Қоғамға арналған қызметтер

Кіріспе

Қоғамның барлық мүшелеріне көрсетілетін қызметтер

Жалпыға ортақ қызмет немесе жалпы (экономикалық) мүддеге қызмет – қоғамның барлық мүшелерінің нақты қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған кез келген қызмет. Мемлекеттік қызметтер мемлекеттік билік шегіндегі адамдарға мемлекеттік сектор органдары арқылы тікелей, не жеке кәсіпорындарға немесе ерікті ұйымдарға мемлекеттік қаржыландыру арқылы (не тіпті отбасылар арқылы ұсынылуы мүмкін, бірақ терминология контекстке байланысты өзгеше болуы мүмкін) қолжетімді. Басқа мемлекеттік қызметтер үкімет азаматтарының атынан немесе олардың мүддесі үшін атқарылады. Бұл термин әлеуметтік келісіммен байланысты (әдетте демократиялық сайлаулар арқылы білдіріледі), онда белгілі бір қызметтерге кірісіне, дене мүмкіндіктеріне немесе ой-қиялатына қарамастан, барлық адамдардың қолжетімді болуы керек. Мұндай қызметтердің мысалдары: өрттен қорғау қызметі, полиция, әуе күштері және жедел жәрдем (сондай-ақ, мемлекеттік телерадио хабар таратуды қараңыз). Мемлекеттік қызметтер мемлекеттік түрде ұсынылмаса немесе мемлекеттік қаржыландырылмаса да, олар әдетте әлеуметтік және саяси себептерге байланысты экономиканың көптеген салаларына қолданылатын реттеуден тыс реттеулерге жатады. Егер қоғамдық саясат халықтың мүддесі үшін жасалса және оның мақсаты болса, ол мемлекеттік қызметтің бір түрі болып табылады.

Салдары

Мемлекеттік қызметтерді құру, үйлестіру және іске асыру түрлі жолдармен немесе нысандарда жүзеге асырылуы мүмкін. Оларға мемлекеттік органдар, тәуелсіз мемлекеттік қаржыландырылатын институттар, үкіметтік бағыныстағы ұйымдар, азаматтық қоғам, әскери құрылымдар және еріктілер кіреді.

Мемлекеттік қызметкерлер

Мемлекеттік органдар пайда табуға бағытталмайды және олардың қызметкерлерін көбінесе басқа нәрселер ынталандырады. Сондай-ақ, жұмыс уақыты көбінесе қысқа болады. Ұлыбританияда жүргізілген сауалнама көрсеткендей, жеке сектордағы жұмысқа алу менеджерлері мемлекеттік сектордағы тәжірибені жеке сектордағы тәжірибедей бағаламайды. Мемлекеттік қызметкерлердің біліміне қарай жалақысы төмен болуы мүмкін, бірақ егер әлеуметтік төлемдер мен жұмыс уақытын ескерсек, бұл айырмашылық азаяды. Мемлекеттік қызметкерлер жұмыс орнының тұрақтылығы және жоғары жалақы сияқты басқа да материалдық емес артықшылықтарға ие.

