Кіріспе

Атондық, сондай-ақ Атон діні, Амарна діні және Амарна ересі деп те аталатын, ежелгі Египеттегі дін. Ол Жаңа Мемлекеттің Он сегізінші династиясы тұсында билеген перғауын Ахнатон құрған. Дін монотеистік немесе монолатристік деп сипатталады, бірақ кейбір египтологтар оның шын мәнінде генотеистік екенін айтады. Атонизм Күн дискісі түрінде бейнеленген Атон құдайына табынуға негізделген. Атон бастапқыда Египеттің дәстүрлі күн құдайы Раның бір көрінісі болған, бірақ кейін Ахнатон оны барлық құдайлардан жоғары деп жариялады. Б.з.д. 14 ғасырында Атонизм шамамен 20 жыл бойы Египеттің мемлекеттік діні болды, ал Ахнатон басқа құдайларға табынуды қуғынмен қарсы алды; ол көптеген дәстүрлі ғибадатханаларды жапты, олардың орнына Атонистік ғибадатханалар салуға бұйрық берді, сондай-ақ діни консерваторларды қуғынға түсірді. Бірақ Ахнатонның өлімінен кейін келген перғаундар осы қозғалысты құлатты, осылайша египеттік өркениеттің дәстүрлі көпқұдайлық дінін қайта орнатты. Кейіннен Ахнатонның, Атон ғибадатханаларының және бірегей жоғары құдай туралы мәлімдемелердің Египеттен және египеттік жазбалардан кез келген іздерін жою үшін үлкен күш-жігер жұмсалды.

Атонның Ахнатонға дейінгі тарихы

Атон сөзі "шеңбер", "диск", кейіннен "күн дискісі" деген мағынаны білдіреді. Алғаш рет б.з.д. 24-ші ғасырдағы Абүсир папирустарында, Бесінші династияның фараоны Нефериркаре Какайдың зираттық ғимаратында табылды. Атон, Атондық діннің құдайы, алғаш рет он екінші династияға жататын мәтіндерде, Синухе хикаясында құдай ретінде кездеседі. Орта патшалық кезінде Атон "күн дискісі ретінде күн құдайы Раның бір жағы ғана болды". Бұл салыстырмалы түрде белеңсіз күн құдайы; Атондық кезең болмаса, ол Мысыр тарихында ізі қалмас еді. Он сегізінші династия кезінде оның маңыздылығы артып келе жатқанына меңземелер бар, атап айтқанда Аменхотеп III өзінің патшалық кемесін "Атонның Руы" деп атады, бірақ Аменхотеп IV Атондық революцияны бірқатар қадамдармен енгізді, нәтижесінде Атон Мысырдың жалғыз құдайы ретінде ресми түрде тағайындалды. Ахнатоннан бұрынғы патшалардың әрбір әулеті бұрын бір құдайды патшалық демеуші және жоғарғы мемлекеттік құдай ретінде қабылдағанмен, басқа құдайларды жоюға ешқандай тырысылған жоқ, ал құдайлардың көптігі әрқашан төзімділікпен және құлшылықпен қабылданды. Тутмос IV билік еткен кезде ол ерекше күн құдайы ретінде танылды, ал оның ұлы Аменхотеп III Атонға арналған жеке культ құрып, оны дамытты. Алайда, Аменхотеп III басқа құдайларды назарсыз қалдырғанына немесе Атонды жалғыз құдай ретінде насихаттағанына ешқандай дәлел жоқ.

