Кіріспе
Мысырлық кинорежиссер (1926–2008)
Юсеф Шахин (يوسف شاهين; 25 қаңтар 1926 – 27 шілде 2008) – мысырлық кинорежиссер. 1950 жылдан бастап өмірінің соңына дейін Мысыр киноиндустриясында жұмыс істеді. Ол Мысырдың ең үздік 100 фильмінің тізіміне енген он екі фильмнің режиссері. Канн кинофестивалінің 50 жылдық мерекесіне арналған сыйлықтың (өмір бойы жеткен жетістіктері үшін) иегері Шахин актер Омар Шарифтің мансабын бастауға көмектескен. Көптеген сыншылардың құрметіне ие болған режиссер, ол мансабының алғашқы жылдарында кинофестивальдерге жиі қатысқан. Шахин 11'9"01 11 қыркүйек (2002) фильмінің режиссерлерінің бірі ретінде халықаралық деңгейде кең танылды.
Балалық шағы және ерте өмір
Шахин (франц. Шахин) Египеттің Александрия қаласында грек-католик мелкиттік отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Захле, Ливаннан шыққан заңгер және Мысырдың ұлтшыл Вафд партиясын қолдаған. Оның анасы Клэр Басторус грек тегінен. Ол тігінші болып жұмыс істеді. Шахин отбасында бес тілде сөйлеу қалыпты жағдай еді, сол кездегі Александрияның көпұлтты қаласы үшін бұл әдеттегі нәрсе. Шахин ата-анасына қатты байланысты болды, олардың екеуінің де ерекше мінездері болғанына қарамастан, олармен жақын қарым-қатынаста өсті. Шахин өте ерте жасында не істегісі келетінін білді. Ол сағаттап төсегінің астында немесе бөлмесінде отырып, өзін кинотеатрларда, кинозалдарда немесе киностудияларда елестететін.
Келесі жылдары Шахиннің қызығушылығын екі нәрсе баурап алды: жыныстық фантазиялар мен кино. Бірнеше жыл өткен соң Шахин өзінен екі жас үлкен інісі Альфредтің қазасына қайғырды. Шахин Альфредтің көзін ешқашан ұмытпады, ол оның туындыларына үлкен әсер етті. Оның көптеген ер актерлерінің көзі Альфредтің көзіне ұқсас болды. Шахин айтуынша, оның әкесінің адалдығы оның құндылықтарына сіңіп, ол осы қасиетін бағалаған. Адалдықпен қатар, Шахиннің кітапқа деген сүйіспеншілігі де әкесінен бастау алды. Заңгер болғандықтан, Шахиннің әкесі оқу ақысын төлей алмады, сондықтан ол заң кеңсесін жабыстырып, Александрия қалалық әкімдігінің заң бөлімінде жұмыс істеді, осылайша Шахинді Виктория колледжіне жіберуге мүмкіндік алды.
Білім
Кішкентай кезінен сахна өнеріне құмар болған жас Шахин отбасы үшін үйде қойылымдар жасауды бастады. Шахин білімін Фрерлер мектебіндегі Колледж Сент-Маркте бастады. Өсіп келе жатып, ол Александрияның элиталық Виктория колледжіне қатысты. 1944 жылы Виктория колледжін бітіргеннен кейін, ол өзінің құмарлықтарын орындау үшін шетелге баруға бекінді. Әке-шешесі оған қарсы болды және оны бұл ойдан айнытыруға тырысты. Олар оны Александрия университетінің Инженерлік факультетіне тіркеді, бірақ Шахин бас тартты және кейін "оларды шантажға алып, дерлік терезенің алдынан секіріп кете жаздадым" деді. Соңында ол қалағанын істей алды және Калифорниядағы Пасадена театрына түсті, онда театр және теледидар салаларын оқыды, бірақ киноны емес. 200 студенттің арасынан тек 13-ы ғана қорытынды емтихан тапсырды, ал олардың ішінде тек 4-і ғана өтті, Шахин бірінші орынды иеленді. Пасаденадан оралғаннан кейін Шахин египеттік театр немесе кинода жұмыс істемеді. Оның орнына ол 20th Century Fox компаниясының жарнама бөлімінде жұмыс істеді, онда ол Джанни Вернуччо және Альвизе Орфанеллимен бірге жұмыс істеді. Осы уақытта продюсер режиссер дауласып кеткеннен кейін фильмді аяқтау үшін Шахинге жүгінді, бірақ Шахин басқа біреудің жұмысын аяқтаудан бас тартты. Тағы бір жағдайда Шахинге көмекші режиссер лауазымы ұсынылды, ол да бас тартты, өйткені ол бұрын Голливуд театрларында жұмыс істегенін және көмекші режиссер рөлі оған қолайсыз екенін айтты.