Сипаттамалары

Қоғамдық қызмет кейде қоғамдық игілік сипаттамаларына ие болуы мүмкін (жарысқа қатысы жоқ және оны алып тастау мүмкін емес), бірақ көбінесе бұл нарықпен (басым әлеуметтік нормаларға сәйкес) жеткілікті түрде қамтамасыз етілмейтін қызметтер. Көп жағдайда мемлекеттік қызметтер – қызметтер, яғни олар тауар өндіруді қамтымайды. Оларды жергілікті немесе ұлттық монополиялар, әсіресе табиғи монополиялар болып табылатын салаларда қамтамасыз етуі мүмкін. Олар нақты жеке күш-жігерге жатқызу қиын немесе сапа сияқты негізгі сипаттамалар тұрғысынан өлшеу қиын өнімдерді қамтуы мүмкін. Олар көбінесе жоғары деңгейдегі оқыту мен білімді қажет етеді. Олар өздерінің жұмысы арқылы кеңінен қоғамға немесе қоғамдастыққа пайда келтіруге ниетті, қоғамдық қызметке адал адамдарды тарта алады. Аймақ тұрғындарының қажеттіліктерін бағалау және осы қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін тиісті мемлекеттік қызметті жобалау және қамтамасыз ету процесі Ұлыбританияда жиі тапсыру деп аталады. Тапсырыс бойынша көрсетілетін қызметтерді мемлекеттік, жеке немесе үшінші сектордағы ұйымдар ұсына алады: жеке немесе үшінші сектор қатысқан жағдайда тапсырыс беру процесі әдетте сатып алу процесімен байланысты болады, бұл қызметті кім, қандай бағамен және қандай шарттармен ұсынатынын анықтау үшін жүзеге асырылады. Тапсыру процесі көбінесе циклдік сипатта болады. Жергілікті өкілетті билік арқылы тәртіпті сақтау, кем дегенде, ежелгі Қытайда соғысқан мемлекеттер кезеңінде (б.з.д. 5-3 ғасырлар) орталықтан тағайындалған префекттің бақылауындағы ксян (префектуралар) институтымен бастау алған. Дау-жанжалдарды құқықтық/әділеттік жүйесі арқылы шешуді қамтамасыз етудің тарихи дәлелдері кем дегенде ежелгі Мысырға дейін барады. Ежелгі тарихтағы маңызды мемлекеттік қызметтердің бірі – теологиялық және рәсімдік тұрғыдан дұрыс мемлекеттік дін арқылы құдайлардың жалпы құрметін қамтамасыз ету болды. Дамыған елдерде қоғамдық пайдалы қызметтерді мемлекеттік қызмет ретінде кеңінен ұсыну әдетте XIX ғасырдың соңында, көбінесе газ және су қызметтерінің муниципалды дамуымен басталды. Кейіннен үкіметтер электр энергиясы және денсаулық сақтау сияқты басқа да қызметтерді ұсына бастады. Көптеген дамыған елдерде жергілікті немесе ұлттық үкіметтер осындай қызметтерді ұсынуды жалғастыруда, ең үлкен ерекшеліктер – АҚШ және Ұлыбритания, онда жекеменшік қызмет көрсету пропорционалды түрде маңыздырақ. Дегенмен, мұндай жекеменшікпен көрсетілетін мемлекеттік қызметтер көбінесе қатаң реттеледі, мысалы (АҚШ-та) Қоғамдық коммуналдық комиссиялар арқылы. Дамушы елдерде мемлекеттік қызметтер көбінесе нашар дамыған. Мысалы, сумен қамтамасыз ету тек бай орта тапқа ғана қол жетімді болуы мүмкін. Саяси себептермен бұл қызмет көбінесе субсидияланады, бұл кедей қауымдарға кеңейтуге арналған қаржыны азайтады. Біріккен Ұлттар Ұйымының тұрақты даму мақсатының 5-і – бұл маргиналды демографиялық топтарға мемлекеттік қызметтер мен инфрақұрылымдарды ұсынуға ықпал етуді көздейтін жаһандық бастама.