Афиналық Египет

Аменхотеп IV алғашқыда Атенизмді өзінің билігінің бесінші жылында (б.з.д. 1348-1346 жж.) енгізді, Атенді жоғарғы құдай мәртебесіне көтерді, бастапқыда дәстүрлі құдайларға табынуды жалғастыруға рұқсат берді. Кейінірек Ахнатон Мысырдың ғасырлар бойы жалғасып келген діни үрдісінен мүлдем өзгеше, басқа тәңірлерге табынуды тыйым салды. Өзгерісті атап өту үшін Атеннің есімі, әдетте, перғауындарға арналған картюш түрінде жазылды, бұл Атенизмнің жаңашылдығы. Діни реформация Сед мейрамының жариялануымен тұспа-тұс келген көрінеді, бұл фараонның патшалық құдіретін құдайлық құдіретпен күшейту үшін жасалатын патшалық юбилейдің бір түрі. Дәстүр бойынша, бұл фараонның отызыншы жылында өткізілетін, мүмкін, Аменхотеп III құрметіне арналған фестиваль болған. Кейбір египтологтар оның Аменхотеп IV-пен 2–12 жыл бірге билік құрғанын айтады. Бесінші жылы Аменхотеп IV жаңа астананы, Ахетатонды (Атеннің көкжиегі) қазіргі Амарна деп аталатын жерде салуды бастады деп есептеледі. Бұл жаңа астананың шекарасын белгілеу үшін қолданылған үш шекаралық стелаларда дәлел бар. Содан соң Аменхотеп IV өзінің жаңа құлшылық етуінің дәлелі ретінде өзінің атын Ахенатонға (Атеннің рухы) ресми түрде өзгертті. Бұл оқиға осы жылдың 2 қаңтарына жуық уақытқа созылады деп болжанып отыр. Оның билігінің жетінші жылында (б.з.д. 1346 / 1344 жж.) астана Фивадан Ахетатонға көшірілді, бірақ қаланың құрылысы тағы екі жыл жалғасқан сияқты. Дәстүрлі салтанатты орталықтардан ауласын ауыстырып, ол діни және саяси биліктің назар аударуында үлкен өзгерістерге жол ашты. Бұл шешім перғауын мен оның сарайларын діни қызметкерлердің ықпалынан және дәстүрлі ғибадат орындарынан бөлді, бірақ оның жарлығының терең діни мәні де болды. Амарға ауысуы да Ахнатонның өлімі мен қайта тууының белгісі болуы мүмкін. Бұл оның әкесі қайтыс болған және оның қоштасқан патшалық билігінің аяқталуымен тұспа-тұс келген болуы мүмкін. Атон құдайының құрметіне жаңа астана салумен қатар, Ахнатон ежелгі Мысырдағы ең үлкен ғибадатхана кешендерінің құрылысын бақылады, соның ішінде Карнакта және Амонның ескі ғибадатханасына жақын Фивада. Билік құрған тоғызыншы жылы (б.з.д. 1344/1342) Ахнатон өзінің жаңа дінінің радикалды нұсқасын жариялады, Атенді тек Египет пантеонының ең жоғарғы құдайы емес, сонымен қатар жалғыз Мысыр құдайы деп жариялады, өзі Атен мен Мысыр халқының арасындағы жалғыз делдал ретінде. Атонизмнің негізгі ерекшеліктері Атонның мүсіндері мен басқа да бейнелеріне тыйым салуды қамтиды, тек көзге көрінбейтін рухын бейнелейтін сәулелі күн дискісіне рұқсат берілді, сәулелер әдетте қолмен аяқталатын. Ахнатон Атонға арнаған дұғасында: "О, жалғыз Құдай, оның жанында басқа ешбір құдай жоқ" деп айтқан. Атен есімі де жаңа режимнің радикализмін атап өту үшін перғауынның билігінің тоғызыншы жылынан кейін басқаша жазылады. Атен, сәулелі күн дискісінің символымен жазылудың орнына, енді фонетикалық түрде жазылды. Атенизм теологиясының егжей-тегжейі әлі де анық емес. Бір құдайдан басқа барлық құдайларды жоққа шығару және жалған тәңірлерге тыйым салу мысырлық дәстүрден түбегейлі ауытқу болды, бірақ кейбір ғалымдар Ахнатонды монолатрия немесе генотеизмді емес, монотеизмді ұстанатын адам ретінде қарастырады, өйткені ол басқа құдайлардың бар екенін белсенді түрде жоққа шығарған жоқ. Ол тек Атонға ғана құлшылық етті. Бұл реформаларды кейіннен оның орнын басқан перғауын Тутанхамон жойды. Кейбір тарихшылар тек Ахнатон мен Нефертити ғана Атонға тікелей табына алатын деп айтады. Бастапқыда, Ахнатон Атонды египет халқына таныс ең жоғарғы құдай Амон Раның нұсқасы ретінде ұсынды (өзінің өзі Амон құрметіне ертерек көтерілудің нәтижесі, Амонның күн құдайы Рамен бірігуіне әкелді), өзінің идеяларын таныс діни контекстке енгізуге тырысты. 'Атен' – бұл күн дискінің аты, ал жаңа астананың шекаралық стелаларында құдайдың толық атағы "Ра-Хор, ол күн дискісіндегі жарықтың атын көкжиекте қуанады". Алайда, билігінің тоғызыншы жылы Ахнатон өзінің жаңа дінінің радикалды нұсқасын жариялады. Ол Атенді тек ең жоғарғы құдай емес, жалғыз құдай деп жариялады, ал Ахнатон Атеннің ұлы ретінде Атен мен оның халқы арасындағы жалғыз делдал болды. Ол бүкіл Мысырдағы Амон ғибадатханаларын қиратуға бұйрық берді. Атонизмнің негізгі ерекшеліктері Атонның көзге көрінбейтін рухын бейнелейтін сәулелер, әдетте, қолмен аяқталатын сәулелер бейнеленген сәулелі күн дискісін қоспағанда, Атонның мүсіндері мен басқа да бейнелеріне тыйым салуды қамтиды. Кейіннен тіпті бұған да тыйым салынды.

