Кіріспе
Венгр экономисі Эуген Самуилович "Женө" Варга (Эуген Вайсс, 1879 жылдың 6 қарашасында туған, 1964 жылдың 7 қазанында қайтыс болған) – венгр тегінен шыққан совет экономисі.
Eugen Samuilovich "Jenő" Varga (born as Eugen Weisz, November 6, 1879 – October 7, 1964) was a Soviet economist of Hungarian origin.
Алғашқы жылдар
Ол кедей еврей отбасында Женө Вайс (венгр орфографиясы: Вайс) ретінде дүниеге келді, ол Нагиттень бастауыш мектебінің мұғалімі Самуэль Вайс және Джулианна Сингердің баласы еді. Евгений Варга Будапешт университетінде философия және экономикалық географияны оқыды. 1906 жылы ол негізінен экономикалық тақырыптар бойынша социалистік және ғылыми журналдарда жазуды бастады. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін ол Отто Бауэрмен Австро-Венгрия империясындағы инфляцияның пайда болуы туралы пікір алмасып, белгілі бір дәрежеде танымал болды. Осы кезеңде ол марксистік центристтер қатарына жатты, олардың ең көрнекті өкілдері Карл Каутский және Рудольф Хилфердинг еді.
Венгрия революциясы
1919 жылдың ақпан айында Варга жаңа құрылған Венгрия коммунистік партиясына қосылды. 1919 жылғы Бела Кун басқарған, қысқа ғана өмір сүрген Венгрия Кеңес Республикасы кезінде ол Қаржы халық комиссары, кейін Ұлттық экономика Жоғарғы Кеңесінің төрағасы болды. Кеңес Республикасы құлатылғаннан кейін ол Венаға қашып кетті.
Кеңес елінен көшіп кету
1920 жылы Артур Холичермен бірге Кеңес Одағына барды. Мұнда ол Коминтернде халықаралық экономикалық мәселелер мен аграрлық сауалдарға маманданған. 1922-1927 жылдары Берлиндегі Кеңес елшілігінің сауда бөлімінде жұмыс істеді. 1927-47 жылдары Дүниежүзілік экономика және әлемдік саясат институтының директоры болды. 1930 жылдары Иосиф Сталиннің экономикалық кеңесшісі ретінде қызмет етті. Ол Бела Кун және басқа венгрлер тазалау кезінде өлімге кесілген 1930 жылдардағы қуғын-сүргіннен аман қалды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кеңес үкіметіне соғыстан кейінгі өтемақылар мәселесі бойынша кеңес берді. 1945 жылы Потсдам конференциясына сарапшы ретінде қатысты. Мәскеуде тұрып, жұмыс істейтін көптеген отандастары сияқты, ол Кеңес Одағының Коммунистік партиясына қосылды, бірақ Венгрия Коммунистік партиясында да белсенді қызметін жалғастырды. Ол Коминтерн конгрестерінде талқыланған 1921-1935 жылдар аралығындағы экономикалық есептердің авторы болды. Оның көптеген жазбалары халықаралық экономикалық жағдайды зерттеуге арналған, онда ол көптеген елдердің ресми экономикалық деректерін пайдаланып, өндіріс, инвестиция және жұмыспен қамтудың сандық тенденцияларын бағалауға көп күш жұмсады. Ол сонымен қатар неміс империализмін жан-жақты зерттеді.
Тұлға
1922 жылы Александр Бармин, кейіннен батысқа қашқан кеңестік дипломат, Төртінші Коминтерн Конгресіне делегаттармен бірге пойызбен Мәскеуге сапар шекті, олардың ішінде Варга да болды. Варга жеке вагон бөлімін талап ету арқылы "өте жағымсыз бейтараптық танытты". Бармин оның бірінші сыныптағы вагон орынына қанағат етуі керек деп есептеді. Ол: "Биліктің шағын ыңғайлылықтары адамдардың басына көтеріледі" деп жазды. Тағы бір кеңес дезертирі Абдурахман Авторханов, Александр Уралов псевдонімімен жазғанда, Варганы "неміс шенеунігінің ұқыптылығы, орыс бухгалтердің жалтақтап, мойынбұруға келмейтін мінезі және шығыс факирінің икемділігі" бар деп сипаттады, сондай-ақ оның институтында "акция бағасының өзгеруі Лондон мен Нью-Йорк банктерінен де мұқият қадағаланған" деді. Баға биржасының ең білгір мүшесі де Варганың қаншалықты жақсы хабардар екеніне қызғанышпен қараған болар еді.
