрит Берникияны (Бамбургтен басқарылған) және Дейраны (сол кезде Эфорвик деп аталған Йорктан басқарылған) күштеп біріктіріп, Нортумбрия патшалығын құрды. Уақыт өте келе, патшалық негізінен соғыс пен жаулап алу арқылы кеңейді; өркендеген шағында патшалық Хамбер өзенінен (патшалық осы өзеннің атымен аталған) Фортқа дейін созылды. Соңында, топтық таластар мен көршілес патшалықтардың, әсіресе Мерсияның күшінің қайта жаңғыруы Нортумбрияның құлдырауына әкелді. Әйгілі Кутберттің денесі бастапқыда ағаштан салынған, бірақ кейін тасқа айналған Ақ шіркеудегі киелі орынға қойылды. Дарем қаласы құрылғаннан кейін, Дарем епископтары біртіндеп Дарем графтығына айналатын жерлерді иеленді. Епископ Олдхун 1018 жылы Тис және Уэр аңғарларында, соның ішінде Нортон, Стоктон, Эскомб және Оклендширде жер сатып алып, осы процесті бастады. 1031 жылы король Кнут епископтарға Стайндропты сыйлады. Бұл аумақ кеңейе берді және ақырында еркіндік мәртебесіне ие болды. Дарем епископтарының басқаруындағы жерлер әртүрлі атаулармен белгілі болды: «Дарем еркіндігі», «Сент-Кутберт жерінің еркіндігі», «Тайн мен Тиз арасындағы Сент-Кутберт жерлері» немесе «Халиверфолк еркіндігі» (Киелі Уэр халқы). Епископтардың ерекше құқығы Нортумбрия королі Эгфриттің 684 жылы Линдисфарн епископы болып сайланғанда Кутбертке үлкен аумақтар бергені туралы талаптарға негізделген. 883 жыл шамасында әйгілінің денесі сақталған кафедралық шіркеу Честер-ле-Стритте салынды, ал Йорк королі Гутфрит Кутберт қауымына Тайн мен Уэр арасындағы аумақты сыйлады, содан кейін қауым 995 жылы Даремдегі соңғы мекеніне жетті. Нормандардың басып кіруінен кейін үкіметтің әкімшілік құрылымы солтүстік Англияға баяу ғана енді. Нортумберлендтің алғашқы тіркелген шерифі 1076 жылдан 1080 жылға дейін Гилеберт болды, ал 12 ғасырдың жазбалары Даремді графтықтың құрамында деп есептейді. Алайда епископтар Нортумберленд шерифінің және оның лауазымды тұлғаларының билігіне қарсы шықты, мысалы, екінші шериф Шотландия королі Малкольм Канморды өлтірген деген күдік туды. Корольдік Даремді 13 ғасырдың соңына дейін Нортумберлендтің бір бөлігі деп санады.
Норман және англо-норман
Гастингс шайқасынан кейін Жеңімпаз Уильям Копсигті Нортумбрия графы етіп тағайындады, осылайша болашақта Дарем графтығы Копсигтің бақылауына өтті. Бірнеше аптадан кейін Копсиг Ньюбернде қаза тапты. 1042 жылы Нортумбриялық емес адамды Дархам епископы етіп тағайындауға бұрынғыда ренжіген аймақ тұрғындары наразылық білдіре бастады. Вильямның негізгі назары Йоркширге аударғандықтан, англо-нормандық Дурхам – Дурхам соборы салынған англо-нормандық кезеңді білдіреді.
Anglo Norman Durham refers to the Anglo Norman period, during which Durham Cathedral was built.
