Кіріспе

Медициналық нұсқаулық (клиникалық нұсқаулық, стандартты емдеу нұсқаулығы немесе клиникалық практика нұсқаулығы деп те аталады) – денсаулық сақтаудың нақты салаларында диагноз қою, емдеуді басқару және емдеуге қатысты шешімдер мен критерийлерді бағдарлау мақсатындағы құжат. Мұндай құжаттар медицина тарихы бойында мыңдаған жылдардан бері қолданылып келеді. Дегенмен, бұрынғы тәсілдер дәстүрге немесе билікке негізделгенімен қазіргі медициналық нұсқаулар дәлелдерге негізделген медицина қағидалары бойынша қолданылатын ағымдағы мәліметтерді зерделеуге негізделген. Олар, әдетте, денсаулық сақтаудағы ең жақсы тәжірибелер бойынша жиынтық консенсус тұжырымдамаларын қамтиды. Денсаулық сақтау қызметкері өзінің мамандығына қатысты медициналық нұсқауларды білуге міндетті және жеке емдеу кезінде нұсқаулардың ұсыныстарын орындау қажеттігін анықтауы тиіс.

Өмірбаян

Қазіргі клиникалық нұсқаулар алдын алу, диагностика, болжам, емдеу, соның ішінде дәрі-дәрмектердің дозасы, қауіп-қатерлер мен тиімділік және экономикалық тиімділік туралы ең жоғары сапалы деректерді анықтап, жинақтап, бағалайды. Олар клиникалық практикаға қатысты ең маңызды сұрақтарды анықтайды және барлық мүмкін шешімдер мен олардың салдарына тоқталады. Кейбір нұсқаулықтарда шешімдерді қабылдауға немесе есептеулер жасауға арналған алгоритмдер болады. Осылайша, олар анықталған шешімдерді және тиісті әрекеттерді дәрігерлердің клиникалық ой-пікірімен және тәжірибесімен үйлестіреді. Көптеген нұсқаулар емдеу баламаларын жіктеуге көмектеседі, осылайша емдеушілерге қай емді таңдау керектігін шешуге ыңғайлы жағдай жасайды. Клиникалық нұсқаулардың қосымша мақсаттары – медициналық көмекті стандартизациялау, көмектің сапасын арттыру, түрлі тәуекелдерді азайту (науқасқа, медициналық қызметкерге, медициналық сақтандыру компанияларына және денсаулық сақтау жоспарларына) және тиімділік, ерекшелік, сезімталдық, нақтылық сияқты медициналық көрсеткіштер мен шығындар арасындағы ең жақсы тепе-теңдікті қамтамасыз ету. Денсаулық сақтау ұйымдары, мысалы, ауруханалардың нұсқауларды қолдануы жоғарыда аталған мақсаттарға жетудің тиімді жолы екені бірнеше рет көрсетілді, бірақ бұл жалғыз жол емес.

Жарияланым

Басшылық нұсқаулар әдетте ұлттық немесе халықаралық деңгейде медициналық қауымдастықтар немесе мемлекеттік органдар, мысалы, АҚШ Денсаулық сақтау зерттеулері және сапа жөніндегі агенттігі (United States Agency for Healthcare Research and Quality) тарапынан жасалады. Жергілікті денсаулық сақтау ұйымдары өздерінің нұсқауларын әзірлеуі немесе жоғары деңгейдегі нұсқауларды бейімдеуі мүмкін. Денсаулық сақтау төлемшілері, мысалы, пайдалануды басқаруды жүзеге асыратын сақтандыру компаниялары да нұсқаулар жариялайды. Медициналық нұсқауларды электрондық медициналық жазба жүйесімен бірге қолдануды жеңілдету үшін "нұсқауларды орындау қозғалтқыштары" деп аталатын арнайы компьютерлік бағдарламалық жасақтамалар құрылды. "Guideline Interchange Format" (GLIF) – мұндай қозғалтқыштармен қолданылатын клиникалық нұсқаулардың компьютерлік форматтағы бейнесі. АҚШ және басқа елдер медициналық нұсқаулар орталықтарын ұстап тұрады. АҚШ-та Ұлттық нұсқаулықтар орталығы (National Guideline Clearinghouse) әртүрлі денсаулық сақтау және медициналық қауымдастықтар жариялаған жоғары сапалы нұсқаулықтардың каталогын жүргізеді. Ұлыбританияда клиникалық практика бойынша нұсқауларды негізінен Ұлттық денсаулық сақтау және сапалы медицина институты (National Institute for Health and Care Excellence – NICE) жариялайды. Нидерландыда екі орган – Денсаулық сақтауды жетілдіру институты (CBO) және Жалпы тәжірибелік дәрігерлер колледжі (NHG) – тиісінше мамандандырылған және алғашқы медициналық көмек бойынша нұсқаулар жариялады. Германияда Медицинадағы сапа жөніндегі агенттік (ÄZQ) ауруларды басқару бойынша нұсқаулықтардың ұлттық бағдарламасын үйлестіреді. Осы ұйымдардың барлығы қазір клиникалық практика бойынша нұсқаулармен айналысатын ұйымдар мен жеке тұлғалардың халықаралық желісі – Guidelines International Network (GIN) – мүшелері.