Режиссерлік бастамасы
Мысырға оралғаннан кейін ол режиссураға көшті. Оператор Альвизе Орфанелли Шахиннің кино әлеміне енуіне көмектесті. Шахин 1950 жылы, 23 жасында өзінің алғашқы көркем фильмін – «Әке Әмин» (Baba Amin) фильмін түсірді, бұл 1952 жылғы Египет революциясынан екі жыл бұрын болды. Сол төңкеріс патшалықты құлатып, харизматикалық көшбасшы Гамал Абдель Насердің билікке келуіне әкелді. Бір жыл өткен соң, «Ніл баласы» (1951) фильмімен ол алғаш рет Канн кинофестиваліне шақырылды. «Ауғандағы күрес» (Sira' fi l Wadi) фильмі Омар Шарифті киноэкранына таныстырды. 1970 жылы ол Карфаген кинофестивалінде «Таңдау» (al Ikhtiyar) фильмі үшін «Алтын Танит» сыйлығын жеңіп алды. «Қарға» (The Sparrow, 1973) фильмінде Израильмен болған алты күндік соғыстан кейінгі саяси көзқарастарын көрсетті. Бұл Египет пен Алжирдің бірлескен туындысы болды. 1978 жылы 29-шы Берлин халықаралық кинофестивалінде «Александрия: Неліктен?» (Alexandria Why?) фильмі үшін қазылар алқасының арнайы сыйлығы – «Күміс аюды» жеңіп алды. Бұл фильм автобиографиялық төрттік туындының бірінші бөлімі болды, оны «Египеттік оқиға» (An Egyptian Story, 1982), «Александрия, қайта-қайта» (Alexandria, Again and Again, 1990) және «Александрия – Нью-Йорк» (Alexandria New York, 2004) фильмдері толықтырды. Продюсер Юмберт Балсан 2004 жылы «Александрия – Нью-Йорк» фильмімен Каннға барды, бұл египеттік режиссермен 1985 жылғы «Қош бол, Бонапарт» (Adieu, Bonaparte) фильмінен бергі түсірген тоғызыншы фильмі болды. Оның фильмдерінің бірі – ливандық жазушы Андре Шедідтің француз тілінде жазылған романының бейімделуі «Алтыншы күн» (The Sixth Day اليوم السادس) фильмінде әйгілі египеттік әнші Далида кедей египет әйелінің рөлін ойнады. Шахин өзінің туындылары туралы былай деді: «Мен фильмдерімді алдымен өзім үшін жасаймын. Содан кейін отбасым үшін. Содан кейін Александрия үшін. Содан кейін Мысыр үшін», – деп атақты түрде айтқан. «Егер араб әлеміне ұнаса, ахлан ва сахлан (қош келдіңіздер). Егер шетелдік көрермендерге ұнаса, олар екі есе қуанышты болады».