Дарем графтығының палатины
Дарем епископтығына қатысты мәселелер 1293 жылы епископ пен оның басқарушысы Нортумберленд судьялары өткізген кво варанто ісін қарауға келмеген кезде шешімді мәселеге жетті. Епископтың ісі парламентте қаралды, онда ол Дурхамның кез келген ағылшын графтығының шекарасынан тыс жатқанын және "ежелден-ақ Нортумберленд шерифі Дурхам шерифі емес екені және шериф ретінде осы бостандыққа кірмейтіні, сондай-ақ онда жарлық жарияламайтыны және ұстамайтыны белгілі болды" деді. Осы аргументтерге құлақ қойылған сияқты, өйткені он төртінші ғасырға қарай Дурхам патшалық бұйрықтарды тікелей алатын бостандық ретінде мойындалды. Фактически, бұл епископтың өз шерифін тағайындайтын жеке округ болды. Округ палатинатының құрамында Нортумберлендтегі Бедлингтоншир, Айлендшир және Норхемшир эксклавтары, сондай-ақ Йоркширдің Солтүстік тебіренішіндегі Крейкшир эксклавы сияқты бірнеше бостандықтар болды. 1831 жылы округтың ауданы және халқы 253,910 адамды құрады. Бұл эксклавтар 1832 жылға дейін парламенттік сайлаулар үшін, ал 1844 жылғы Округтар (Ажыратылған бөліктер) заңы күшіне енгенге дейін сот және жергілікті басқару үшін округтың құрамына енді. Округтың нақты шекаралары 1972 жылғы Жергілікті басқару заңына дейін әкімшілік және рәсімдік мақсаттарда қолданылып келді.
Сауалнама
Болдон кітабы (1183 немесе 1184) – Дурхэм епископтығының тізімдеме кітабы.
Пальцинат
XV ғасырға дейін Пфальцта ең маңызды әкімшілік лауазымы үй иесі болған. Басқа лауазымдарға шериф, коронерлер, палата басқарушысы және канцлер кірген. Палатин қазынасы 12 ғасырда құрылды. Палатин ассамблеясы бүкіл округтің өкілі болып табылып, негізінен қаржылық мәселелермен айналысты. Епископтың кеңесі, дін қызметкерлері, шериф және барондардан тұратын, сот істерін реттеді, кейіннен Канцелярия мен Әскери-теңіз және Маршалдық соттарын құрды. Дурхэм аббаты епископтың барондарының арасында бірінші орында тұрды. Оның жеке соты болды және өз халқына қатысты дербес сот билігіне ие болды. ЮНЕСКО сайты Дурхэмдегі Принц-епископтардың рөлін, «Англия мен Шотландия арасындағы бейтарап мемлекет» деп сипаттайды: 1075 жылдан бастап Дурхэм епискобы Принц-епископ атағын алды, ол әскер жинауға, өз монеталарын шығаруға және салық салуға құқылы болды. Англия короліне адал болғанша, ол өз аумағынан кіріс алып, бірақ Англияның солтүстік шекарасын қорғау міндетін де ескере отырып, дербес басқарушы ретінде билік ете алатын. Бір мәлімет бойынша, епископтар судьялар мен барондарды тағайындауға және кешірім беруге құқылы болған. 12 ғасырда он палатин бароны болды, олардың ішіндегі ең маңыздылары – Хилтон қамалының Хилтондары, Бранцепеттің Булмерлері, Сокберннің Кониерлері, Эвенвудтың Гансардтары және Ламли қамалының Ламлилері. Невиллдер округте үлкен иеліктерге ие болды. Джон Невилл, 3-ші барон Невилл де Раби 1377 жылы олардың негізгі резиденциясы болған Раби қамалын қайта салды. Эдуард I-нің 1293 жылғы кво-варранто ісі епископтың билігінде он екі лордтың түрлі дәрежеде жеңілдіктер алғанын көрсетті. Палатин епископтарының билігін шектеуге бағытталған тәждің қайталама әрекеттері 1536 жылы Қайта қабылдау актісімен аяқталды, ол епископты заңға қарсы жасалған қылмыстарды кешіруге немесе сот қызметкерлерін тағайындауға құқығынан айырды. Сонымен қатар, болашақта қозғалатын істер патша атынан жүргізілетін болады, ал қылмыстар епископтың емес, патшаның бейбітшілігіне қарсы жасалған болып есептелетін. 1596 жылы канцлерлік өкілеттігі шектелді, ал 1646 жылы палатинат ресми түрде таратылды. Алайда, ол қайта жаңғыртылып, 1836 жылғы 5 шілдеге дейін, Дурхэм (Палатин графтығы) актісі 1836 жылы палатин юрисдикциясы болашақта тәжге берілуі керек деп шешілгенге дейін, бұрынғы билігімен жалғасты.