Амарна өнері

Бұл қысқа мерзімде гүлдеген өнер түрлері ерекше түрде Мысыр өнерінің басқа стильдерінен өзгешеленеді. Олар созылған бас, іштері шығып тұрған, асыра күшейтілген келеусіздік және Нефертитидің сұлулығы сияқты әртүрлі ерекшеліктерді көрсетеді. Ерекшелігі, Мысыр патшалық өнерінің тарихында тұңғыш рет, Ахенатонның отбасы шынайы бейнеленген. Олардың бір-біріне деген құрметі анық көрінеді. Ахенатон мен Нефертитидің суреттерінде Атон әдетте осы жұптың үстінде маңызды орын алады, ал Атонның қолы екеуіне де Анх сыйлайды. Жаңа Мемлекеттік кезең өнеріне тән емес, фараон мен оның әйелі шамамен бірдей мөлшерде бейнеленген, ал Нефертитидің суреті Амарнадағы кіші Атон ғибадатханасын безендіру үшін қолданылған. Бұл оның Атонға табынуда да маңызды лауазымда болғанын көрсетеді. Ахенатонды бейнелейтін өнер туындыларында оның денесі жіңішке, құрсағы дөңгелек және жамбасы кең болып келеді, яғни әдеттен тыс келбеті бар. Амарна кезеңінің басқа да маңызды тұлғалары, патшалар мен олардың жанындағылар да осы сипаттардың кейбірін көрсетеді, бұл діни мағынаға ие болуы мүмкін, әсіресе кейбір деректер Ахенатонның жеке суреттері ресми өнерден гөрі оны қалыпты түрде бейнелейтінін айтады. Бриердің пікірінше, отбасы Марфан синдромынан зардап шеккен, ол дене мүшелерінің созылуына себеп болады, бұл Ахенатонның ерекше сыртқы келбетін түсіндіруге болады.

