Кіріспе
Христиандық литургиялық күнтізбесінде Исаны айқышқа шегелеу үшін қолданылған крестті еске алатын бірнеше Крест мерекелері бар. Ұлы жұма Мәсіхтің азаптары мен айқышқа шегеленуіне арналған болса, бұл мерекелер құтқарылу нышаны ретінде айқыштың өзін тойлайды. Батыс католицизмінде, Шығыс католицизмінде, Шығыс православиесінде, Ориентал православиесінде, лютерандық және англикандық діндерде ең көп таралған еске алу күні 14 қыркүйек, ал әлі де Юлиан күнтізбесін қолданатын шіркеулерде 27 қыркүйек. Ағылшын тілінде Римдік Миссалдың ресми аудармасында бұл мереке "Қасиетті айқыштың дәріптелуі" деп аталады, ал 1973 жылғы аудармада "Айқыштың жеңісі" деп аталды. Англикандық қауымдастықтың кейбір бөліктерінде және лютерандар бұл мерекені "Қасиетті крест күні" деп атайды. Бұл мереке кейде "Киелі Род күні" немесе тарихи "Roodmas" немесе "Crouchmas" деп те аталады.
In the Christian liturgical calendar, there are several different Feasts of the Cross, all of which commemorate the cross used in the crucifixion of Jesus. Unlike Good Friday, which is dedicated to the passion of Christ and the crucifixion, these feast days celebrate the cross itself, as the sign of salvation. In Western Catholicism, Eastern Catholicism, Eastern Orthodoxy, Oriental Orthodoxy, Lutheranism and Anglicanism the most common day of commemoration is 14 September, or 27 September in churches still using the Julian calendar. In English, the feast is called The Exaltation of the Holy Cross in the official translation of the Roman Missal, while the 1973 translation called it The Triumph of the Cross. In some parts of the Anglican Communion the feast is called Holy Cross Day, a name also used by Lutherans. The celebration is also sometimes called Holy Rood Day, or by the historical names Roodmas or Crouchmas.
Теологиялық айырмашылық
787 жылы Никеяның екінші кеңесі айқышқа құрмет көрсету мен құлшылық ету немесе латрия арасындағы айырмашылықты анықтады, «бұл сенімнің іліміне сәйкес, тек Құдайдың табиғатына ғана тән». Петавий бұл культ діннің мәнісіне жатпайтын, бірақ құтқарылу үшін міндетті түрде қажет емес нәрселердің бірі екенін атап өтті. Осылайша, бейнеге көрсетілген құрмет, бейнеленген нәрсеге беріледі; ал бейнеге табынушы, оның бейнесін көрсететін адамға табынады. Мереке күні 335 жылы Қасиетті Қабір шіркеуінің қасиетке толуын (бағышталуын) белгілейді. Бұл екі күндік мереке болды: шіркеудің нақты қасиетке толуы 13 қыркүйекте болса, кресттің өзі 14 қыркүйекте шіркеуден шығарылды, сонда дін қызметкерлері мен сенушілер Шынайы Крест алдында дұға ете алады және барлығы оған құрмет көрсетуге келе алады. Батыс христиандығында, мереке күнінен кейінгі күнтізбелік аптаның сәрсенбі, жұма және сенбі күндері әр жылдың төрт күнінің бірі ретінде белгіленеді. 1969 жылға дейін бұл күндер Рим-католик шіркеуінің литургиялық күнтізбесінің бір бөлігі болды. Бұл мерекелерді ұйымдастыру қазіргі кезде жергілікті жағдайлар мен әдет-ғұрыптарды ескере отырып, епископтық конференциялардың шешіміне қалдырылған. Бұл күндер әлі де Рим ритуалының ерекше формасының, Англикан ординариатының және Батыс православиесінің күнтізбесінде сақталады.
Литургиялық түстер
Қызыл түс – мұндай дәстүрлерді сақтайтын шіркеулердегі әдеттегі литургиялық түс. Батыс Христиандығында осы күні өткізілетін құлшылықтарда қызыл киімдер киіледі. Англия шіркеуінің (және басқа да Англикан шіркеулерінің) және Батыс айыны бойынша Православиенің оқу тізімдері де 'Қасиетті Крест күні' үшін қызыл түсті литургиялық түс деп көрсетеді. Әртүрлі литургиялық түстерді қолданатын Шығыс Православие шіркеулерінде де қызыл киімдер киіледі. Бірақ осы Православие шіркеулерінде қызыл киім кию тойдан кейін бір аптаға дейін жалғасады.