Соғыстар
XV ғасырдағы Розалар соғысы кезінде Генрих VI Дурхам арқылы өтті. 1642 жылы Ұлы көтеріліс басталғанда Дурхам Парламент тарапын қолдауға ұмтылды, ал 1640 жылы палатинаттың жоғары шерифі шотланд әскерін округте болған уақытта азық-түлікпен қамтамасыз етуге кепілдік берді. 1642 жылы Ньюкасл графы батыс округтерді патша қызметі үшін бірлестікке біріктірді, бірақ 1644 жылы палатинат қайтадан шотланд әскерінің шабуылына ұшырады, ал Марстон Мур шайқасынан (2 шілде 1644) кейін толығымен Парламенттің қолына көшті.
Парламенттік өкілеттіктер мен зайырлы өкілеттіктер
1614 жылы Парламентте Дурхэм графтығы мен қаласына, сондай-ақ Барнард замогына өкілдік беру үшін заң жобасы ұсынылды. Епископ бұл ұсынысты өзінің палатинат құқықтарын бұзу деп сап, қатты қарсылық танытты, ал графтық алғаш рет 1654 жылы Парламентке депутаттар сайлауға шақырылды. 1660 жылы монархия қалпына келтірілгеннен кейін графтық пен қала әрқайсысы екі депутаттан сайлады. 1832 жылғы реформа заңынан кейін графтық екі округке бөлініп, екі депутаттан сайлады, ал Гейтсхед, Саут-Шилдс және Сандерленд қалалары өкілдік құқығына ие болды. 1836 жылы епископтар өздерінің діни емес биліктерін жоғалтты. Дарлингтон, Стоктон және Хартлпул қалалары 1868 жылдан бастап 1885 жылғы Орынды қайта бөлу заңына дейін әрқайсысы бір депутаттан сайлады.
Кейінгі үкімет
1835 жылғы Муниципаль корпорациялар туралы заң Дарем, Стоктон-он-Тис және Сандерленд муниципалдық округтерін реформалады. 1875 жылы Жарроу, ал 1887 жылы Батыс Хартлпул муниципалдық округтар болып құрылды. Округтар деңгейінде 1888 жылғы Жергілікті басқару туралы заң Англия мен Уэльстегі жергілікті басқаруды қайта ұйымдастырды. Округтың көп бөлігі жаңадан құрылған Дарем округтік кеңесінің бақылауына түсті, бұл аумақ әкімшілік округ ретінде белгілі болды. Гейтсхед, Саут-Шилдс және Сандерленд округтары бұл өзгеріске кірмеді. Дегенмен, жергілікті басқарудан өзге мақсаттар үшін Дарем әкімшілік округі мен округтік округтар біртұтас округты құрады, оған Тақ Дарем Лорд-лейтенанты тағайындалды. Өмір сүру кезеңінде әкімшілік округ аумағын жоғалтты, себебі екі муниципалдық округ – Батыс Хартлпул (1902 ж.) округтік округқа айналды. 1967 жылы Йоркширдің Солтүстік Ридингімен округ шекарасы түзетілді: Йоркширдегі Барнард Касл қаласының бір бөлігі Дарем округіне қосылды, ал әкімшілік округ Даремдегі Стоктон-он-Тис округінің бөлігін Солтүстік Ридингке қайтарды. 1968 жылы Жергілікті басқару комиссиясының ұсынысы бойынша Биллингхэм Солтүстік Ридингтегі Тизсайд округіне қосылды. 1971 жылы округтың халқы, барлық байланысты округтік округтарды қоса алғанда (жалпы аумағы 1974 жылы 1972 жылғы Жергілікті басқару туралы заң әкімшілік округті және округтік округтарды жойып, Дарем округін метрополитан емес округ ретінде қайта құрды. Қайта құрылған Дарем округі солтүстік-шығыста (Гейтсхед, Саут-Шилдс және Сандерленд айналасында) Тайн және Уэрге, ал оңтүстік-шығыста (Хартлпул айналасында) Кливлендке аумақтарын жоғалтты. Заңмен Дарем Лорд-лейтенантының аумағы да метрополитан емес округпен сәйкестендірілді (1981 ж.). Дарлингтон округтың үшінші бірыңғай билігіне айналды. Корольдік пошта пошталық округтерді пайдаланудан толығымен бас тартты, мұндай қадам міндетті емес, бірақ хат жазушының қалауына байланысты рұқсат етілді. 