Руандадағы «Түркүз» әскери операциясы (1994)

Кіріспе

1994 жылы Руандада француздар бастаған әскери операция

Opération Turquoise – 1994 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының мандатымен Руандада француздар бастаған әскери операция. "Көпжақты" күш 2500 әскерден тұрды, олардың 32-сі Сенегалдан, ал қалғаны француздардан. Француздар Opération Turquoise операциясының мақсаттары мыналар екенін мәлімдеді:

20 маусымда Франция БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне Opération Turquoise операциясын екі айлық VII тарау мандатымен рұқсат ету туралы резолюция жобасын жіберді. Екі күндік консультациялардан және БҰҰ Бас хатшысының жеке мақұлдауынан кейін, 22 маусымда 929 (1994) Резолюция ретінде 10 дауыспен мақұлданды және 5 дауыспен дауыс беруден бас тартты. "Көпжақты" күш 2500 сарбаздан тұрды, олардың тек 32-сі Сенегалдан, ал қалғаны француздардан. Жабдыққа 100 БТР, 10 тікұшақ, 120 мм миномет батареясы, 4 Jaguar истребитель-бомбардировщик, 8 Mirage истребитель және барлау ұшақтары кірді. Тікұшақтар азық-түлік, су және дәрі-дәрмекпен қамтамасыз етуге арналған еді. Таңдалған аймақ босқындардың батысқа қарай, негізінен шығыс Заирге қашуына мүмкіндік берді. Opération Turquoise аймағы француз барлау бөлімінің екі мүшесі жеңіске жеткен RPF көтерілісшілерімен тұтқындалғаннан кейін өзгертілді және Opération Turquoise аймағын қайта қарау үшін босатылды. Француздар соғыс кезінде көмек көрсетпей, тек "қауіпсіз аймақ" құру үшін келгенін анық айтқаннан кейін, хуту режимі халықты батысқа қарай эвакуациялады, олар Тутси көтерілісшілерінен қашуға дайын болды. Алайда, жол бойында кедергілер мен бақылау бекеттері орналастырылған, тірі қалған тутсилер және тіпті жеке куәлігі жоқ хутулар да өлтірілді. Босқындардың ағыны Руандадан және көршілес хуту-тутси Бурундиден, негізінен Заирге құйылып, аймақтағы босқындар дағдарысын ушықтырды. Зайрдағы босқындар лагерінде шамамен 2,1 миллион адам өмір сүрді. Бұл лагерьлерде Руанда мемлекеттік әскері (FAR) орналасқан, бұл Руанда, Бурунди және Уганданың Заирге басып кіруіне әкелді, бұл Бірінші Конго соғысы ретінде белгілі болды. Француз ықпалының аймағы, Cyangugu-Kibuye-Gikongoro үшбұрышындағы Zone Turquoise деп аталатын аймақ, елдің бестен бір бөлігін қамтыды. Адамдардың өмірін сақтап, жаппай қырғынды тоқтату мақсатымен жүргізілгеніне қарамастан, өлтіру деректері тіркелді. Хуту үкіметі Radio Télévision Libre des Mille Collines радиостансасын, хутуларды тутси көршілерін өлтіруге итермелеудегі маңызды құралды, Zone Turquoise аймағына көшіргенде, француздар оны басып алмады. Гисениден радио хабарлама таратылды: "Хуту қыздары жуынып, француз одақтастарымызды қарсы алуға лайықты киім киіңдер. Тутси қыздарының бәрі өлді, енді сіздердің мүмкіндіктеріңіз бар". Француздар геноцидті ұйымдастыруға көмектескен үкімет шенеуніктерін ұстаған жоқ. Француз парламентінде бұл туралы түсіндіру сұрағанда, сол кездегі француз сыртқы істер министрі француздарға берілген БҰҰ мандатында соғыс қылмыскерлері деп күдіктенетін адамдарды тергеуге немесе тұтқындауға ешқандай уәкілеттік берілмегенін мәлімдеді. Осыған қарамастан, Франция президенті Франсуа Миттеран операция "ондаған мың адамның өмірін" сақтап қалғанын мәлімдеді. Әскер күші операция мандатының мерзімі біткен 21 тамызда аймақтан шықты. RPF дереу аймақты басып алды, бұл босқындардың тағы бір толқынына себеп болды.