Діни ордерлер
1247 жылғы Әулие Альберттің кармелиттер ережесі осы күнді Пасха жексенбісінде аяқталатын ораза мерзімінің басталуы деп көрсетеді. Бұл күн – Қасиетті Крест конгрегациясының, Крест серіктерінің және Епископтық шіркеудің Қасиетті Крест орденінің атаулы мерекесі болып табылады.
Англия шіркеуі
Жалпы ғибадат күнтізбесі (2000), жалпы рим күнтізбесі сияқты, 14 қыркүйекте осы мерекені тойлайды.
Шығыс шіркеуі
Шығыс шіркеуі 13 қыркүйекте Крестті табуды тойлайды және оны маңызды мейрам деп есептейді. Ассириялық шіркеу Крест белгісін – барлық басқа құрметті рәсімдердің бекітіліп, толықтырылатын құрметті рәсім деп санайды. (Шіркеудің дәстүрлі құрметті рәсімдер тізіміне неке кірмейді.) Сараная (сириялықтар) жыл сайын Чикаго, Иллинойс, Модесто, Калифорния және әлемнің басқа да аймақтарында шара өткізеді. Модестодағы шара 13 қыркүйекке дейінгі әр жексенбіде Шығыс Ла-Лома паркінде Крест мейрамын еске алу үшін ұйымдастырылады. Адамдар тойға жиналып, ән айтып, билеп, осы қуанышты оқиғаны тойлайды.
Шығыс православие
Византиялық литургиялық дәстүрде Құрметті және өмір сыйлайтын Кресттің жалпыға бірдей көтерілуі (Шығыс православие дәстүрінде Көтерілу деп те аталады) 326 жылы Шын Кресттің табылуын және 628 жылы парсылардан қайтарылып алынуын еске алады, сондай-ақ шіркеу жылының он екі Ұлы мерекесінің бірі болып табылады. 14 қыркүйек әрқашан ораза күні болып есептеледі, сондықтан ет, сүт өнімдері мен балықты жеуге тыйым салынады. Көтерілу мерекесінің бір күндік мерекеге дейінгі және сегіз күндік мерекеден кейінгі бөлігі бар. 14 қыркүйекке дейінгі және кейінгі сенбі және жексенбі күндері Құдайға арналған литургияда Крест туралы арнайы хаттар мен Евангелия оқылады. Мереке қарсаңында кішкентай кешқызметке дейін дін қызметкері жаңадан терілген базилік жапырақтары немесе гүлдер төсегіне қойылған крестпен табақ дайындап, оны әуермен (литургиялық жамылғымен) жауып, протезис үстеліне қояды; қызметтен кейін дін қызметкері табақты басына көтеріп, оның алдында жалынды шамдар мен кресті түтетін дияконмен бірге киелі үстелге (алтарға) процессиямен келеді, оның ортасына табақты қояды, Ізгі хабар кітабының орнына, ал соңғысы алтардың арт жағында тік қойылады. Әртүрлі жергілікті дәстүрлерде Мереке иконасының алдында өтетін кешкі және таңғы құлшылықтар (мысалы, Полиелейс әні мен Таңғы Евангелия оқуы) Киелі үстелдің алдында өтеді. Крестті әкелу және көтерілу рәсімі таңертеңгі құлшылықта өтеді. Егер мереке жексенбі күніне түйіндесе, онда оның миссалық оқулары әдеттегі уақыттағы жексенбілік оқулардың орнына қолданылады.
6 наурыз
6 наурызда Шығыс Православ шіркеуінің литургиялық күнтізбесі Императрица Әулие Еленаның Құрметті Крест пен Құрметті Шыбықтарды табуын еске алады – яғни, нақты табылған күнінің жылдығы; 14 қыркүйектегі мереке күні Киелі Қабір шіркеуінің қасиеттелуімен анықталды. Бұл маңыздылығы төмен мереке, және 14 қыркүйектегі мерекеге тән ерекшеліктері жоқ.
3 мамыр
1960 жылға дейінгі жалпы рим күнтізбесі 3 мамырда Киелі Крестті табу мерекесін (Roodmas) қамтыды. Ол император Константиннің анасы – әулие Еленаның Нағыз Крестті тапқандығын еске түсірді. Рим папасы Иоанн XXIII-нің 1960 жылғы «Rubricarum instructum» атты өкімнамасымен литургиялық күнтізбе қайта ұйымдастырылғаннан кейін, Крестті табу мерекесі тек кейбір аймақтарда ғана тойланды. Ал, Нағыз Кресттің табылуы 14 қыркүйекте Кресттің қадірлену мерекесінде де еске алынады.
