Кіріспе

Неміс ақыны және актері Карл Эдуард фон Холтей (1798 жылдың 24 қаңтары – 1880 жылдың 12 ақпаны) – неміс ақыны және актері.

Өмір және мансап

Карл Эдуард фон Холтей Бреслауда гусар офицерінің ұлы болып дүниеге келді. 1815 жылы пруссиялық армияда ерікті болып қызмет еткеннен кейін, ол көп ұзамай Бреслау университетінде заң студенті болды; бірақ сахнаға деген құштарлығынан академиялық өмірден бас тартып, Бреслау театрында Мортимер рөлінде (Шиллердің «Мария Стюарт» пьесасы бойынша) дебют жасады. Келесі екі жыл бойы ол көшпелі өмір сүрді, актер ретінде емес, өзінің өлеңдерін оқып беруші ретінде танылды. 1821 жылы актриса Луиза Рожгеге (1800-1825) үйленді және Бреслау сахнасының театр ақыны болып тағайындалды. Содан кейін Берлинге көшіп барды, онда оның әйелі сарай театрында келісім шартты орындады. Берлинде тұрған кезінде ол «Берлиндегі вендіктер» (1824) және «Венадағы берлиндіктер» (1825) водевильдерін жазды, олар сол кезде үлкен халыққа жол тапты. 1825 жылы оның әйелі қайтыс болды; бірақ оның өлімінен кейін көп ұзамай ол Берлиндегі Кенигсштадтер театрында жұмысқа орналасып, бірнеше пьеса жазды, олардың ішінде Готфрид Август Бюгердің балладасы негізінде жазылған «Ленора» (1828) және «Ескі қолбасшы» (1825) ерекше көзге түсті. 1830 жылы ол сол театрдағы актриса Джули Холцбехерге (1809-1839) үйленді және онымен бірге Дармштадт қаласында ойнады. 1831 жылы Берлинге оралғаннан кейін, ол композитор Франц Глэйзерге (1798-1861) «Ақылдының ұясы» (1832) операсының мәтінін, ал Людвиг Девриентке «Ақымақ Петер» (1837) драмасын жазды. 1833 жылы Холтей қайтадан сахнаға шығып, әйелімен бірге Гамбург, Лейпциг, Дрезден, Мюнхен және Вена сияқты маңызды қалаларға гастрольдік сапар жасады. Венада оның Шекспирдің пьесаларын оқып беру өнері үлкен қызығушылық тудырды, ал актер-ақын аталған қаладағы Йозефштадтер театрының директоры болып тағайындалды. Актерлік және речитациялық жетістіктерімен мақтанса да, Холтей 1836 жылы Венадан кетіп, 1837-1839 жылдары Ригадағы театрды басқарды. Онда оның екінші әйелі қайтыс болды. Германия бойынша саяхаттап, өлеңдерін оқып, Бреслауда қысқа мерзімге жұмыс істегеннен кейін, ол 1847 жылы Грацқа қоныстанды, онда өзін әдеби қызметке арнады және «Көшпенділер» (1851), «Кристиан Ламмфелл» (1853) және «Соңғы комедияшы» (1863) романдарын жазды. Өмірінің соңғы жылдарын Бреслауда өткізді, мұнда ол жағдайы нашар болғандықтан, Бармерзиген Браттарының монастырінде баспана тапты және осы жерде қайтыс болды. Драматург ретінде Холтейдің Германияға водевильді әкелгенін айтуға болады; актер ретінде, ол өз заманының көрнекті суретшілерінен кейін қалғанымен, өзінің кейіпкерлерді сомдауының драматизм арқасында көрермендерін әсерге түсірді. Речитатор ретінде, әсіресе Шекспирдің туындыларын оқығанда, оған тең келген жоқ. Август Левальд Холтейдің поэтикалық ой-қиялының күші мен бейнелеу шеберлігімен тыңдаушыларын өз идеяларына көндіретінін айтты және «Мен басқа неміс тілінде осындай шешендікке кездеспедім» деп қосты. Холтей тек сахналық ақын ғана емес, сонымен қатар, әдемі лирикалық өлеңдердің авторы болды. Оның ең танымал туындыларының ішінде «Силезия өлеңдері» (1830; 20-шы басылымы, 1893), «Өлеңдер» (5-ші басылымы, 1861) және «Ормандағы үн» (2-ші басылымы, 1854) бар. Холтейдің қызықты өмірбаяны «Қырқ жыл» (8 том, 1843-1850; 3-ші басылымы, 1862) және «Силезиядағы бір жыл» (1864) еңбектерін де атап өткен жөн. Холтейдің театрлық пьесалары 6 томдық жинақта жарық көрді (1867), ал прозалық шығармалары 39 томнан тұрады (1861-1866). М. Курник, «Карл фон Холтей, өмірбаяны» (1880); Ф. Вул, «Заман мен адамдар» (1889); О. Сторх, «К. фон Холтей» (1898) еңбектерін қараңыз.