On 20 June, France sent a draft resolution to the UNSC for authorization of Operation Turquoise under a two month Chapter VII mandate. After two days of consultations and the personal approval of the U. N. Secretary General, it was adopted as Resolution 929 (1994), on 22 June, with 10 votes of approval and 5 abstentions. The "multilateral" force consisted of 2,500 troops, only 32 of them being from Senegal and the rest French. The equipment included 100 APCs, 10 helicopters, a battery of 120 mm mortars, 4 Jaguar fighter bombers, 8 Mirage fighters, and reconnaissance aircraft. The helicopters were intended to lay a trail of food, water and medicine. The area that was selected ended up with the result that refugees were enabled to escape predominantly westward, into eastern Zaire. The zone affected by Operation Turquoise was changed after 2 members of a French reconnaissance unit were captured by the victorious RPF rebels and were released in exchange for a revision in the area of Operation Turquoise. There was an evacuation of the population westward, enforced by the Hutu regime, now set to flee from the Tutsi rebels, after it had been made clear the French were there to provide only a "safe zone", rather than assistance in the conflict. Unfortunately, there were roadblocks and checkpoints along the way, and the Tutsis left alive, and even Hutus without ID cards, were killed. The outflow of refugees exacerbated the already great numbers of refugees in the region, known as the Great Lakes refugee crisis spilling out of Rwanda, and neighbouring Hutu Tutsi Burundi, predominantly into Zaire. Approximately, 2.1 million people lived in Zaire in refugee camps. These camps contained the Rwandan state military (FAR) which led to the invasion of Zaire by Rwanda, Burundi and Uganda, known as the First Congo War. The area of French influence, known as Zone Turquoise, within the Cyangugu Kibuye Gikongoro triangle, was spread across a fifth of the country. Although it was meant to save lives and stop the mass killings, killings did occur. When the Hutu government moved the Radio Télévision Libre des Mille Collines radio transmitter, a key tool in encouraging Hutus to kill their Tutsi neighbors, into the Zone Turquoise, the French did not seize it. The radio broadcast from Gisenyi, calling on "you Hutu girls to wash yourselves and put on a good dress to welcome our French allies. The Tutsi girls are all dead, so you have your chance." The French did not detain the government officials they knew had helped coordinate the genocide. When asked to explain that in the French parliament, the French foreign minister of the time argued that the UN mandate given to the French contained no authorization to investigate or arrest suspected war criminals. Regardless, French President François Mitterrand claimed that the Operation had saved "tens of thousands of lives". The force left as the mandate of the operation expired on 21 August. The RPF immediately occupied the region, causing another refugee outflow.

Дау

"Түркіза" операциясы екі себеппен даулы: ол геноцидті хуту режимін қолдауға жасалған сәтсіз әрекет болды және оның мандаты ЮНАМИР-ді әлсіретті деген айыптамалар бар. 1990 жылы француз үкіметіне көрсеткен көмегі олардың шабуылын тоқтатуға көмектескенін жақсы білетін РПФ, француздер басқаратын күштерді орналастыруға қарсы болды. Маусым айының басында РПФ елдің шығыс жартысын басып алып, оңтүстікке және батысқа жылжып, орталықтағы Кигалиді қоршауға алды. Бұл шабуыл үлкен көшпенділер ағынына әкелді, бірақ хуту үкіметі де қашуды ынталандырды (Ұлы көлдер аймағындағы босқындар дағдарысын қараңыз). Осыған қарамастан, РПФ бақылауынан шыққан аймақтарда "Түркіза аймағы" құрылды. РПФ көптеген ұйымдардың бірі болды, ол француз бастамасының халықты қорғау мақсатында Руандада жаппай қырғын болғаннан кейін алты апта өткен соң іске асырылғанын атап өтті. 22 шілдеде Франция премьер-министрі Эдуар Балладур Қауіпсіздік Кеңесінде сөйлеген сөзінде Францияның кешіктірмей әрекет етуі "моральдық міндет" екенін және "ешқандай шара қолданбаса, бүкіл елдің өміріне қауіп төніп, аймақтың тұрақтылығы күрделі түрде бұзылады" деді. 1994 жылдың маусым және тамыз айлары аралығында "Түркіза" операциясы кезінде француз армиясына "геноцидке және/немесе адамзатқа қарсы қылмыстарға қатысқандығы" айыбы тағылды. Құрбандар "Түркіза" операциясына қатысқан француз әскерлері қырғынды тоқтатуға ешқандай әрекет жасаған жоқ және олардың артынан Интерхамве жасақтары елден қашуына мүмкіндік берді деп мәлімдеді. Франциядағы Руанданың бұрынғы елшісі және РПФ-тің негізін қалаушы Жак Бихозагара: "Түркіза операциясының мақсаты геноцид жасағандарды қорғау ғана болды, өйткені геноцид тіпті Түркіза аймағында да жалғасты". Франция бұл айыптаманы жоққа шығарды. UNAMIR күшінің қолбасшысы Даллаир де осы операцияға қарсы болды, ол БҰҰ штаб-пәтеріне екі БҰҰ уәкілетті күшінің, әртүрлі мандаттар мен басқару құрылымдарымен бір елге орналастырылуының қиындықтары туралы кеңінен хабарлады. Даллаир сондай-ақ ЮНАМИР-ді күшейту және оны VII тарау мандатына көшіруді, жаңа ұйымды енгізудің орнына, ынталандырды. Қайшы мандаттарға байланысты алаңдаушылық БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің бес елі күшті бекітуге қатысты дауыс беруден бас тартуына әкелді. БҰҰ-ның 1994 жылғы Руандадағы геноцид кезінде БҰҰ-ның іс-әрекеттерін тәуелсіз зерттеу жөніндегі баяндамасында "Франция және басқа елдер Түркіза операциясына жұмсаған ресурстардың орнына UNAMIR II-ге берілмеуі өкінішті" деп көрсетілді. 21 маусымда Даллаир 42 UNAMIR бейбітшілік сақшысын франкофондық Конго, Сенегал және Тогодан Кениядан келген БҰҰ қызметкерлерімен алмастырды. Мандаттың екі айында аймақта RPF және француз күштері арасында қақтығыстар болды және қақтығыс болу қаупі туды, оның барысында UNAMIR екеуінің арасында хабар алмасуды сұрады. БҰҰ тәуелсіз тергеушілері бұл "керексіз рөл" екенін атап өтті.

