Кіріспе
Силезия аймағының тұрғындары – Силезия тайпасы (; Силезия тілінде: Schläsinger немесе Schläsier; Schlesier; Ślązacy;) – Польша, Германия және Чехияның қазіргі ұлттық шекараларымен бөлінген Орталық Еуропадағы тарихи Силезия аймағының тұрғындарына берілетін географиялық термин. Тарихи тұрғыдан алғанда, Силезия аймағын (Төменгі және Жоғарғы) поляктар (батыс славян лехиттері), чехтар және немістер мекендеген. Сондықтан, «силезиялық» термині осы этностардың кез келгеніне қатысты болуы мүмкін. Алайда, 1945 жылы Потсдам келісімінің нәтижесінде аймақта үлкен демографиялық өзгерістер болды, осының салдарынан аймақтың көп бөлігі этникалық тұрғыдан поляк және/немесе славяндық Жоғарғы Силезия болып қалды. Силезия диалектісі – поляк тілінің негізгі диалектілерінің бірі және поляк/лехит грамматикасына негізделген. Силезияның әртүрлі тілдердегі атаулары этимологиялық жағынан байланысты: ; Schlesien; ; ; ; ; ; Латын, испан және ағылшын тілдерінде: Silesia; ; Silezië; ; ; Барлық атаулар Силезияның орталық-оңтүстігінде орналасқан өзеннің (қазіргі Ślęza) және таудың (Ślęża тауы) атына қатысты, олар христиан діні қабылдағанға дейін жазыққыштардың қасиетті орны болған. Ślęża аймақтағы көптеген үнді-еуропалық топографиялық атаулардың бірі болып саналады (Еуропаның ежелгі гидронимдерін қараңыз). Кейбір поляк тіл білімі мамандарының пікірінше, Ślęża немесе Ślęż атауы ескі поляк тіліндегі ślęg немесе śląg сөздерімен тікелей байланысты, олар ылғалдылықты білдіреді. Олар Śląsk атауының Силинг тайпасының атынан шыққандығы туралы гипотезамен келіспейді, бұл кейбір неміс авторлары ұнататын этимология. «Силезия» термині – бұл көне лехит тайпалары мекендеген «Śląsk» поляк/лехит атауының латыншаланған түрі. Силезияда осы ежелгі халықтың ежелгі славян лехиттерінің жалған табыну орындары көп, мысалы, Гора Ślęża. 2011 жылғы Польша халық санағында 847 000 адам өзін поляк ұлтынан деп жариялаған (оның ішінде 376 000 адам оны өзінің жалғыз ұлттық сипаттамасы деп көрсеткен, ал 431 000 адам бірлескен силезиялық және поляк ұлтын көрсеткен). (Заң бойынша силезиялық ұлты жоқ. Яғни, Жоғарғы Силезияның поляк бөлігіндегі халықтың шамамен 10% өзін тек силезиялықтар деп жариялайды), ал 6 361 адам Словакия халық санағында силезиялық және моравиялық ұлтын көрсеткен. Жоғарғы Силезияның поляк бөлігіндегі халықтың 85% астамы өзін поляк деп, ал чех бөлігіндегі халықтың көп бөлігі чех деп жариялайды. Польшаны Германия басып алған кезде, нацистік билік 1940 жылы Шығыс Жоғарғы Силезияда халық санағын жүргізді. Сол кезде 157 057 адам өзін силезиялық ұлтынан (Slonzaken Volk) деп жариялаған, ал 288 445 адам силезия тілінде сөйлетінін мәлімдеген. Алайда, силезиялық ұлтын тек Сиэцин аймағының бөлігінде ғана жариялауға болады. Шығыс Жоғарғы Силезияның басқа аймақтарынан «Жоғарғы Силезия ұлтынан» (Oberschlesier) деп жариялаған шамамен 400-500 000 респондент неміс ұлты санатына жатқызылды. Польшадағы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1945 жылғы халық санағында Жоғарғы Силезияда силезиялық ұлтын жариялаған адамдардың көп саны анықталды. Полиция есептеріне сәйкес, Забжедегі халықтың 22% өзін силезиялықтар деп санайды, ал бұл көрсеткіш Стржельце округінде 50% шамасында болды.