A public service may sometimes have the characteristics of a public good (being non rivalrous and non excludable), but most are services which may (according to prevailing social norms) be under provided by the market. In most cases public services are services, i. e. they do not involve manufacturing of goods. They may be provided by local or national monopolies, especially in sectors that are natural monopolies. They may involve outputs that are hard to attribute to specific individual effort or hard to measure in terms of key characteristics such as quality. They often require high levels of training and education. They may attract people with a public service ethos who wish to give something to the wider public or community through their work. The process of assessing the needs of the people of an area, and then designing and securing an appropriate public service to meet those needs, is often referred to in the UK as commissioning. The commissioned services may be delivered by organisations in the public sector, private sector or third sector: when the private or third sector is involved the process of commissioning will usually be linked with a process of procurement, to determine who will provide the services, at what cost and on what terms. Commissioning is often seen as a cyclical process. Maintaining order through local delegated authority originated at least as early as the Warring States period (5th to 3rd centuries BCE) in ancient China with the institution of xiàn (prefectures) under the control of a centrally appointed prefect. Historical evidence of state provision of dispute resolution through a legal/justice system goes back at least as far as ancient Egypt. A primary public service in ancient history involved ensuring the general favor of the gods through a theologically and ceremonially correct state religion. The widespread provision of public utilities as public services in developed countries usually began in the late nineteenth century, often with the municipal development of gas and water services. Later, governments began to provide other services such as electricity and health care. In most developed countries, local or national governments continue to provide such services, the biggest exceptions being the U. S. and the UK, where private provision is arguably proportionally more significant. Nonetheless, such privately provided public services are often strongly regulated, for example (in the US) by Public Utility Commissions. In developing countries, public services tend to be much less well developed. For example, water services might only be available to the wealthy middle class. For political reasons, the service is often subsidized, which reduces the finance potentially available for expansion to poorer communities. The United Nations Sustainable Development Goal 5 is however, a global initiative which aims to influence the provision of public services and infrastructure to marginalized demographics.

Ұлттықлендіру

Ұлттықтандыру ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы екі дүниежүзілік соғыстан кейін қарқын алды. Еуропаның бір бөлігінде өндірісті тиімдірек ету үшін орталықтандырылған жоспарлау енгізілді. Көптеген мемлекеттік қызметтер, әсіресе электр энергиясы, қатты отын және қоғамдық көлік осы кезеңнің нәтижесі болып табылады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеген елдер мемлекеттік қаржыландыру мен басшылық астында барлық азаматтарға арналған медициналық көмек пен білім беруді кеңейтуді бастады.

Жекешелендіру

Мемлекеттік қызметтерді жекешелендірудің бірнеше жолы бар. Еркін нарық корпорациясын құрып, жеке инвесторларға сатуға болады, осылайша мемлекеттік бақылау толығымен жойылады. Нәтижесінде ол жеке (мемлекеттік емес) қызметке айналады. Скандинавия елдерінде қолданылатын тағы бір әдіс – корпорация құру, бірақ меншік немесе дауыс беру құқығын үкіметтің қолында қалдыру. Мысалы, 2007 жылға дейін Финляндия мемлекетінің "Кемира" компаниясындағы 49% үлесі болды, ал қалған бөлігі жеке инвесторларға тиесілі еді. 49% үлесі оны "мемлекеттік кәсіпорын" етпеді, бірақ акционерлер жиналысында мемлекеттің шешімдерін қабылдамау үшін барлық басқа инвесторлардың мемлекеттің пікіріне қарсы бірауы керек болды. Реттелетін корпорациялар да белгілі бір мемлекеттік қызметтерді орындау шартымен рұқсат ала алады. Егер жеке корпорация табиғи монополияны басқарса, монополиялық билікті теріс пайдаланудың алдын алу үшін қатаң реттелуге жатады. Соңында, үкімет еркін нарықта қызметтерді сатып ала алады. Көптеген елдерде дәрі-дәрмек осылай қамтамасыз етіледі: үкімет дәрі-дәрмектің бір бөлігін өтейді. Сондай-ақ, автобус тасымалы, электр энергиясы, денсаулық сақтау және қоқыс тастау жүйелері осылай жекешелендіріледі. Ұлыбританияда, сондай-ақ Австралия мен Канадада кеңінен қолданылатын жаңа тәсіл – мемлекеттік-жеке серіктестік. Бұл жеке консорциумдарға инфрақұрылымды ішінара қаржыландыру шартымен ұзақ мерзімге жалға беруді білдіреді.