Белгілі фильмдер
Өзінің ұзақ мансабында Шахин түрлі фильмдер жасады, соның ішінде Әли Бадраханның «Чафика мен Метвал» (1979) фильмі де бар. Мысырдағы оның алғашқы фильмдерінің қатарында «Жалындаған күн» (1954) бар, ол Фарук патша болған кезде түсіріле бастады және шаруаның феодалдық жер иесіне қарсы күресін көрсетеді. 1992 жылы Жак Лассалл оған Comédie Française үшін өзі таңдаған қойылымды сахналауды ұсынды. Шахин келісіп, Альбер Камюдің «Калигуласын» бейімдеуді шешті. Сол жылы ол Киелі кітаптағы Яқуптың ұлы Жүсіп кейіпкерінен шабыттанған «Көшпенді» (1994) атты әңгімені жаза бастады. Бұл жоба бірнеше жылдан бері жоспарланып келген еді және ол 1994 жылы оны түсіре алды. Бұл фильм Мысырда либералдар мен фундаменталистер арасында қырқыс дау тудырды, олар діни тұлғаларды фильмде бейнелеуге қарсы болды. 1997 жылы, 46 жыл өткен соң, оның еңбегі Канн кинофестивалінде өмірлік жетістіктері үшін марапатталды. Шахин Салах Зұлфикардың басты рөлде ойнаған бес фильмнің режиссері ретінде танымал, олардың ішінде «Саладин» (1963), «Ніл және өмір» (1968) және «Ніл жағасындағы адамдар» (1972) фильмдері бар. Омар Шарифті ашқандығы үшін де белгілі, оның алғашқы басты рөлі «Жалындаған күн» (1954) фильмінде болды. Ол Хинд Ростомға «Каир бекеті» (1958) фильмінде мансабының басында рөл берді. Шахин 1978 жылдан 2004 жылға дейін өзінің төрт автобиографиялық фильмін түсірді. Бұл фильмдер Шахин өзінің өмірін көрсететін Йехияның өмірін баяндайды. Осы төрт фильмде ол өзінің сексуалдығын, тұлғасын және отбасылық мәселелерін зерттейді. Автобиографиялық фильмдердің барлығы Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында өтеді. 1979 жылы шыққан және 1940 жылдардағы оқиғаларды көрсететін «Александрия, неліктен?» фильмі үкіметтен цензура алып, қырқыс дау тудырды, себебі ол Мысырдың әлеуметтік және саяси мәселелерін қарастырады. Кейін 1982 жылы шыққан «Мысыр очеркі» фильмінде Шахин өзінің автор және режиссер ретіндегі жолын саралайды.
Саладин (түпнұсқалық атауы: Эль Насер Салах Эд-Дин ("Саладин, Жеңімпаз", 1963)
Шахине 12 ғасырдағы Айюбид сұлтанының есімімен аталатын, үш сағаттық эпикалық фильм түсірді. Фильмнің басында ол Иерусалимді крестоносшылардан азат етуге дайындалып жатыр. Фильм сценарийін Эзз әд-Дин Зулфикар, Нагиб Махфуз және ақын, прогрессивті жазушы Абдеррахман Шеркауи жазды. Саладин мен пан-арабизмнің жақтасы президент Насердің арасындағы параллельді көру оңай. Саладин білімді және бейбіт адам ретінде бейнеленген – бір сәтте ол жебеден жараланған Арыстан жүректі Ричардқа құпия медициналық көмек көрсетуді сұрайды. Кейін Саладин оған: «Дін – Аллаға, ал Жер – баршаға арналған. Мен Иерусалимдегі барлық христиандарға мұсылмандардың дәрежесіндегі құқықтарды кепілдік беремін» дейді. Шахине президент Насерді қазіргі заманның Саладині ретінде көрсетуге бағытталған үгіт-насихаттың мағынасын жақсы түсінді, ол: «Менің жеке симпатиям пан-арабизмге еді, және мен оған әлі де сенемін» деп мәлімдеді. Ол фильмді түсірудің басты себебі – әлемдік кино стандарттары бойынша шағын бюджетпен эпикалық фильм жасау мүмкін екенін көрсету болды. Осыдан кейін ол тек түсті фильмдерді ғана шығарды.