the tribe
Silesians (; Silesian German: Schläsinger or Schläsier; Schlesier ; Ślązacy; ) is a geographical term for the inhabitants of Silesia, a historical region in Central Europe divided by the current national boundaries of Poland, Germany, and the Czech Republic. Historically, the region of Silesia (Lower and Upper) has been inhabited by Polish (West Slavic Lechitic people), Czechs, and by Germans. Therefore, the term Silesian can refer to anyone of these ethnic groups. However, in 1945, great demographic changes occurred in the region as a result of the Potsdam Agreement leaving most of the region ethnically Polish and/or Slavic Upper Silesian. The Silesian dialect is one of the main dialects of the Polish language and based on Polish/Lechitic grammar. The names of Silesia in different languages most likely share their etymology—; Schlesien ; ; ; ; ; ; Latin, Spanish and English: Silesia; ; Silezië; ; ; The names all relate to the name of a river (now Ślęza) and mountain (Mount Ślęża) in mid southern Silesia, which served as a place of cult for pagans before Christianization. Ślęża is listed as one of the numerous Pre Indo European topographic names in the region (see old European hydronymy). According to some Polonists, the name Ślęża or Ślęż is directly related to the Old Polish words ślęg or śląg , which means dampness, moisture, or humidity. They disagree with the hypothesis of an origin for the name Śląsk from the name of the Silings tribe, an etymology preferred by some German authors. The term "Silesia" is a Latinized word of the original Polish/Lechitic name "Śląsk" inhabited by the ancient Lechitic tribes called Ślężanie. In Silesia, there are many places of the ancient Slavic Lechitic pagan cult of these ancient people, for example Góra Ślęża. 847,000 people declared themselves to be of Polish nationality from the Silesian region in the 2011 Polish national census (including 376,000 who declared it to be their only description and 431,000 who declared joint Silesian and Polish nationality. (legally there is no Silesian nationality. That is, about 10% of the population of the Polish part of Upper Silesia declares themselves as only Silesians), and 6,361 people declared joint Silesian and Moravian nationality in the Slovak national census. Over 85% of the population in the Polish part of Upper Silesia declare themselves as Poles, and in the Czech part as Czechs. During the German occupation of Poland, Nazi authorities conducted a census in East Upper Silesia in 1940. At the time, 157,057 people declared Silesian nationality (Slonzaken Volk), and the Silesian language was declared by 288,445 people. However, the Silesian nationality could only be declared in the Cieszyn part of the region. Approximately 400–500,000 respondents from the other areas of East Upper Silesia who declared "Upper Silesian nationality" (Oberschlesier) were assigned to the German nationality category. After World War II in Poland, the 1945 census showed a sizable group of people in Upper Silesia who declared Silesian nationality. According to police reports, 22% of people in Zabrze considered themselves to be Silesians, and that number was around 50% in Strzelce County.
Тарих
Силезияда 20 ғасырдағы археологиялық қазбалар кельт тайпалары қоныстанған ежелгі елді мекеннің болғанын растайды. 2 ғасырға дейін Силезияның бір бөлігінде кельт боилері, Богемия және Бавария мемлекеттерінің арғы тегі болған, ал кейіннен 5 ғасырға дейін Оңтүстікке және Батысқа қарай жылжып, Андалусияны басып алған вандал тайпасы – германдық силингилері тұрды. Силезия көші-қон кезеңінің екінші толқынына дейін халқы азайып қалды. 6 ғасырдың бірінші жартысында славяндар, негізінен ақ хорваттар, Силезияның бос жатқан жерлеріне кірді. Славян жерлері көбінесе тасталып қалды, себебі бұрын оларда тұрған кельт және герман тайпалары Батысқа кетіп қалған еді. Тарихи деректер бойынша, славяндардың алғашқы тобы Днепр өзенінің жағасында, екіншісі – Суков Дзизице тайпасы, ал соңғысы – Дунай өзені маңындағы авар-славян халықтарының тобы болды. 9 ғасырдың басында елді мекен тұрақтап, жергілікті Батыс славяндары шабуылдардан қорғану үшін Силезия Презиекасы және Силезия қабырғалары сияқты қорғаныс жүйелерін салуға кірісті. Ортақ мәдениеті мен тілі болғандықтан, Батыс поляктарымен солтүстік-шығыс шекарасы нығайтылмады. 9 ғасырдың бавариялық географы Ополания, Дадосани, Голенцизи, Лупиглаа және Сленжане тайпаларының аттарын тіркеген. 1086 жылғы Прага құжаты, 10 ғасырдың елді мекендерін көрсетеді деп саналады. Бұл жіктелудің себебі – «негізінен ортақ мәдениеті мен тілі» болған Силезия, Полан, Мазовия, Вистула және Померания тайпаларының «герман тайпаларына қарағанда бір-бірімен тығыз байланысты» болуы еді. Антрополог В.И. Козловтың жазған және Р. Холломан редакциялаған «Этностық көзқарастар» кітабында айтылғандай, Силезия тайпалары, басқа поляк тайпаларымен бірге, қазіргі поляк этносы мен мәдениетін қалыптастырды. Бұл процесс этностық бірігу деп аталады, онда бір текті және туысқан тілдес бірнеше этностық қауымдар бірігеді. Кішкентай тайпалардың аттары, сондай-ақ кейбір белгілі тайпалардың аттары тарихи жазбалардан жоғалып кетті. Алайда, кейбір жерлерде ең маңызды тайпалардың аттары бүкіл аймақты білдіретін атауларға айналды, мысалы, Мазовия үшін – мазовиандар, ал Силезия үшін – силезиялықтар. Польшаның фрагментациясының нәтижесінде кейбір аймақтар тағы да кішкентай бірліктерге бөлінді, мысалы, Силезияның Төменгі және Жоғарғы Силезияға бөлінуі. Алайда, тайпалық дәуір аяқталған еді және бұл бөліністер Польша мемлекетінің саяси бөліністерін ғана көрсетті. 1177 жылдан бастап Польша ішінде Силезия көптеген кішкентай герцогтықтарға бөлінді. 1178 жылы Краков герцогтығының Битома, Ошвицим, Хжанув және Севиж айналасындағы жерлері Силезиялық Пиасттарға берілді, бірақ олардың халқы Силезиялық емес, Вистулалық тегінен болды. Бұл аумақтардың бір бөлігі 15 ғасырдың екінші жартысында Польша патшалары сатып алды, бірақ Битома аймағы Силезиялық Пиасттардың иелігінде қалды, тіпті ол Краков епархиясының бір бөлігі болып қала берді.