2009 жылы Англиядағы жергілікті басқарудың құрылымдық өзгерістерінің бөлігі ретінде, Тұрғын үйлер, қоғамдық басқару және жергілікті үкімет департаменті бастама көтерді. Округтік кеңес өзінің функцияларын қабылдап, төртінші бірыңғай билік органына айналды. Өзгерістер 2009 жылдың 1 сәуірінен күшіне енді. 2014 жылдың 15 сәуірінде Солтүстік-Шығыс біріккен билігі 2009 жылғы Жергілікті демократия, экономикалық даму және құрылыс туралы заңға сәйкес экономикалық даму және жаңару саласындағы өкілеттіктермен құрылды. 2018 жылдың қарашасында Ньюкасл қалалық кеңесі, Солтүстік Тайнсайд округі кеңесі және Нортумберленд округі кеңесі биліктен шықты. Кейіннен олар Солтүстік Тайн біріккен билігін құрды. 2021 жылдың мамырында Эльвик, Харт, Далтон Пирси және Гретам ауылдарының төрт еншілес кеңесі Хартлпул округі кеңесіне сенімсіздік білдіріп, Дарем округіне қосылу ниетін білдірді. 2021 жылдың қазан айында Дарем округі 2025 жылғы Ұлыбританияның Мәдениет қаласы атанымына үміткер болып тізімге енді. 2022 жылдың мамырында Брэдфордтан жеңіліске ұшырады.
In 1974, the Local Government Act 1972 abolished the administrative county and the county boroughs, reconstituting County Durham as a non metropolitan county. The reconstituted County Durham lost territory to the north east (around Gateshead, South Shields and Sunderland) to Tyne and Wear and to the south east (around Hartlepool) to Cleveland. The area of the Lord Lieutenancy of Durham was also adjusted by the Act to coincide with the non metropolitan county (which occupied in 1981). Darlington also became a third unitary authority of the county. The Royal Mail abandoned the use of postal counties altogether, permitted but not mandatory being at a writer wishes. As part of the 2009 structural changes to local government in England initiated by the Department for Communities and Local Government, the seven district councils within the County Council area were abolished. The County Council assumed their functions and became the fourth unitary authority. Changes came into effect on 1 April 2009. On 15 April 2014, North East Combined Authority was established under the Local Democracy, Economic Development and Construction Act 2009 with powers over economic development and regeneration. In November 2018, Newcastle City Council, North Tyneside Borough Council, and Northumberland County Council left the authority. These later formed the North of Tyne Combined Authority. In May 2021, four parish councils of the villages of Elwick, Hart, Dalton Piercy and Greatham all issued individual votes of no confidence in Hartlepool Borough Council, and expressed their desire to join the County Durham district. In October 2021, County Durham was shortlisted for the UK City of Culture 2025. In May 2022, it lost to Bradford.
XVIII ғасыр
Сегізінші ғасырдағы Даремде диссиденттік қозғалыстар мен «Дарем бұқасы» пайда болды. Округ 1715 жылғы Якобыт көтерілісіне қолдау көрсетпеді. Дарем қаласындағы Нептун ескерткіші 1729 жылы орнатылды.
XIX ғасыр
XIX ғасырда Даремде бірқатар апаттар орын алды. Феллинг кеніштеріндегі апаттар 1812, 1813, 1821 және 1847 жылдары болды. Филадельфиядағы пойыз қазасы 1815 жылы орын алды. 1854 жылы Гейтсхедте үлкен өрт шықты. 1882 жылы Батыс Стэнли шахтасындағы апаттардың бірі болды. Виктория залындағы апат 1883 жылы орын алды.