Opération Turquoise is controversial for two reasons: accusations that it was a failed attempt to prop up the genocidal Hutu regime and that its mandate undermined the UNAMIR. The RPF, well aware that French assistance to the government had helped blunt their 1990 offensive, opposed the deployment of a French led force. By early June, the RPF had managed to sweep through the eastern half of the country and move south and west, while besieging Kigali in the center. The advance resulted in a massive refugee outflow, though the Hutu government was also implicated in encouraging the flight (see Great Lakes refugee crisis.) Regardless, the Zone Turquoise was created in the steadily shrinking areas out of RPF control. The RPF was one of many organisations that noted that the French initiative to safeguard the populace was occurring six weeks after it had become apparent mass killings were occurring in Rwanda. On 22 July, French Prime Minister Édouard Balladur addressed the Security Council, stating that France had a "moral duty" to act without delay and that "without swift action, the survival of an entire country was at stake and the stability of a region seriously compromised." The charges raised against the French army during Operation Turquoise from June to August 1994 are of "complicity of genocide and/or complicity of crimes against humanity." The victims allege that French soldiers engaged in Operation Turquoise did nothing to stop the massacres and allowed Interahamwe militias to escape the country in the aftermath. The former Rwandan ambassador to France and co founder of the RPF Jacques Bihozagara testified, "Operation Turquoise was aimed only at protecting genocide perpetrators, because the genocide continued even within the Turquoise zone." France has always denied any role in the killing. UNAMIR Force Commander Dallaire had also opposed the deployment, having sent extensive communication back to U. N. Headquarters that the placement of two U. N. authorised commands with different mandates and command structures into the same country was problematic. Dallaire was also a strong proponent of strengthening UNAMIR and transitioning it to a Chapter VII mandate, rather than introducing a new organisation. Concern over conflicting mandates led to five countries on the UNSC to abstain in the vote approving the force. The UN sponsored "Report of the Independent Inquiry into the Actions of the UN during the 1994 Genocide in Rwanda" found it "unfortunate that the resources committed by France and other countries to Operation Turquoise could not instead have been put at the disposal of UNAMIR II." On 21 June, Dallaire replaced 42 UNAMIR peacekeepers from Francophone Congo, Senegal and Togo with UN staff from Kenya after the negative reaction of the RPF to Opération Turquoise. Over the two months of the mandate, there were confrontations, and risk of confrontations, between RPF and French led units around the zone, during which UNAMIR was asked to convey messages between the two. The UN independent inquiry drily noted that this was "a role which must be considered awkward to say the least."