Кіріспе

Африкалық ұлтшыл Дусе Мохамед Али (Бей Эфенди) (1866 жылдың 21 қарашасы – 1945 жылдың 25 маусымы) (دوسي محمد علي) – Судандық-египеттік актер және саяси белсенді, ол африкалық ұлтшылдығымен танылды. Ол сонымен қатар драматург, тарихшы, журналист, редактор және баспагер болған. 1912 жылы ол «African Times and Orient Review» журналын құрды, кейіннен ол «African and Orient Review» деп қайта жаңғыртылды, ол 1920 жылға дейін жарияланды. Ол негізінен Англияда, сондай-ақ АҚШ және Нигерияда өмір сүрді және жұмыс істеді. Соңғы мекенде ол «Comet Press Ltd» және Лагоста «The Comet» газетін құрды.

Ерте өмір

Әли 1866 жылы Египеттің Александрия қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Абдул Салем Әли Мысыр армиясының офицері болған. Оның анасы судандық әйел болды. Ол алғашқы білімін Мысырда алды, бірақ 9-10 жасында әкесі оны Англияға білім алуға жіберді. Әли бастапқыда дәрігер болып оқуды жоспарлаған және әкесі қайтыс болғанға дейін осы салада білім алуды бастаған еді. Оның әкесі 1882 жылы Египеттегі Тель-эль-Кебир шайқасында қызмет етіп жүргенде қайтыс болды. Содан кейін 16 жастағы Әли Мысырға қайтуға мәжбүр болды, әкесінің мүлігімен айналысты. Кейін ол Англияға қайтып, жазу және актерлік өнерге бейімділік танытты. Лондон университетінде оқуын аяқтағаннан кейін, Canon Berry-нің қамқорлығында Лондон Король колледжінде білім алды.

Актер және драматург

Али Герберт Бербом Тридің театр труппасында және Лили Лэнгтридің Лондондағы Корольдік принцесса театрында «Антоний мен Клеопатра» қойылымында болды. Актер ретінде Әли Британ аралдарын аралап жүрді. Ол 1902 жылы Йоркширдің Халл қаласында «Отелло» және «Венеция саудагері» пьесаларын сахналады, Отелло және Марокко князі рөлдерін ойнады. Ол британдық баспасөзден мақтау алды. Ол бірнеше пьеса жазды, Лондондағы Корольдік Суррей театрында «Жүдейдің кек алуы» (1903) қойылымын, Дундиде «Клеопатра түні» (1907) және Манчестердегі Корольдік театрда «Бермуда лилиясы» (1909) музыкалық комедиясын қойды. Қойылымдар британдық және американдық баспасөз тарапынан жоғары бағаланды. Оның 1906 жылы Глазго Империя театрында (GET) алғаш сахналаған «Иуданың қызы» пьесасы ерекше жақсы пікірлер алды. Мұхаммед АҚШ-та гастрольде болып, бірнеше пьеса қойды және актер ретінде танылды. Лондонда ол Халл Шекспир қоғамын құрды, оның алғашқы президенті сэр Генри Ирвинг болды. Өзінің саяси мүдделерін және Шығысқа қатысты британдық мүдделерін ұсыну үшін ол Лондонда Англо-Осман қоғамын құрды. Оның мүшелеріне Ньютон, Ламингтон, Стуртон және Моубрей лордтары кірді. 1915 жылы Әли Үндістан мұсылман әскерлерінің жесірлері мен жетімдеріне арналған соғыс қорын құрды және оның хатшысы болды. Оның демеушілерінің арасында Марлборо герцогинясы Консуэло, құрметті Д. Ллойд Джордж, сэр Эдвард Грей, лорд және леди Ламингтон, лорд және леди Ньютон, маркиз және маркиза Крю, миссис Х. Х. Асквит, сэр Остин және леди Чемберлен, лорд Керзон және британдық кабинет мүшелерінің көп бөлігі болды.

Нигерияға саяхат және қоныстану

Әли алғаш рет Нигерияға 1921 жылғы шілдеде сапар шекті. Лагос қауымы оны Лагос аралындағы Мартин көшесіндегі Шитта Бей мешітінде күтіп алды. Ол 1931 жылы Лагосқа қайта оралды, негізінен какао бизнесіндегі мүдделерін қадағалау үшін. Ол Лагоста қоныстанды, онда Нигерияның Daily Times газетінің редакторы болып тағайындалды. 1932 жылғы 3 қазанда Әли Лагостағы Гловер еске алу залында «Фараонның қызы» атты пьесасын қойды. Нигерияның Daily Times газетінің мәліметінше, ол «Лагостағы ойын-сауықтардың жаңа стандартын белгілеп, нағыз сахна өнерін енгізді». Көп ұзамай Әли Нигерияның Daily Telegraph газетінің редакторы болды, оның тікелей көмекшісі Айо Лиджаду болды (кейін Нигерияның Daily Times газетінің редакторы). Өзінің баспа ісіндегі қызығушылығын кеңейте отырып, 1933 жылғы 27 шілдеде Әли апталық «Комета» газетін шығаруды бастады. Ол Лагостағы мұсылман қауымының білім беру және жалпы әл-ауқатымен қызығушылық танытты. Ұзаққа созылған аурудан кейін Мұхаммед Әли 1945 жылғы 25 маусымда Лагостағы Африкалық ауруханада 78 жасында қайтыс болды. Оның жаназасы 1945 жылғы 27 маусымда өтті. Қатысушылардың саны 5000-нан асты, олардың ішінде саяси, әлеуметтік және діни лидерлер де болды. Нигерия Ислам қоғамының президенті Л. Б. Агусто ағылшын тілінде қысқа хутба (уағыз) оқыды. Д. Кури атты досы араб тілінде қысқа сөз сөйледі. Әлидің мәйіті Окесуна мұсылман зиратына үлкен процессиямен жеткізіліп, жерленді.