Соғыстан кейінгі дау
1946 жылы Варга Екінші дүниежүзілік соғыстың аясында капитализмнің экономикалық трансформациясы туралы еңбегін жариялады, онда ол соғыс кезінде батыс үкіметтері капиталистік экономиканы басқаруда зор билікке ие болғанын, бұл оларды социалистік экономикаға жақындатып, оның тұрақтылығын арттырғанын айтты. Батыстағы Кремль сарапшылары оны "Батысқа бейімділген тұлға" және Маршалл жоспарының "жақтасы" деп бағалады, бірақ "бұл тұжырымдар капитализмнің күрделі және мүмкін соңғы дағдарысқа бет бұрып бара жатқанына сенетін кеңес консерваторларына ұнамады". 1947 жылдың мамырында КСРО Ғылым академиясы мен Мәскеу университетінің ұйымдастырған экономистердің жабық отырысында "Варганың жазбаларына қатысушылардың көпшілігі, тіпті барлығы да шабуыл жасады". Сондай-ақ, "Госплан" төрағасы және Политбюро мүшесі болған ықпалды Николай Вознесенский оған шабуыл жасады, ол "кейбір теоретиктердің" "ешқандай құндылығы жоқ, қарастыруға лайық емес бос пікірлері" бар екенін жазған кітап шығарды. Варганың кітабы 1947 жылдың мамырында экономистер мен саяси сарапшылардың отырысында сынға ұшырады, ал ол басқарған институт жабылып, "Госплан" құрамына енді. Ол жетекші академик экономист ретінде қызметін жалғастырғанымен, оның беделі төмендеді. Ұлы Кеңес Энциклопедиясының екінші басылымында ол "бұржуа экономисі" деп сипатталды, бірақ оның жұмыстан босатылмауы және тұтқындалмауы оның күшті қолдаушылары болғанын көрсетеді. 1949 жылдың наурызында Вознесенский тұтқындалды, ал екі күннен кейін, 15 наурызда Варга "Правда" газетінде өзін-өзі сынаған хат жариялады.
Сталиннен кейінгі жылдар
1953 жылы Сталин қайтыс болғаннан кейін Варга қайтадан көзге түсті. 1956 жылғы ақпанда ол "Правда" газетінде Бела Кунды ақтаған мақала жазды. Кремльдегі жаңа басшылар, бейбіт өмір сүрудің қадір-қасиетіне сенгендіктен, АҚШ-та "қажетті" экономикалық дағдарыс болатындығы туралы Варганың болжамдарына қызығушылық танытпады. Ол қайтыс болғаннан кейін оның үш томдық таңдамалы еңбектері Кеңес Одағында, Венгрияда және Шығыс Германияда жарияланды. Варга туған Венгриясына ешқашан оралмады. Матиас Ракосиге жақын болғандықтан, ол бірнеше рет Венгрияға экономикалық кеңесші ретінде шақырылды. Осы кезеңде (1945-1950) ол экономикалық жоспарлау, баға белгілеу және ақша реформалары саласында маманданған, яғни билікке келген венгр коммунистері жүзеге асырып жатқан реформалармен айналысты. 1956 жылғы Венгрия революциясының нәтижесінде Ракоси биліктен құлағаннан кейін және Кадардың командасы басқаруды қолға алғаннан кейін Варганың кеңес беру қызметі қажеттілікке ие болмай қалды.