Ал Ард ("Жер", 1968)
Черкеуидің романы "Жер" сериалының негізі болды және әсіресе шаруаның – "мәңгілік 'жердің қарғысы болғандары'" бейнесімен ерекшеленеді, бұл бейне "кино (бұрын) оған берген әжуалы бейнеден" жаңартылды (Халид Осман). Одан кейін Махфузбен "The Choice" фильмі бойынша тағы бір жұмыс жасалды.
Әл Ихтияр ("Шайлау", 1970)
Фильмнің басты кейіпкері шизофрениямен ауырады, бірақ көрермендер бұл фактіні фильм барысында ғана біледі. Фильм негізінен полиция Махмудтың кімдіксіз денесі деп саналған өлімін анықтауға тырысатын оқиғаны баяндайды. Ескі детективтер Махмудтың егіз інісі Саид оны өлтірді деген пікірде. Ал жас көмекші бұл өзін-өзі алдау болуы мүмкін және тіпті қылмыс болмауы да ғажап емес деп күмәнданады.
Әл Усфур ("Құран", 1972)
Фильм Алты күндік соғыстың салдары мен Насердің жеңіліс туралы хабарлауы және одан кейін отставкаға кететіні туралы айтады. Басты кейіпкер Бахия көшеге жүгіріп шығады, одан кейін көбейіп бара жатқан халық "Жоқ! Біз күресуіміз керек. Біз жеңіліске келіспейміз!" деп ұрандайды – египет киносындағы танымал сахна.
Искендерия.. лех? ("Александрия, неге?", 1978)
Ехия, жас Виктория колледжінің студенті, Голливудқа құмар және кино туралы армандады. 1942 жыл, немістер Александрияға енуге азық-түлік жинап жатыр, бұл Мысырдағы британдықтардың болуынан гөрі жақсырақ көрінеді.
Хаддута Масрия ("Мысырлық әңгіме", 1982)
Жүрек операциясынан кейін ол өмірін шолып өтеді: Шахиннің өзінің фильмдерінен алынған эпизодтар олардың автобиографиялық және әлеуметтік-тарихи контекстінде қайта көрсетіледі. Шахиннің соңғы жұмыстарында естелік өте маңызды – "екі дүниежүзілік соғыс арасындағы төзімді, зайырлы, мұсылмандарға, христиандарға және яһудилерге ашық болған балалық шағымның Александрия қаласы" болсын, немесе одан да ерте заманға саяхат – мысалы, 1798 жылғы Бонапарттың Египетке жасаған экспедициясының мәдени жағын негізге алған "Адиу Бонапарт" (1985) фильмінде бейнеленгендей. "Осы керемет қақтығыстан египеттік сана жаңадан туды, оның тарихы бүкіл адамзатқа тиесілі болды".
Әл-Масир ("Тағдыр", 1997)
"Тағдыр" – 12 ғасырдағы Андалусияда өтетін, мұсылман теологтарымен пікірлесулерімен және Аристотель туралы жазған еңбектерімен әйгілі болған көрнекті мұсылман ойшылы Ибн Рушд туралы тарихи драма. Фильмде оның зиялылар мен суретшілер тобымен, оның ішінде Мохамед Мунир сомдаған әншімен арадағы достығы бейнеленеді. Олар аймақтың билеушісі халифа әл-Мансур қолдауымен күшейіп келе жатқан радикалды фундаменталистердің шабуылына ұшырайды. Фильмде саяси мәселелер мен аллегориялық сипаттағы әндер орын алған, себебі ол Мысырда исламист терроризмнің бірнеше шабуылы болған кезде түсіріліп, көрсетілді.