Қазіргі тарих
1742 жылы Австрия мұрагерлік соғысында Силезияның көп бөлігі Пруссия королі Ұлы Фридрихтің басып алуына түсті, ол өзінің алғашқы жарияланымда өзін «Пиаст әміршісі» деп атады (іс жүзінде, ол алыс туыс). Силезияның қалған бөлігі, Сиэцин Силезиясы деп белгілі, Австрия империясының құрамында қалды. Пруссиялық Силезия бөлігі 1918 жылға дейін Силезия провинциясын құрады. Кейін провинция Пруссияның Жоғарғы және Төменгі Силезия провинцияларына бөлінді. Білім берудің дамуының нәтижесінде, 1800 жылдардың екінші жартысында Силезияда поляк мәдениетінің қайта жандануы болды, бұл поляк ұлттық қозғалысының пайда болуымен байланысты. 20 ғасырдың басында силезиялықтардың поляк ұлтының бір бөлігі екендігі күмәндалған жоқ. Силезия көтерілістерінен кейін, Шығыс Силезияның шағын, бірақ бай бөлігі жаңадан құрылған Польшаның құрамына кірді; 1742 жылғы соғыстан кейін Габсбургтер билеген жерлердің көп бөлігі Чехословакияға өтті, ал Төменгі Силезия мен Жоғарғы Силезияның көп бөлігі Германияда қалды. Аймақтағы этникалық жағдай жоғарғы Силезияның поляк және неміс бөліктеріне бөлінуіне байланысты этникалық поляризацияға әкелді. Жоғарғы Силезияның батыс бөлігінде тұратын халық күшті неміс Остзидлунгына (шығысқа қоныстану) ұшырады, ал Силезияның шығыс бөлігінде тұратын халық поляк мәдениетімен және мемлекеттілігімен өзін-өзі сәйкестендіре бастады. Бұл өзгерістердің себебі екінші дүниежүзілік соғыстан кейін болған шекаралық өзгерістер мен халықтың құрамындағы өзгерістер болды. Нәтижесінде, бұрынғы неміс Силезиясының көп бөлігі, тіпті поляк тілінде сөйлейтін халықтың көп еместігіне қарамастан, Төменгі Силезия да Польшаға қосылды, ал шағын аудандар Германия Демократиялық Республикасының бақылауында қалды (кейін біріккен Германияның бір бөлігі болды). Чехословакия Цешин Силезиясының көп бөлігін алды. Миллиондаған силезиялықтар, көбінесе неміс ұлтынан, кейіннен қуылды, бірақ этностық немістерден «ұлттық тексеру» процесі арқылы іріктелгеннен кейін, поляк коммунистік билігі «автохтонды» деп санаған силезиялықтарға қалуға рұқсат берілді және олар қарқынды түрде поляктануға ұшырады. 1955 және 1959 жылдар аралығында Қызыл Крест бақылауымен қалған силезиялықтардың бір бөлігі Батыс және Шығыс Германияға көшіп, сол жердегі отбасыларымен қайта қосыла алды. Бірақ кейбіреулері жылдар бойы күтті. 1989 жылға дейін шамамен 600 000 силезиялық Германияға эмиграциялады. 1945 және 1949 жылдар аралығында бұрынғы (1939 жылға дейінгі) шығыс Польшадан (әсіресе Львов, Волынь, Подолия, Вильнюс және т.б.) және орталық Польшадан миллиондаған поляктар Силезияға, әсіресе Төменгі Силезияға көшіп келді. Польшадағы коммунистік үкімет құлағаннан бері силезиялық этникалық азшылықтың саяси өкілдігін арттыру туралы шақырулар жасалып келеді. 1997 жылы Катовице соты Силезия ұлтының халықтарының одағын (ZLNS) силезиялық этникалық азшылықтың саяси өкілі ретінде тіркеді, бірақ екі айдан кейін аймақтық сот тіркеуді жойды. М.Е. Шарптың мәлімдемесіне сәйкес, Польшада тұратын силезиялықтар поляк этнографиялық тобының бір бөлігі деп есептеледі және олар поляк тілінің диалектісінде сөйлейді. АҚШ-тың иммиграциялық комиссиясы да силезия тілін поляк тілінің диалектілерінің бірі деп санады. Неміс әсерінің нәтижесінде силезиялықтар неміс мәдениетіне ұшырады. 1945-47 жылдары Төменгі және Жоғарғы Силезияда тұрған көптеген немістер мен олардың ұрпақтары Германияға көшірілді.
