Кіріспе

Польшаға неміс шабуылының бір бөлігі Тухола орманы шайқасы (Schlacht in der Tucheler Heide, Bitwa w Borach Tucholskich) – Польшаға шабуыл кезінде Екінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы шайқастарының бірі болды. Шайқас 1939 жылдың 1 қыркүйегінен 5 қыркүйегіне дейін жүрді және немiстердiң маңызды жеңісімен аяқталды. Польшаның нашар басқаруы мен бақылауы, сондай-ақ немiстердiң сандық және тактикалық артықшылығы, немiстерге Польшаның Армия Поморзе (Померан армиясы) күштерін жоюға және Польша дәлізін бұзып, материктік Германияны Шығыс Пруссиямен байланыстыруға мүмкіндік берді. Шайқас Армия Поморзе қолбасшысы генерал Владислав Бортновскийдің пікіріне қайшы болды, ол дәлізді өте нашар қорғаныс позициясы деп есептеді және күштерін одан шығаруға бірнеше рет рұқсат сұраған.

Кіріспе

Тухольский орман (Bory Tucholskie, Tucheler Heide) – Батыс Пруссиядағы, 1920 жылғы Версаль келісімінен кейін Польша дәлізінде орналасқан, көбінесе орманды үлкен аймақ. Оның қиын жер бедері поляк жоғары қолбасшылығына қолайлы қорғаныс позициясы ретінде ұсынылған. Алайда, немістер 1919 жылға дейін осы аймақта Truppenübungsplatz Gruppe әскери оқуларын өткізгендіктен, оны жақсы білген, сонымен қатар генерал Хайнц Гудериан жақын жердегі Чехмнода туған. Польша күштері Померания армиясының құрамына кірген: полковник Йозеф Веробей басқаратын 9-шы жаяу әскер дивизиясы, генерал Юлиус Драпелла басқаратын 27-ші жаяу әскер дивизиясы және генерал Станислав Грзмот Скотницкий басқаратын Церск операциялық тобы. Шығыс Пруссияның неміс анклавына қарсы генерал Миколай Болтуч басқаратын Шығыс операциялық тобы тұрды, ол 4-ші және 16-шы жаяу әскер дивизияларынан құралған. Театрдағы неміс күштері генерал Гюнтер фон Клюге басқарған 4-ші неміс армиясының құрамына кірген, атап айтқанда, генерал Хайнц Гудериан басқарған 19-шы танк корпусы және генерал Адольф Штраус басқарған 2-ші армия корпусы. Бұл бөлімшелер дәліздің батысындағы Батыс Померанияда орналасқан. Германияның 3-ші армиясының XXI корпусы бір мезгілде Шығыс Пруссиядан Польша дәлізі арқылы қысқыштай шабуыл жасап, ал армияның басым бөлігі Варшава бағытында Модлин армиясына шабуылдайтын болады. 19-шы танк корпусы генерал Пол Бадер басқаратын 2-ші моторизацияланған дивизиядан, генерал Мауриц фон Викторин басқаратын 20-шы моторизацияланған дивизиядан және генерал Лео Гейр фон Швеппенбург басқаратын 3-ші танк дивизиясынан тұрды. 2-ші армия корпусы екі жаяу әскер дивизиясынан құралды: генерал Вальтер Лихель басқаратын 3-ші жаяу әскер дивизиясы және генерал Франц Бёме басқаратын 32-ші жаяу әскер дивизиясы.

1 қыркүйек

1 қыркүйекте сағат 0445-те шекараны кесіп өткеннен кейін жылдам қимылдаған неміс әскерлері сағат 0915 шамасында Брда өзені бойындағы поляк қорғанысымен байланысқа түсті. 3-ші танк дивизиясының 5-ші танк полкі, Польшаның 9-шы дивизиясының 34-ші жаяу әскер полкінің 3-ші батальоны ұстап тұрған Прушчтегі теміржол көпірін басып алуға тырысты. Польшалық қорғаушылар Panzer IV танкісін жойып, немістерді екі сағатқа тоқтатты, соның салдарынан көпірдің бір бөлігін қиратуға уақыт алып, 22 адам қаза болды. Осы уақытта 6-шы танк полкі 34-ші жаяу әскер полкінің 1-ші батальоны ұстап тұрған Виелка Клонияға шабуыл жасап, поляктардың танкке қарсы атысынан екі Panzer II танкісін жоғалтты. Немістер кері шегініп, ауылды оққа толып, төрт полякты өлтірді. 20-шы моторизацияланған дивизияға үш польшалық аумақтық қорғаныс (ОН) батальоны ұстап тұрған Хойницті басып алу міндеті жүктелді. Қаланы броньды пойыз бен екі командалық взводпен басып алуға жасалған алғашқы әрекет сәтсіз аяқталып, поляк қорғаушылары пойызды жойды. Күндізгі уақыттың бірінші жартысында 20-шы дивизия поляк позицияларын айналып өтуге тырысты, ал ОН батальондары сағат 1400-де қоршаудан қашу үшін кері шегінді. Гудерианның оң фланкіндегі 2-ші армия корпусы көбінесе кедергісіз ілгерілеп, Викборкты қорғаған оқшауланған ОН батальонын жойды.