Даулар
Халықаралық деңгейде танымал және Мысырда сәтті болғанына қарамастан, Шахин либералдық көзқарастары, сексуалдық бейнелеуі және саяси сынға байланысты көптеген даулардың ортасында болды. Мысыр киносының классикасы саналатын «Қаһира станциясы» көрермендерді «құлаған әйелге» деген жанашырлықпен де, екіншісін өлтірудегі зорлықпен де шоққыландырды. Бұл египеттік көрермендерге әдет емес стиль болды, сондықтан көпшілік тарапынан қабылданбады, бірақ сыншылар жоғары бағалады. «Қозықар» мысырлық коррупцияны сынап, оны алты күндік соғыстағы жеңіліске кінәлады, бұл үкімет тарапкерлерінің наразылығын тудырды. Келесі бірнеше жыл бойы Шахин Мысыр үкіметінің қолдауымен жұмыс істейтін киноиндустриясымен және кино түсірудегі қатаң саяси шектеулермен күресіп бақты. 1964 жылы түсірілген фильмінен кейін (1965, «Жаңа күннің шуағы») ол Ливанға сапар шегіп, екі мюзикл түсірді: «Бая әл-Хаватим» (1965, «Сақина сатушы») және «Римал әл-Дахаб» (1967, «Алтын құмдар»). «Сақина сатушы» араб киносының ең жақсы мюзиклдерінің біріне айналып, Юсеф Шахинге сәттілік әкелді, ал «Алтын құмдар» түсірілімнің кешігуі мен кассадағы сәтсіздік салдарынан Ливандағы жұмысын тастап, Мысырға оралуға мәжбүр болды. 1994 жылы «Аль-Мухажер» («Көшпенді») фильмі жарық көргеннен кейін Шахин фундаменталистермен қайтадан қақтығысқа түсті. Фильмде Жүсіп пайғамбардың өмірі баяндалады, ал Исламда пайғамбарлардың бейнесін салуға немесе олардың рөлін ойнауға рұқсат етілмейді. Фильмге бастапқыда тыйым салынды, бірақ Шахин сот арқылы осы шешімді жойды, алайда фильм көрсетілген жоқ. Шахин Хосни Мубарактың үкімет кезінде Египет мәдениетіне ислами фундаментализмнің күшейіп бара жатқан ықпалын сынап, «Мысырлықтар әрқашан дінге бейім болған, бірақ сонымен бірге олар өмірді, өнерді, музыканы және театрды жақсы көреді» деді. Ол Персия шығанағындағы араб елдерін, әсіресе Сауд Арабиясын олардың ықпалы үшін айыптады. «Әл-Масир» («Тағдыр») фильмінен кейін ол қайтадан фундаменталистермен қақтығысқа түсті, ол Андалусиялық араб философы Әбу әл-Уалид ибн Ахмад ибн Рушдтің (Батыста Аверроэс ретінде танылған) өмірін көрсетеді. Фильмнің мақсаты діни төзімділікті қалыптастыру болды, бірақ ол Ибн Рушдке деген құрметсіздік ретінде қарастырылды.
Оның шығармаларындағы гей-бисексуалдық тақырыптар
Шахин өз шығармаларына жиі гомосексуалдық немесе екіұрыстық тақырыптарды енгізді. "Александрия, неге?" (Alexandria Why?) фильмі екінші дүниежүзілік соғыс кезінде египеттік және еуропалық екі жігіттің махаббатын баяндайды. Йехияның туысы – гомосексуал, ол мас ағылшын солдаттарымен қарым-қатынас жасайды. Оның еврей достары елде қалмай, Палестинаға көшуге мәжбүр болады. "Мысырлық оқиға" (An Egyptian Story, 1982) фильмінде Йехия кинорежиссер болып, бұрын Шахиннің өзі болғандай, жүрек операциясы үшін Лондонға барады. Ол такси жүргізушісімен қысқа ғашықтыққа түседі.
Ауру және өлім
2008 жылдың 15 маусымында Шахин Каирдегі Эль-Шорук ауруханасына түсті, миға қан құйылу салдарынан комаға ұшырағаннан кейін.
Құрмет
2008 жылы ол кино өнеріне қосқан үлесі үшін BAFTA наградасымен құрметтелді. 2015 жылдың 25 қаңтарында Google Doodle оның 89 жылдығын еске алды.