Қалыптылық

Медициналық тәжірибеде клиникалық практикалық нұсқаулардың орындалуын қамтамасыз ету мақсатында тексеру тізімдері қолданылып келеді. Мысалы, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы үшін дәрігер Атул Гаванде жасаған Хирургиялық қауіпсіздік тексеру тізімі бар. Мета-талдау деректеріне сәйкес, тексеру тізімі енгізілгеннен кейін өлім-жітім көрсеткіші 23%-ға, ал барлық асқынулар 40%-ға төмендеген. Алайда, мета-талдаудың сенімділігін арттыру үшін қосымша жоғары сапалы зерттеулер қажет. Ұлыбританияда зерттеу жүргізілді, онда ауруханаға түскен егде жастағы пациенттерге медициналық көмек көрсету үшін тексеру тізімін енгізу нәтижесінде, тексеру тізімі жедел жәрдемдегі осалдыққа байланысты бағалаудағы кемшіліктерді анықтады және командаларды күнделікті практиканы қайта қарауға ынталандырды. Бірақ, тексеру тізімдерін күрделі көпсалалы күтімге қалай енгізуге болатынын анықтау үшін тағы жұмыс істеу қажет.

Қиындықтар

Басшылықтар ескірген сайын және жаңа зерттеулер пайда болған сайын клиникалық маңыздылығын жоғалтуы мүмкін. Тіпті тәжірибелік нұсқаулықтан 20% берік ұсынымдар, әсіресе тәжірибелік сынақтарға емес, пікірге негізделген болса, қайтарылып алынуы мүмкін. 2004 жылы "Нью-Йорк Таймс" газеті кейбір қарапайым клиникалық тәжірибелік нұсқаулардың толыққанды орындалмағанын хабарлады. Зерттеулер көрсеткендей, медбикеге немесе басқа медициналық көмекшіге ұсынылатын процедуралардың тізімін беру арқылы, емдеуші дәрігерге ұмытылып кеткен процедураларды уақтылы еске түсіруге болады. Басшылықтар әдістемелік кемшіліктерге және мүдделер қақтығысына да ұшырауы мүмкін. Сондықтан, басшылықтардың сапасы айтарлықтай өзгеруі мүмкін, әсіресе онлайн жарияланған және беделді деректер жинау орталықтары талап ететін әдістемелік есеп беру стандарттарын сақтамайтын басшылықтар үшін. Пациенттер мен күтім көрсетушілер клиникалық басшылықтарды әзірлеуден жиі шеттетіледі, себебі оларды процеске қалай қосуға болатындығы туралы нақты нұсқаулар жетіспейді. Басшылықтар қолдау деректерінен күштірек ұсынымдар беруі мүмкін. Осындай дәстүрлі басшылықтардың көптеген кемшіліктеріне жауап ретінде BMJ ең маңызды медициналық мәселелерге бағытталған, сенімді басшылықтардың жаңа сериясын – BMJ Rapid Recommendations құрды.