2 қыркүйек

Түнде генерал Бортновский 27-ші жаяу әскер дивизиясын оңтүстікке қарай қайта орналастырып, Гудерианның Брдадағы көпір басына қарсы шабуылға дайындады. Бұл шабуыл 9-шы дивизиямен үйлестірілуі керек еді, бірақ екі бөлім байланыс орната алмады. 2 қыркүйекте 27-ші дивизия Свиекатово және Тушиныға бөліп-бөліп шабуыл жасады, бастапқыда неміс барлау тобын кері шегіндірді, бірақ неміс бронемашиналары келген соң шабуыл тоқтатылып, ауыр шығынға ұшырады. 27-ші дивизия дүркіреп оңтүстікке шегінді. Ал 9-шы дивизия әскерлері әлі де Пила-Млиндегі Брдадағы көпірлерді қорғап тұрды, неміс көпір басының солтүстігінде. Көпірлер сағат 10:00-де жойылды. Түхоладан оңтүстікке қайта орналасқан 35-ші полк 3-ші танк дивизиясының сол қанатына шабуыл жасады, бірақ ауыр қатысуларға ұшырап, кері шегінді. Гудерианның оң жағынан ілгерілеген 2-ші корпустың бөлігі – неміс 32-ші жаяу әскер дивизиясы Короново маңында 9-шы дивизияның 22-ші жаяу әскер полкіне шабуыл жасады, бұл полк әлі күшті қарсылық көрсетпеген еді, және поляк бөлімін талқандады. Сонымен қатар, Шығыс Пруссиядан ілгерілеген неміс XXI корпусы Оса өзенінен понтон көпір салып, 21-ші жаяу әскер дивизиясы өзен арқылы шабуыл жасап, поляк 16-шы дивизиясын кері шегіндірді. 10-шы танк полкі ол аралықты басып өтіп, Мельно қаласын басып алды және поляк армиясының артқы жағына қауіп төндірді. Бұл қоршау қаупі 16-шы дивизия әскерлерінің арасында үрей тудырды, олар шашырап, оңтүстікке қарай шегіне бастады. 16-шы дивизияның оң жағында орналасқан 4-ші жаяу әскер дивизиясы қоршауға алынған поляк бөлімін босату үшін қарсы шабуыл жасады және бастапқыда сәттілікке жетіп, 100 неміс әскерін тұтқынға алды, бірақ шабуыл күші таусылып, неміс XXI корпусы оңтүстік-батысқа қарай ілгерілеуін жалғастырды. Бидгощ қаласында генерал Бортновскийдің табельінде 15-ші жаяу әскер дивизиясы, 2-ші жаяу әскер дивизиясының шамамен ⅓ бөлігі, 22-ші полктің екі аман қалған батальоны және Поморская атты әскер бригадасының төрттен бірі болды. Олардың барлығы дерлік дезорганизацияланған және шаршаған еді. Бортновский қаланы тастап, Висланың оң жағалауында жаңа қорғаныс шебін құруға шешім қабылдады, бірақ Абвердің инфильтраторлары ұйымдастырған және СС қаруланған шамамен 1000 неміс нацистік жақтастары көтеріліс ұйымдастырып, терезелерден атып, 22-ші жаяу әскер полкінің 20 поляк әскерін өлтірді. 15-ші дивизияның 62-ші жаяу әскер полкі тәртіпті қалпына келтіруге кірісті; поляк әскерлері 600 жергілікті немісті ұстап, тағы 100-ін өлтірді, кейбіреулері ұрыста, ал кейбіреулері жазалауда. Бірақ келесі күні, 4 қыркүйекте жергілікті немістердің тағы да снайперлік шабуылдары болды, нәтижесінде поляк әскерлері жауап шараларын қабылдады, бұл 150-ге жуық жауынгер мен бейбіт тұрғындардың қазасына әкелді. Бұл оқиға неміс пропагандасымен "Бромберг қырғыны" деп көрсетілді, онда 5000 неміс өлтірілді деп жалған мәлімдеме жасалды. 5 қыркүйекте неміс әскерлері қалаға кірді, содан кейін SS Einzatzgruppen 4 және SS Standarte Totenkopf дивизиясы оккупацияның алғашқы аптасында 192 полякты, соның ішінде қалалық шенеуніктер мен басқа да саяси қайраткерлерді тұтқындап, өлтірді. Аймақта 7000-нан астам тұтқынды ұстаған түрме лагерлері құрылды.

Салдары

5 қыркүйекке қарай немістер Польша дәлізін басып алуды көбінесе аяқтады. Осы кезде неміс күштерінің бір бөлігі Балтық теңізі жағалауындағы бекінілген аймақтардағы оқшауланған поляктардың қарсылығын жою үшін солтүстікке қарай жылжыды, ал қалғандары оңтүстік-шығысқа қарай, Польша аумағына тереңірек ілгерілеуді жалғастырды. 6 қыркүйекте Адольф Гитлер Гудерианға барып, оның шапшаң жетістіктерімен құттықтады. Армия Поморзе-нің үштен екі бөлігі шайқастан аман қалды, қайта топтасты және Bzura шайқасындағы поляктардың қарсы шабуылында күресу үшін Армия Познань (Познань армиясы) құрамында қайта құрылды. Нәтижесінде, поляк бөлімшелері өздері таңдаған бекіністерінде жақсы соғысып, неміс шабуылшыларына шығын келтірді, бірақ поляк әскерлері тым жайылып кеткен еді, тіпті бір дивизияның полктері арасындағы да үйлесім өте нашар болды. Гудерианның XIX танк корпусында немістердің шығыны салыстырмалы түрде аз болды – 150 адам қаза тапты, 700-і жараланды, ал бірнеше ондаған танк жойылды. Неміс әуе күштері мен жылдамдығы оларға, қозғалыс соғысында қарсыластарымен бірқатар болуға тырысқан поляк күштерінен айқын технологиялық артықшылықты қамтамасыз етті.