Тіл
Славяндық Силезия тілі (көбінесе Жоғарғы Силезия деп аталады) Польшаның Жоғарғы Силезия аймағында Силезия этностық тобы немесе ұлты қолданатын тіл. Польшадағы соңғы халық санауы (2011) бойынша, 509 000-ға жуық адам Силезия тілін ана тілі деп атады; алайда, 817 000 адам өзін Силезия ұлтының өкілі деп жариялады, бірақ міндетті түрде Силезия тілінде сөйлемейді. Силезия ұлты 1945 жылы құрылғаннан бері Польша үкіметтері тарапынан мойындалмаған. Силезия тілінің дербес тіл ме, әлде диалект пе деген мәселеде пікір қақтығыстары бар. Көптеген польша тіл білімі мамандары Силезия тілін поляк тілінің ерекше аймақтық диалектісі деп санайды. Дегенмен, көптеген Силезиялықтар оны славян тілдерінің батыс тармағына жататын, поляк тілімен және басқа лехиттік тілдермен (мысалы, Жоғарғы және Төменгі сорб, чех және словак тілдері) бірдей дербес тіл деп есептейді. 2007 жылдың шілдесінде Силезия тілі АҚШ Конгресі кітапханасы және SIL International ұйымдары тарапынан ресми түрде мойындалды. Тілге SZL ISO коды тағайындалды. Силезия тіліндегі алғашқы ресми диктант сайысы 2007 жылдың тамызында өтті. Неміс тілі Силезияда әлі де қолданылып жүр, бірақ Польшаның Ополе воеводтығында неміс тілінде сөйлейтін азшылық болғанымен, ана тілінде сөйлейтін көпшілігі 1945 жылға дейін немесе одан кейін қоныс аударды. Сондықтан, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін аймақтағы неміс тілінде сөйлейтіндердің саны күрт азайды, тіпті немістер онда ғасырлар бойы қоныстанған болса да. Силезия неміс диалектісі – шығыс орталық неміс тілінің ерекше түрі, және оның батыс славян тілдерінен әсер алуы осы аймақта немістер мен славяндардың ғасырлар бойғы байланысынан туындаған болуы мүмкін; бұл диалект кейбір жағынан қазіргі саксон тілімен байланысты. Силезия неміс диалектісі неміс тілінде жиі «Төменгі Силезия» деп қате аталады. Бұл диалекттің қолданылуы төмендеп бара жатқан сияқты, өйткені көптеген Силезия немістері стандартты неміс тілін немесе тіпті поляк тілін артық көреді.
Пруссияның Төменгі Силезиясы
1819 жылы Бреслау регентшілігінде 833 253 адам тұрды, олардың көпшілігі – 755 553 (90%) – неміс тілінде сөйлейтін болса, поляк тілінде сөйлейтін азшылық 66 500 (8%) құрады; сондай-ақ 3900 чех (1%) және 7300 еврей (1%) болды. Лиегниц регентшілігінде немістермен қатар шағын сорб халқы да тұрды. + 1-кесте. XIX ғасырдың басындағы Пруссия Силезиясының этно-тілдік құрылымы (1800–1825 жж.) Этностық топ Г. Хассель бойынша%Т. Ладогорский бойынша%Немістер1 561 57075.61 550 00070.51 303 30074.6Поляктар444 00021.5600 00027.3401 90023.0Сорбтар24 5001.230 0001.49 0000.1Чехтар5 5000.332 6001.9Моравиялықтар12 0000.6Иудейлер16 9160.820 0000.98 9000.5Жалпы халық санышамамен 2,1 миллион100шамамен 2,2 миллион100шамамен 1,8 миллион100