12 қазан
Ресей Православ шіркеуінде 12 қазан – Мальтадан Гатчинаға Өмір беретін Қасиетті Айқыш бөлігінің жеткізілуінің еске алу күні. Мырзаның Өмір беретін Қасиетті Айқышының бір бөлігі, сондай-ақ Құдай анасының Филермос иконасы және Жақияның оң қолы Иерусалимнің Киелі Иоанн католик орденінің рыцарьларымен Мальта аралында сақталды, олар аралды басқарды. 1798 жылы француздар аралды басып алғанда, Мальта рыцарьлары қорғау және қолдау үшін Ресей империясына жүгінді. Осы мақсатта олар Ресей императоры Павел I-ді орденнің Ұлы Мастері етіп сайлады. Император сайлауды қабылдады. 1799 жылдың 12 қазанында Мальта рыцарьлары Павелдің Гатчинада (Санкт-Петербургтен оңтүстікке қарай 45 шақырым жерде) үшін олардың арнайы салынған монастырь сарайына келіп, осы ежелгі және қасиетті құндылықтарды өздерінің жаңа Ұлы Мастеріне, императорға сыйлады. 1799 жылдың күзінде қасиетті заттар Санкт-Петербургке жеткізіліп, Қысқы сарайдағы Қолмен жасалмаған Құтқарушы иконасына арналған ішкі шіркеуге орналастырылды. Осы оқиғаға арналған мереке 1800 жылы белгіленді.
Жылжымалы қонақтар
Белгілі күндерде тойланатын мерекелерден өзге, Крестті өзгермелі уақытта, әсіресе Ұлы ораза мен Пасха уақытында да тойлауға болады. Шығыс христиандары Ұлы оразаның үшінші жексенбісінде Крестке қосымша құрмет көрсетеді. Бұл күнгі қызметтер 14 қыркүйектегі Кресттің көтерілу мерекесіне негізделген, кішкентай кеште Крестті қасиетті үстелге әкелу және таңертеңгі қызметте салтанатты түрде шіркеудің ортасына шығару, бірақ Кресттің көтерілу рәсімінсіз, сенімділердің құрметіне ұсынуды қамтиды. Ол шамамен бір апта бойы (Ұлы оразаның төртінші аптасы) шіркеудің ортасында қалады. Сол аптаның дүйсенбі және сәрсенбі күндері Крестке құрмет көрсету Бірінші сағатта өтеді (бұл өткен жексенбідегі қызметтің бір бөлігін қайталау). Осы аптаның жұма күні діни қызметкерлер мен диакондар Крестті киелі орынға қайтарады. Жоғарыда аталған мерекелерден басқа, православиеліктер жыл бойы сәрсенбі және жұма күндерін де Крестті еске алу күні ретінде санайды. 1961 жылғы реформаға дейінгі Римдік бревиарийде Пасха уақытында Крестті еске алу жасалған, егер қос немесе октава қызметі немесе мерекесі болмаса, Пасхадан тыс уақытта айтылатын қасиеттілердің тілегін алмастырған. Православ шіркеулері, Рим-католик шіркеулері және кейбір англикан шіркеулері Ұлы жұма күні қызметтер кезінде Креске формалды құрмет көрсетеді.
Мерекелік күндер
Шығыс православие шіркеуінде жоғарыда аталған мерекелердің бірнешесінде айқышқа жалпы жұрт алдында құрмет көрсетіледі. Бұл таңғы құлшылықта, айқыш әкелінгеннен кейін, Құдайлық литургияның соңында немесе Кіші сағаттардың бірінің соңында, мерекеге және жергілікті дәстүрге байланысты өтуі мүмкін. Сенушілер екі рет сәжде етеді, қолдарымен айқыш белгісін жасайды, айқыштағы Мәсіхтің аяқтарын сүйеді, содан кейін үшінші рет сәжде етеді. Осыдан кейін, көбінесе дін қызметкерінен бата алып, шіркеудің екі жағындағы достарына иіліп құрмет көрсетеді (осы әдет монастырьларда жиі кездеседі).
Қызмет аяғында
Діни литургияның соңында және кейбір басқа да қызметтерде, сенімділер алға шығып, епископ немесе діни қызметкер ұстап тұрған "Бақыт крестіне" (қол кресті) құрмет көрсетіп, оның қолын сүйеді. Бұл амал "Крестке құрмет көрсету" деп те аталады, бірақ ол сәжде жасауды қамтымайды. Құрмет көрсетілетін крест кішкентай болады (әдетте 25-40 см). Бұл крест көбінесе металдан, жиі алтыннан немесе алтынмен қапталған, және эмальмен немесе әшекей тастармен безендірілуі мүмкін. Кресттегі Иса Мәсіхтің бейнесі (сома) әдетте крестке ойылып, эмальмен немесе суретпен бейнеленеді, үш өлшемді жеке фигура емес, айқашқа ілінгендегідей.