ХХ ғасыр
1909 жылы Батыс Стэнли шахтасындағы апаттардың бірі орын алды. 1928 жылы Дарлингтон теміржол апаты болды. 1933 жылы Стоктон шайқасы болды. 1946 жылы Браунидегі теміржол апаты болды.
Саяси тарих
1136 жылы Дарем қаласында Бірінші Дарем шарты жасалды. 1139 жылы Дарем қаласында Екінші Дарем шарты жасалды.
Әскери және теңіз тарихы
Округтік полк – Дурхам жеңіл жаяу әскері болды, ол әсіресе 68-ші (Дурхам) жаяу әскер полкі (жеңіл жаяу әскер) және Дурхам графтығының милициясы мен еріктілерін алмастырды. RAF Greatham, RAF Middleton St George және RAF Usworth Дурхам графтығында орналасқан. Шотландия королі Давид I 1136 жылы графтыққа шабуыл жасап, 1138 жылы графтықтың көп бөлігін қиратты. 1346 жылғы 17 қазанда Невиллдің кресті шайқасы Дурхэм қаласының жанындағы Невиллдің кресті маңында болды. 1914 жылғы 16 желтоқсанда, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде, Императорлық неміс теңіз күштері Хартлпулге шабуыл жасады.
Дін тарихы
Дареммен байланысты жылнамашылардың қатарында Беда, Даремдік Симеон, Колдингэмдік Джеффри және Роберт де Грейстанес есімдері кездеседі.
Экономикалық тарих
Дарем округі орта ғасырдан бастап 20-шы ғасырдың соңына дейін көмір өндірумен тығыз байланысты болды. Дарам көмірлі алабы округтің кең аумағын қамтыды – Бишоп Оклендтен Консетке, Тайн өзеніне және Солтүстік теңіздің астына дейін, осылайша осы бай минералды ресурсты өндіруге қолайлы үлкен аумақты қамтамасыз етті. Король Стивен Дурхемдегі шахтаға иелік етіп, оны епископ Пудзиге сыйлады, ал сол ғасырда Коундон, Бишопвермут және Седжфилдте шахталардың аталғаны бар. Кокфилд Фелл – Даремдегі ең ерте Ландсейл кеніштерінің бірі. Эдуард III Ньюкаслдан қазылған көмірді Тайн арқылы тасымалдауға рұқсат беретін жарлық шығарды, ал Ричард II Дарем тұрғындарына шахта өнімдерін Ньюкасл корпорациясына салық төлемей экспорттауға лицензия берді. Көбінесе 1850 жылдары салынған Сандерленд порты кешені арқылы тасымалдау жүзеге асырылды. Басқа ерте кәсіптердің ішінде округтің батыс бөлігінде қорғасын өндіріліп, аскөк кеңінен егілді. Гейтсхедте маңызды тері өңдеу саудасы болды, ал кеме жасау Джарроуда және Сандерлендте жүргізілді, ол әлемдегі ең ірі кеме жасау қаласына айналды – Британияның тоннажының үштен бірін құрастырды. Округтің қазіргі заманғы экономикалық тарихы 19-шы ғасырда тау-кен өнеркәсібінің өсуімен тығыз байланысты. Өнеркәсіптің өрбу кезеңінде, 20-шы ғасырдың басында 170 000-нан астам көмірші жұмыс істеді. Осының нәтижесінде, өнеркәсіптік революция қарқынымен дамыған кезде округтің барлық аймақтарында көптеген шахталық ауылдар салынды. Темір жол индустриясы да өнеркәсіптік революция кезінде маңызды жұмыс беруші болды, округтің аймағында Танфилд темір жолы, Кларенс темір жолы және Стоктон-Дарлингтон темір жолы сияқты темір жолдар салынды. Бұл саланың өсуі көмір өнеркәсібімен қатар жүрді, себебі темір жолдар шахталардан порттарға көмірді жылдам және тиімді тасымалдауға мүмкіндік берді, сонымен қатар локомотивтерді отынмен қамтамасыз етті. Ұлы темір жол пионерлері Тимоти Хакворт, Эдвард Пиз, Джордж Стивенсон және