Құлдырау

Атон дінінің құлдырауы Ахнатонның билігінің соңында, ежелгі Таяу Шығыста кеңінен тараған оба індеті кезінде басталды. Бұл пандемия патшалық отбасының көптеген мүшелері мен жоғары лауазымды шенеуніктердің өмірін қиған сияқты, бұл, мүмкін, Ахнатон үкіметінің әлсіреуіне себеп болды. Осы кезеңдегі оқиғалар туралы мәліметтердің жеткіліксіздігі және фрагменттілігі салдарынан жақсы белгілі емес. Ең мүмкін жағдай бойынша, обадан көптеген өлім-жітім Ахнатонды екі ко-регентті қатарынан тағайындауға итермеледі: Сменхкаре және Нефернеферуатен. Екеуінің де тегі нақты белгілі емес, бірақ Сменхкаре Ахнатонның кіші інісі болған, ал Нефернеферуатен – Нефертити патшайымы болған деген болжам бар. Сменхкаре қысқа ғана билік еткеннен кейін қайтыс болды, нәтижесінде Нефернеферуатен Мысырдың регенті қызметін атқарды. Ахнатонның соңғы жылдары Амонға және, азырақ, басқа да құдайларға қарсы ең қатал репрессиялар жүргізілді, бірақ оның өлімінен кейін ескі культтар қайта жанданды. Нефернеферуатен Амон дін қызметкерлерімен келісімге келуге тырысқан сияқты, бірақ Атон дінінің ерекшеленбеген түрін сақтап қалды. Бірақ бірнеше жылдан кейін Нефернеферуатен жоғалып кетті, ал оның ізбасары Тутанхатен (Ахнатонның бұрынғы везирі Аймен бірге) билігінің үшінші жылында (шамамен б.з.д. 1330 жыл) өзінің есімін Тутанхамунға өзгертті, Амон дін қызметкерлеріне билікті қайтарды және астананы Ахетатеннен, мүмкін, Мемфиске немесе, азырақ, Фиваға көшірді. Келесі екі онжылдық Атон дінінің толық құлдырауын көрді. Ахнатон салған талат блогынан тұрғызылған ғибадатханалардың көпшілігі, соның ішінде Фивадағы ғибадатхана, бөлшектелді, басқа ғибадатханалар үшін құрылыс материалы ретінде қайта пайдаланылды және Атонға арналған жазулар жойылды. Ахетатон толыққанды тасталмаса да, жергілікті Атон ғибадатханасы жұмыс істеуін жалғастырды, бірақ көптеген тұрғындар уақыт өте келе кетіп қалды. Тутанхамунның өлімінен кейін Айдың фараон ретінде қысқа мерзімдік билігі аяқталғаннан кейін, оның генералы Хоремхеб, патшалық отбасынан емес, билікке келді. Ол Амарна дәуірінің билеушілерін тазалауға бұйрық берді, Ахенатон, Сменхкаре, Нефернеферуатен, Тутанхамун және Айды фараондардың ресми тізімінен алып тастады және олардың ескерткіштерін, соның ішінде қалған Атон ғибадатханаларының көпшілігін жойды. Дегенмен, Ахетатондағы Атон ғибадатханасы Хоремхебтің алғашқы жылдарында да қолданыста болды, бұл тазалау толыққанды болмағанын, мүмкін, Мысырда Атон дінінің шағын ошақтары қалғанын көрсетеді. Бұл Атон дінінің де-факто аяқталуы болса да, революциялық культ ежелгі Египет дініне елеулі әсер етті. Мысалы, Амарна дәуіріндегі жерлеу рәсімдеріндегі кейбір өзгерістер Хоремхеб пен оның ізбасарларының кезінде сақталды.

Ыбырайымдық монотеизмге байланыс

Атенизмнің монолатристік немесе монотеистік болмысына байланысты, түрлі авторлар оны иудаизммен (немесе басқа монотеистік діндермен) байланыстыруды ұсынды. Мысалы, психоаналитик Зигмунд Фрейд өзінің "Мұса және монотеизм" кітабында Ахнатонды монотеистік діннің алғашқысы деп, ал Мұсаны Ахнатонның ізбасары деп есептеді. Қазіргі друздар өз дінінің ежелгі монотеистік және мистикалық қозғалыстардан, оның ішінде атенизмнен тарағанын және олардың әсерімен пайда болғанын жатқызады. Атап айтқанда, олар Таухидтің алғашқы рет жариялануын Ахнатонға байланыстырады.