Роберт Стивенсон Дарем округінің көмір өндіру өнеркәсібімен қатар темір жолдарды дамытуға белсенді қатысты. Шилдсон мен Дарлингтон өркендеген "темір жол қалаларына" айналып, халық саны мен өркендеуі айтарлықтай өсті. Темір жол салынар алдында Шилдсонда 100-ден астам адам тұрған, бірақ 1890 жылдары қалада 8000-ға жуық адам өмір сүрді, ал Шилдсон шеберханалары өрбу кезеңінде 3000-ға жуық адамды жұмыспен қамтыды. Алайда, 1930 жылдары көмір өндіру саласы төмендеп, 20-шы ғасырдың ортасына қарай шахталар жабылу қарқынын күшейтті. 1951 жылы Дарем округінің даму жоспарында Блэкхаус сияқты бірқатар шахталық ауылдар "D санаты" елді мекендері ретінде белгіленді, онда болашақ дамуға тыйым салынды, мүліктер сатып алынып, бұзылды, ал халық Ньютон Айклифте салынып жатқан жаңа тұрғын үйлерге көшірілді. Сол сияқты, темір жол индустриясы да құлдырады, ал 1960 жылдардағы Бичингтің кесулері оны бұрынғы деңгейінен айтарлықтай төмендетті. Дарлингтон шеберханалары 1966 жылы, ал Шилдсон шеберханалары 1984 жылы жабылды. Округтің соңғы терең шахталары – Иссингтон, Вэйн Темпест, Уэрмут және Весто 1993 жылы жабылды.
Пост белгілері
1801 жылдан бастап пошта тарифтері Лондоннан қашықтығына қарай есептелді. Даремге 263 коды тағайындалды, бұл Лондоннан шамамен қашықтығын көрсетеді. 1811 жылдан бастап хаттарға жіберілген күнін көрсететін мөр салына бастады. 1844 жылы жаңа жүйе енгізілді және Даремге 267 коды тағайындалды. Бұл жүйе 1840 жылы алғашқы пошта маркалары пайда болғанда тоқтатылды.
Көне бұйымдар
Британ энциклопедиясының он бірінші басылымында (1911) былай делінген: «Англосаксон дәуіріне монах Уэрмут (Сандерленд), Джарроу, епископ Окленд маңындағы Эскомб шіркеулерінің бөліктері, сондай-ақ көптеген мүсіндік айқыштар жатады, олардың екеуі Айклифте сақталған. Қалыптастырылған және тік бұрышты стильдер өте сирек кездеседі, себебі, болжам бойынша, 14 және 15 ғасырларда Англия мен Шотландия арасындағы үздіксіз соғыстар болған. Дурхам соборын қоршаған монастырлық қалдықтардың ішінде оның қарастырылатын үйі немесе «шағын монастыры» – Финчель монастырі, Уэр өзенінің жанында әдемі орналасқан. Ең қызықты қамалдар – Дурхам, Раби, Брансепет және Барнард. Далден, Лудворт және Лэнгли Дейлде қамалдаған мұнаралардың (peel towers) қираған қалдықтары бар. Шербёрн, Гретам және Кепьер ауруханалары, Дурхамның алғашқы епископтарымен құрылған, өте аз көне ерекшеліктерді сақтайды». Норман дәуірінің ең жақсы сақталған нысандары – Дурхам соборы мен Дурхам қамалы, сондай-ақ Питтингтондағы Сент-Лоуренс шіркеуі сияқты бірнеше приход шіркеулері. Ерте ағылшын дәуірі собордың шығыс бөлігін, Дарлингтон, Хартлпул және Сент-Эндрю, Окленд, Седжфилд шіркеулерін, сондай-ақ тағы бірнеше шіркеулердің бөліктерін қалдырды. «Дурхам қамалы мен соборы» – ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген нысан. Аймақтың басқа бөліктерінде Окленд қамалы орналасқан.
Мұражайлар
Мұражайлардың қатарында Солтүстік Англияның қорғасын өндіру мұражайы, Бимиш мұражайы, Боуес мұражайы, «Бу басы» және Корольдік теңіз күштерінің ұлттық мұражайы, Хартлпул кіреді.